«Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady, – deıdi N.Nazarbaev, – jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyn da saqtaı bilý». Kod sózi kóp maǵynaly. Ulttyń rýhanı kody degenimiz – ultty ult etetin qundylyqtar. Qazaqtyń rýhanı kody qazaqy ıslam men ultymyzǵa tán ádet-ǵuryp, dástúrlerdiń úılesýinde. Dinnen aıyrylǵan ult dúbára, ulttyq beınesinen, rýhanı tulǵasynan aıyrylady. Al din ulttyq ıdeıadan, salt-dástúrden kúsh-qýat tabady.
Islamǵa negizdelgen ulttyq dástúr yqpaldy ıdeologııalyq qubylys, tárbıelik qyzmet atqarady, ulttyń baıyrǵy ata-baba negizine ornyǵýyna, túp-tamyrynyń jandanýyna, ózin ózi tanýyna jol ashady. О́kinishtisi, osy baılanys otarlaý zamanynda álsiredi.
Sosıalızmniń ydyraýy barlyq dinderge jol ashty. Al adamdardyń dinge oralýy, dindi qabyldaýy, dindarlyǵynyń qalyptasýy men ornyǵýy barlyq postkeńestik keńistikte óte kúrdeli boldy.
Dindar degendi qalaı túsinýge bolady? «Alladan basqa (táńir) joq, Muhammed onyń elshisi» – múbárak qaǵıdany tilimen aıtyp, kóńilimen bekitken adam ıslam dinin ustanǵan sanalady.
Dindarlyqty jeke adam men áleýmettik toptyń sanasynyń, minez-qulqynyń, adamdarmen qarym-qatynasynyń din turǵysynan qasıetteri deýge bolar. Dindarlyqtyń basty belgisi – dinı senim, barlyq is-amaldy din turǵysynan baǵalaý. Dindarlyqtyń bir jaǵy Jaratýshyǵa jeke-dara qulshylyq etý bolsa, ekinshi jaǵy qulshylyqtan tys amaldar: dinı birlestikter men memleket qarym-qatynasy, ǵylymı izdenister, konfessııaaralyq dıalog, mıssıonerlik qyzmet, dinı oqý oryndarynyń qyzmeti, dinı kitaptar shyǵarý, taǵy basqa qyzmetter.
Adamdardyń jynysyna, jasyna, bilimine, ómir súretin ortasyna baılanysty dinge kózqaras birkelki emes. Er adamdar men áıelderdiń dindarlyǵy, ishki jan dúnıesi erekshe. Áıelder, mysaly, erlerge qaraǵanda dindi óte názik sezimmen qabyldaıdy, áıel adam azapty, mehnatty basynan kóp keshiredi: bala kóterý, bosaný, bala tárbıesinde de ananyń orny bólek. Basyna úreı, jalǵyzdyq, renjý, qaıǵy túsken áıel jubanysh, úmitti, kóńil tynyshtyǵyn qudaıǵa senýden tabady. Adamnyń qartaıýy tereń de kúrdeli kezeń, sonymen birge, ol tabıǵı jaǵdaı. Kárilik pen jalǵyzdyq, múgedektik, áleýmettik mártebesiniń tómendeýimen syı-qurmettiń azaıýy, dármensizdik pen qatarlarynyń sıreýi, ólimniń jaqyndaýy adamnyń jan dúnıesine úlken áser etip, dindarlyqqa ıkemdeıdi, ókiný sezimin de týdyrady. Ǵalymdar «zeınetkerlik dindarlyq» degen topty ádeıi bólip aıtady.
Jasandy dindarlyq kórinisteri de barshylyq. Ysyrapshyldyq, ártúrli kıim kıip, syrt beınesimen musylman bolyp kóriný (saqal, oramal, qysqa shalbar), bólektený, ózin zor musylman, basqalardy kem sanap órkókirektik tanytý, ýaqytsha neke, kóp áıel alý sııaqty jat qylyqtar musylman bolamyn degen elikteýden týǵan. Jasandy dindarlyqtyń qaýipti túri – dinı óshpendilikti, alaýyzdyqty, zorlyq-zombylyqty qozdyratyn kózqaras. Ol adamdardyń ómirine, densaýlyǵyna, taza din jolyn ustanýyna, jeke bostandyǵyna qaýip tóndiredi.
Dindarlyqtyń ólshemderi kóp. «Meshitke barý shynaıy dindarlyqtyń belgisi bola almaıdy», deıdi birqatar ǵalymdar. Aıtalyq, meshiti joq alystaǵy aýylda turatyn, bes ýaqyt namazyn qaza etpeıtin, orazasyn ustaıtyn, qaıyrymdylyq jasaıtyn, bilgeninshe Quran aıattaryn oqıtyn, nemerelerin tárbıeleıtin ata men ájeni, ana men ákeni dindar emes deý orynsyz. Halyqtyń dindarlyǵy statıstıkalyq derektermen de, dindegilerdiń sanymen de, meshit pen shirkeýlerdiń kóbeıýimen de ólshenbeıdi.
Dindarlyq pen ımandylyq uǵymdary keıde bir-birine mazmundas, maǵynalas bolǵanymen, túpki mánderi úılese bermeıdi. «Islam» ensıklopedııalyq anyqtamalyǵynda «ımandylyq – adamnyń qoǵamdaǵy, kúndelikti ómirdegi is-áreketterin belgili bir qalypqa túsiretin ishki rýhanı retteýshi qadir-qasıet, adam boıyndaǵy adamgershilik, izgilik, kisilik belgisi» delinedi. Imandylyqtyń óz sharttary men talaptary bar, ol ımannan, Alla Taǵalanyń ósıetine jáne onyń elshisi Muhammed Paıǵambardyń aıtqandaryna sený, ımandylyq, usylmanshylyq sharttaryn baılanystyra qarastyrý. Dindar adamdardyń barlyǵy ımandy emes, biraq ımandy adamdardyń barlyǵy dindar. Dindar adam izdený nátıjesinde baryp ımandylyqqa qol jetkizedi. О́mirde adam talaı azǵyryp áketetin ázázildiń kúshterinen, arbap-aldaýdan, kúnádan, sharyqtap ósý men jeńilýden, ómirdiń qatal synynan ótedi. Osy qaıǵyly da qýanyshty kezeńderinde bıik adamgershilikte bolý, ımandylyqty saqtaý zaıyrly qoǵamda joǵary dindarlyqtyń jalpy ólshemi bolady.
Senim – adamnyń barlyǵyna tán qasıet, biraq senimniń túpqazyǵy nede? Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda «zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysta jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet», deıdi. Barlyq álemdik dinderge ortaq, kemel bolýǵa tárbıeleıtin, qazaqtyń rýhanı kodyna sińgen, dindarlyqtyń biraz altyn qaǵıdalaryna nazar aýdaralyq. Kez kelgen dinniń negizgi adamgershilik qaǵıdasynyń biri – adam ómiriniń baǵa jetpes qundylyǵy: «Beıkúná adamdy óltirýshi bolma!». Bul – barlyq dinniń ósıeti.
Dinı ósıetterde mynadaı bir ýaǵyz aıtylady. О́miri qastandyqpen úzilgen adamdy kúnálary úshin sazaıyn tartty dep esepteýge bolar. Onyń zorlyqpen ómirden ketýi oryndy deıtinder tabylar. Biraq, bul máseleniń ekinshi jaǵy bar. Eger, tipti, sol adam ómirden qııanaty úshin ólse de, onyń ótelmegen kúnásyn urpaqtary óteıdi. Kisi óltirýshi de bir otbasynyń, túgel áýlettiń taǵdyryna aralasyp qoıǵan joq, sondaı-aq, ózine, óz áýletine, tegine zııan keltirdi. Urpaqtary da onyń qylmysyna jaýap beredi. Ǵalymdar adamnyń DNQ-synda onyń aýrýǵa beıimdiligi týraly aqparat saqtalady deıdi. Tipti, ata-babalarynyń adam óltirýge beıimdigi saqtalýy múmkin. Al adam óltirmegen adamnyń urpaǵynda ondaı iz qalmaıdy. Sondyqtan, kisi óltirý jerde zulymdyqty kóbeıtedi.
Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń IV sezi «din jáne áıel», «din jáne otbasy» týraly máseleni talqylady. Qaı din de otbasyn meıirimniń, mahabbattyń uıasy dep qaraıdy. Otbasynyń búgini men keleshegi adamzatty oılandyryp otyr. XXI ǵasyrdyń basynda bir myń adamǵa eseptegende AQSh-ta – 4,7, Ýkraınada – 4,0, Reseıde – 4,5, Estonııada – 3,1, Fınlıandııada – 2,9, Qazaqstanda – 2,7, О́zbekstanda – 0,8, Ázerbaıjanda – 0,7, Tájikstanda 0,4 neke buzylady. Eýropada balalardyń 30 paıyzy nekege turmaǵandardan týady. Ajyrasýdyń saldarynan sonshalyqty balany jalǵyzbasty ata-analar tárbıeleıdi. Statıstıka boıynsha AQSh-ta balalardyń tek 50 paıyzynyń ne ákesi, ne anasy bar. Áıelder quqynyń keńeıýi otbasyna ananyń, áıeldiń qoǵamdaǵy ornyna kózqarasty ózgertti. Bala týýdyń azaıýy el halqynyń azaıýyna, qartaıýyna soqtyrdy. Aǵa urpaqqa degen qurmet azaıady. Jalǵyzbastylar kóbeıedi. Din otbasylyq máselelerge jáne urpaqtardyń jańarý máselesine atústi karaı almaıdy. Qazaqstanda nekesiz týǵan balalardyń sany 80 myńǵa jetti. Jasandy túsik jasaý 150 myńnan 400 myńǵa ósken. 182 700 qyz otyzdan assa da áli turmys qurmaǵan.
«Zınaqorlyqtan aýlaq bolyńyzdar!». Zınaqorlyq – adam óltirýden keıingi aýyr qylmys. Adamdar «mahabbat formýlasyn» izdep taba almaýda. Eger minezderi uqsas adamdar nekelesse, baqytty bolady deıdi. Endi bireýler, antıpodtar, minezderi qarama-qarsylar nekelesse, bir-birin tolyqtyrady deıdi. Qalaı bolǵanda da, nekede adamdar jaǵymdy qasıetter tabýǵa tyrysady. Eń bastysy, urpaq jalǵasady. Eń qyzyǵy, bala kóp bolǵan saıyn babalarymyzdyń kúnásy bólinip jeńil óteledi, jaǵymsyz qubylystar az bolady. «Zınaqorlyq jasama!» degende tek jasyryn, ne ashyq ashynalyq áreketter, shytyrman oqıǵalar meńzelip otyrǵan joq. Máselege keńirek qaraý jón. О́mirge kelgen urpaq áke men ananyń tekteriniń qosylýynan bolǵandyqtan, eki tektiń taza saqtalǵany onyń áleýetin arttyrady.
Zınaqorlyqtan saqtaný bizdi erekshe jaýapkershilik týraly, jaqyn kóńildestiń saldarynan oılanýdy eskertedi. О́z taǵdyryń – óz tegińniń taǵdyry, adamzat taǵdyry týraly oılan, deıdi abyzdar.
Erkek pen áıeldi tabystyrǵan mahabbat qaıda ketti? Abzaly ata-babasynyń zınaqorlyqtan saqtaný degen ósıetin buzǵanynan, shynaıy mahabbatqa beıimdi bolmaǵanynan. Mahabbatpen ómirge kelgen urpaq baqytty, tek anasy men ákesi úshin ǵana emes, tegi úshin, adamzat úshin. Mahabbatpen ómirge kelgen urpaq ákesi men anasynyń mahabbatyn alý aıasynda tárbıelenýi kerek.
Qolyń taza bolsyn, urlyq qylma! Týmysymyzdan biz ártúrli jaǵdaıdamyz. Bireý baı, bireý jarly otbasynda týady, ómirde ártúrli jaǵdaıda qalyptasyp jetiledi. Bireý ıgilikterge, dúnıe-múlikke qol jetkizedi, bireý barlyǵyn únemdep, bir tıyn shyǵyn jasamaıdy. Osylaı baılyqtyń da, kedeıliktiń de «testisinen» ótemiz. Búgin aqshanyń júrmeıtin jeri joq. Aqsha materıaldyq ıgilik qana emes, ol ómirdiń qýaty, tiregi. Aqshań bolmasa, azyǵyń da joq, azyǵyń bolmasa, kúsh-qýatyń da joq. Tonaýshynyń qolyna tússe, árkim de barynan aıyrylyp, beıshara bolyp qalady. Tonaýshy ómirińizdi almaǵanymen, ómirińizdi qıyndatady. Ury tonaýshy da seniń ómirińe, taǵdyryńa aralasady, báleni, baqytsyzdyqty kóbeıtedi. Biraq ury qastandyqty birinshiden ózine jasaıdy. Árıne, muqtajdyq urlyqqa da ıtermeler, biraq ony aqtaýǵa bola ma!? Kedeılik, muqtajdyq ta tazalyqqa syn. Eger ol synnan ótpese, eti úırenip, qanǵa sińip, urpaqtaryna da juǵar. Eger adam qyzǵanbaı, yzalanbaı, qajymaı, kedeılikti sabyrly qabyldasa, urpaǵy da taza bolady.
«Urlyq qylma» degen ósıetti oryndaý bizdiń dúnıege, aqsha degen kózqarasymyzǵa baılanysty. Aqshaǵa táýeldilik birte-birte onyń quly etýi múmkin. Muqtajdyq, kemtarlyqpen adamnyń aqshanyń yqpalyna ıkemdelýi ne ıkemdelmeýi tekserimdi synalady.
Búgin aqshanyń bedeli ósip turǵan zaman. Jeke adamnyń bedeli, mártebesi aqshasymen ólshenetin boldy. Aqshań bolmasa, tipti ómiriń de qunsyz, emdele almaısyń. Adamdardyń qarym-qatynasy da aqshaǵa baılanysty. Baı-baıǵa, saı-saıǵa quıyp jatyr. Jańa baıyǵan bizdiń baılar jaqyn-jýyǵymen emes, ózi sııaqty baılarmen aralasady. Aqshamen tipti qudaımen sybaılasam dep, meshit salady. Meshit – qudaı úıi, salǵan ekensiń, memlekettiń tirkeýinen ót dese, ótpeıtinder bolǵan.
«Urlyq qylma» degen ósıetti tek tikeleı qaltaǵa túsiretinderge baılanysty aıtpaımyz. Ol salyqtan jaltaratyndar, tenderden utatyndar, ol halyqty qanap, eńbekaqysyn az tólep, ózine kóp tabys tabýǵa tyrysatyndar, jetimniń baılyǵyn jeıtinder, tabıǵı baılyqty satyp baıyp jatqan azamattar, bir sózben aıtqanda, óz ıgiligin urlyq, qýlyqpen tabatyndar, aldaýǵa tóselgender.
Bireýler ártúrli jolmen baıyp jatqanda álemde ash jáne joq-jitik adamdar azaımaı otyr. BUU málimetteri boıynsha, 700 mıllıon bala men jasóspirim kedeıshilik jaǵdaıynda ómir súrýde. Taǵy 150 mıllıony – tastandy balalar. Mektepterdiń bolmaýynan 100 mıllıon balanyń bilim alýǵa múmkindigi joq. 10 mıllıony dári-dármek jetimsizdiginen zardap shegýde. Áleýmettik qolaısyzdyq, al odan keıin qylmys, áleýmettik dúrdarazdyq, terrorızm men ekstremızmniń bastapqy ortasy da, mine, osy.
10 mıllıon derlik bala jyl saıyn bes jasqa jetpesten, onyń ústine emdeýge bolatyn aýrýlardan shetinep jatady. Adamzatqa jaza sekildi jańa epıdemııalar paıda bolýda, onyń aldynda ǵylym ázirge álsiz bolyp tur. Kedeıler men baılardyń arasyndaǵy alshaqtyq geometrııalyq progressııamen ulǵaıyp barady. Osyndaı kezde mıllıardtan astam adam kúnine 1 dollardan az qarjyǵa tirlik keshýde.
Saıasatkerler kóbine qaqtyǵystardy dinı sebeptermen baılanystyrady, negizi bul – jeńil túsinik. Dinder men ulttar arasyndaǵy janjaldar men qarama-qaıshylyqtar delinip júrgenderdiń kóbi memleket pen ekonomıkalyq toptar arasyndaǵy, naqty saıasatkerler arasyndaǵy janjaldar bolyp keletindigine álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri basa nazar aýdardy.
Jalǵan kýáger bola ma? Sóz – qudiret, sóz arqyly biz adam, qoǵam, ýaqıǵalar týraly málimet alamyz. Biz bir kezde bolǵan ýaqıǵalar týraly jalǵan aıtsaq, onyń saldary búgingi men erteńgige óziniń zııandy yqpalyn tıgizedi. Biz ótkenge ǵana qııanat jasamaımyz, sonymen birge, búgingi men erteńgini burmalaımyz. Aldyńǵy ósıetter sııaqty jasalǵan sóz arqyly adamdardyń, tipti adamzattyń taǵdyryna aralasamyz. Sanamen birge, «ant-sý ishpe» degen ósıet taǵy bar. Ásirese, erteńgi kún týraly kesip-piship aıtpa, «Baqyttymyn» deme, «Búgin osy sátte baqyttymyn» de, erteńgi kún bolashaqtyń, taǵdyrdyń qolynda. Sondaı-aq, adamǵa qysym jasap, májbúrlep ýáde alýǵa bolmaıdy. «Sen qazaqsyń, sondyqtan musylman bolýyń kerek» degennen góri, «sen musylman bolǵandyqtan ózińniń tegińdi, ultyńdy syılaısyń» deý oryndy, adamnyń júregine jol taýyp ıkemdeý jón.
Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń II sezinde N.Nazarbaev «barlyq uly rýhanı ustazdar órkókirektiktiń, bárin de bilemin degen ózinen basqany mensinbeıtin menmenshildiktiń aıryqsha qaýiptiligi týraly aıtqanyn» eske saldy.
Áke men anany qurmetteý.Ata-anany qurmettemeý neden týady? Múmkin, shamadan tys talap, ádiletsizdik, bolmasa bala jaǵdaıyna beı-jaı qaraýdan bolar. Degenmen, bul nıetti oryndamaý ózimizge ózimiz or qazýmen, ózine ózi qol salýmen birdeı. О́zimen týys emes adamdarmen renjisý, ashý-yza almasýmen, ózara arazdasýmen shekteledi. Al qandas adamdardyń bir-birimen arazdasýy eki jaqtyń da boıyndaǵy qannyń qýatyn búldirip, olardyń tegine áser etedi, onyń zardaby birneshe eselenedi. «Atańa ne isteseń, aldyńa sol keledi» dep qazaqtyń aıtatyny osydan. Eger ata-anany syılamaý urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp, bul tuqym qýsa, sol áýlettiń tabıǵaty buzylyp, tuqymy azǵyndaıdy. Bul qýdalaý búgin biz «órkenıetti ulttar» dep ataıtyn eýropalyqtardyń basynda bar. Demek, ata-anany syılaý – jaı ǵana syılastyqtyń, ónegeli tárbıeniń belgisi ǵana emes, adam evolıýsııasynyń, álem damýynyń baǵytyn bildiretin shart, zańdylyq.
Ádette adamǵa tabıǵattan saqtaný túısigi berilgen deıdi. Olaı bolsa, biz nege ózimizge ózimiz zııan keltiremiz. Ata men anany qurmetteý túısigi qaıda ketti?
Basty sebep – biz, adamdar, áli de Allany da, adamdy da súıýdi bilmeımiz. «Soǵys maıdanynda ateıster joq» degen sóz bar. Janyńa qaýip tóngende Allany da, anany da aýzyńa alasyń, keıin aman qalǵan soń umyta bastaısyń. Ata-anany súıýmen birge sen ózińdi súıesiń, ultyna, dinine qaramaı basqa da analardy syılaısyń, adamgershiliktiń bıigine kóterilesiń. Biraq ony egoıstik, ózimshil eseptermen shatastyrmaý kerek. Anany súıý basqa da adamgershilik qasıetterge jeteleıdi.
О́zgeni ózińdeı syıla. «Jer betinde alshańdama, taıaǵyńmen jerdi oıa almaısyń, bıik taýlarmen teńese almaısyń» (Quran,17-súre).
Kez kelgen adam «ózgemen» qarym-qatynas jasaıdy. Adamzat balasy arǵy tegi, ata-babalary ortaq rýlas adamdardyń da ózderin «ózim» dep, basqany «bóten» dep qabyldaýynyń da shegi bar. Degenmen, adamdar arasynda nege birlik joq, astamshylyq, menmendik, tákapparlyq ta adamdar boıynda bar jáne ǵasyrlar boıy adamdar sol minezdiń tutqynynda. Búgin de solaı. Álemdik jáne dástúrli dinder ókilderi «basqanyń tylsym salasyna basa-kóktep kirýden sanaly túrde bas tartýdy» adamzattyń basty maqsaty etip qoıdy. Ultaralyq, dinaralyq qatynastar menmendik, basqa jerlerdi jaýlap alýǵa, basqa halyqtardy kúshtep baǵyndyrýǵa, otarlanǵan elge otarlaýshy ulttyń halqyn jer aýdarýǵa ákeledi. Qomaǵaılyqtyń, toıymsyzdyqtyń da suraýy bolady.
Biz búgingi órkenıettiń ıgilikterinen bas tartqymyz kelmeıdi. Taza úıde turyp, taza tósekte jatyp, taza kıim kıgimiz keledi. Nege rýhanı tazalyqqa umtylmaımyz? – dep saýal qoıady din qaıratkerleri. Súıý qabileti adamǵa bolmystan daryǵan deıdi dinı ýaǵyzdar, ol analyq mahabbat pen áıeldiń mahabbatynan kórinedi. Ol, tipti, janýarlarda da bar, deıdi ǵalymdar. «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, sen de súı ol Allany jannan tátti...», deıdi Abaı. Demek, másele mahabbatqa tirelgen. Abaı úshin Allany súıý – adamnyń jeke basyn qasterleý, adamgershilik qaǵıdalardy basshylyqqa alý, ózińdi óziń tazalaý, óz ortańdy súıý, úılesim tabý, Allanyń qasıetin taný.
Bul jolǵa adam qalaı túspek, sanasy qalaı sáýlelenbek? Bul saýalǵa Elbasy maqalasynda «Biz jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterdi qaıta túletýimiz, kúsheıtýimiz kerek», dep jol silteıdi. «Úıge kirgen jylanǵa da aq quıyp shyǵarady», deıdi qazaq. Jylandy adamnyń óltirýine de, ony uryp, soǵyp qýýyna da bolady, sondaı-aq, basyna aq sút, aıran quıyp yrym jasasa, ózi úıden shyǵyp ketedi. Qastyq oılaıtyn dushpanyńa qurmet kórsetip shyǵarylsa, aramdyqqa bara almaýy múmkin. Tazarýdyń joly – jaqsylyq qana emes, jamandyq jasaǵanǵa da jaqsylyq jasaý, osy qaǵıdany, ásirese, jastardyń boıyna sińirý – bilim men tárbıeniń maqsaty.
Amangeldi AITALY,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
AQTО́BE
