Álemdik qoǵamdastyq: oryn men bedel

Táýelsiz memleket retinde 1992 jyl­ǵy 2 naýryzda BUU-ǵa múshe bo­la salysymen Qazaqstan álemdik qo­ǵam­das­tyqqa óziniń beıbitshil saıasaty­men en­ý­ge kiristi. Eldiń ishki ómiri evo­lıý­­sııalyq sıpattaǵy ekonomıkalyq re­f­o­rmalarmen erekshelendi. Syrtqy saıa­satta Qazaqstan barlyq memleket­termen teń, ádil, ózara paıdaly, pr­agmatıstik kópvektorlyq qaǵıdatty tań­dady. Udaıy jańarý, reformalaý jú­zege asyrylǵanymen, elde qaýipti aý­yt­qýlar men kúrmeýi qıyn qaı­shy­lyqtar oryn alǵan joq. 

Qazaqstan álemdegi eki alyp derja­va – Reseı men Qytaıdyń ortasynda turǵanyna qaramastan, álemdik bas­qa tartylys núktelerimen de jaq­sy qatynastar ornata aldy. AQSh, Ja­ponııa, Kanada, Ońtústik Koreıa, Eýro­odaq memleketteri Qazaqstandy st­ra­tegııalyq áriptesi, senimdi eko­no­mı­kalyq jáne saýda seriktesi retinde qa­byldaı bastady. Sebebi, Qazaqstan 1997 jyldan bastap álemdegi damý qar­­qyny jaqsy elderdiń qataryna en­­di. Dúnıejúzilik bank málimetteri boı­­ynsha, Qazaqstan ekonomıkasy 25 jyl­da 7,4 esege ósti. Osy ýaqyt ara­ly­ǵyn­da saýda taýar aınalymy 52 mlrd teń­geden 7,3 trln teńgege deıin, ıaǵnı 141 esege artty. 

Qazir Qazaqstan álemniń 118 eline 970 túrli taýar eksporttaıdy. Negizgi saý­­da áriptesteri Eýroodaq, Reseı, Qy­taı, Azııa elderi bolyp otyr. Saýda, eko­nomıkalyq, mádenı qatynastardyń jaq­sarýy arqasynda Qazaqstan 26 shet memleketpen áýe baılanysyn 88 ha­lyq­aralyq marshrýt boıynsha ornatyp otyr.

Alaıda, álemdik ekonomıkalyq tár­tipterdiń oı-shuqyrlary kóp. Qar­jylyq úrdister de qaıshylyqtarǵa to­l­y. Kúrdeli qubylystardy dóp bas­paǵan memleketter opyq jep ja­tady. AQSh, Qytaı, Japonııa, EO el­deri sııaqty ekonomıkalyq qýat­ty der­javalardyń óz múddelerin qor­ǵaý úshin júrgizip jatqan túrli ádis-áre­ketteriniń de álemdik qaı­shy­lyq­tar­dy qıyndata túsetini aqıqat. Basym der­javalardyń egoıstik múddeleri álem­dik ekonomıkalyq-qarjylyq daǵ­dar­ys­t­ar sıklynyń HHI ǵasyr basynda 3 márte qaıtalanýyna sebep bol­dy. Qazaqstan Úkimeti osy qıyn la­­bırıntter­den el ekonomıkasyn aman alyp shyǵýǵa tyrysyp baǵýda. 

Sarapshylar Qazaqstannyń munaı, gaz, tústi metall eksporttaýy saıas­a­tyn birjaqty, jetkiliksiz dep ba­ǵa­lap otyr. Másele, ekonomıkany ár­ta­raptandyrýǵa kelip tireldi. El­basy Nur­sultan Nazarbaevtyń tabandy tap­syr­malarynyń arqasynda ekonomıkany ártaraptandyrý sharalary belsendi júrgizile bastady. Sońǵy 10 jylda 800 jańa kásiporyn salynyp, buryn óndirilmegen 500 jańa taýar men ónim shyǵarylýda. Indýstrııanyń óndirýshi sek­toryndaǵy eńbek ónimdiligi 60 paıyzǵa ósken. Qarap otyrsaq, eldiń ishki ekonomıkalyq damýyna álemdik ekonomıkalyq ahýaldaǵy ózgerister tikeleı áser etetinin baıqaımyz.

Qazaqstan osyndaı álemdik qaý­ip­ter men qaterlerge jaýap berýge qa­b­i­lettilik kórsetýiniń arqasynda ále­m­­­dik qoǵamdastyq aldyndaǵy ózi­niń aby­­roıly ornyn ala bastady. Báse­ke­lestik álemdik qatynastardyń negizgi úrdisteriniń birine aınaldy. Oǵan jaýap berý úshin eldiń ishki ekonomıkalyq jáne áleýmettik qýattary únemi artyp otyrýy kerek. Al ishki damýdyń tıimdiligi memlekettiń álemdik ozyq úlgilerdi qoǵamnyń barlyq salalarynda qabyldaýǵa ashyq bolýyna baı­lanysty. Tórtinshi ındýstrıalyq re­vo­lıýsııa álemdik ekonomıkalyq tár­tipterge qandaı ózgerister ákeledi. De­mek, damyǵan elderde bolýǵa tıis­ti jańalyqtardy Qazaqstan bilýi, qa­by­l-
daýy jáne ómirge, óndiriske engizýi mańyzdy. 

Árıne, tórtinshi ındýstrıalyq revo­lıýsııa endi bastaldy. Jańa damý ke­zeńi týraly alǵash ret 2011 jyly Ganno­verdegi óndiristik kórmede aı­tylǵan bolatyn. Álemniń básekege qa­bi­l­etti elderi óndiristiń, tehnıkanyń, ǵy­lym­nyń jáne aqparattyń damýyndaǵy ja­­ńa kezeńge sáıkes keletin ekon­o­mı­ka­lyq qurylymdardy jasaýda ja­ńa dú­nıetanym qalyptastyrýda. Qa­zaq­stan halqy osy úrdisterden qalyp qoı­maýy tıis. 

Saıyn Borbasov, 
saıası ǵylymdar 
doktory, 
professor