– Elshi myrza, bıyl Qazaqstan men Izraıl arasynda dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna 25 jyl toldy. Eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq baılanystardy ornatýda, nyǵaıtýda memleketter basshylarynyń mańyzdy ról atqarǵany anyq emes pe?
– Álbette. Dúnıe júziniń kóptegen elderi bıyl Qazaqstanmen arada dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna 25 jyl tolǵanyn atap ótýde. Solardyń qatarynda Izraıl de bar. Jalpy, Izraıl Qazaqstannyń táýelsizdigin alǵash tanyǵan elderdiń biri bolyp tabylady. 25 jyl ishinde eki eldiń, eki halyqtyń jáne eki memlekettiń basshylarynyń arasynda ózara jyly qarym-qatynas ornady. Ekijaqty baılanystardy damytýda Izraıldiń jáne Qazaqstannyń kóshbasshylary óte mańyzdy jumys atqardy.
Qazaqstan Prezıdenti Izraılge birneshe márte resmı sapar jasady. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bizdiń elimizge, halqymyzǵa degen oń kózqarasyn joǵary baǵalaımyz. Memleket basshysynyń Qazaqstandaǵy etnosaralyq qatynastar, etnostyq toptardyń quqy týraly aıtqandaryna qarap, biz eldegi dıasporalarǵa oń kózqaraspen qaraıtynyn aıqyn ańǵaramyz. Sondaı-aq, Qazaqstandaǵy evreıler ózderin qaýipsiz sezinetinin, tolyqqandy ómir súrip jatqanyn is júzinde kórip otyrmyz.
О́tken jyldyń sońynda Izraıl Premer-mınıstri Bınıamın Netanıahý Qazaqstanǵa alǵash ret resmı saparmen keldi. Men ony tarıhı sapar dep baǵalaımyn. Osy oqıǵany Qazaqstan-Izraıl qarym qatynastaryna tyń serpin berdi, jańa paraǵyn ashty dep baǵalaýǵa bolady. Sebebi, Bınıamın Netanıahýdyń saparynan keıin ekonomıka, bıznes salalaryndaǵy baılanystar, saıası únqatysý qarqyn ala tústi.
Izraıl Premer-mınıstriniń sapary qazirdiń ózinde jemis bere bastady deýge bolady. Sebebi, bıylǵy jyldyń basynda Qazaqstannyń Qarjy mınıstri, eki el arasyndaǵy Úkimetaralyq komıssııanyń teń tóraǵasy Baqyt Sultanov, Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetov, Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Beıbit Atamqulov bizdiń elimizge sapar jasady. Osy saparlardyń aıasynda naqty máseleler talqylandy, mańyzdy kelisimderge qol qoıylyp, iri jobalar qolǵa alyndy. Qol jetkizilgen kelisimderdiń barlyǵy is júzinde jemis beretinine senimdimin. Jalpy, 2017 jyl Qazaqstan men Izraıl qatynastarynyń damýyndaǵy mańyzdy jyl bolatynyna kúmán joq.
– Eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń qandaı salalary jetekshi rólge ıe?
– Ekijaqty qatynastardyń úsh baǵytyn erekshe atap kórsetkim keledi. Bul – aýyl sharýashylyǵy, medısına jáne qaýipsizdik salalary. Negizinen, osy úsh baǵyt boıynsha jumys isteımiz. Izraıl Premer-mınıstriniń Astanaǵa jasaǵan sapary aıasynda iri halyqaralyq bıznes-forým ótkenin bilesiz, oǵan 70-ke tarta ızraıldik bıznesmen qatysty. Osy bıznes-forýmda bastaý alǵan jumystar qazir jalǵasyn tabýda. Jýyrda Aqtóbede, Almatyda bıznes-forýmdar ótti. Bul sharalarǵa qatysqan kompanııalar joǵaryda men aıtyp ótken úsh baǵyt boıynsha jumys isteıdi. Qazirgi tańda olar Qazaqstanda iri halyqaralyq jobalardy júzege asyrýda.
– Izraıldiń tabıǵı klımaty, jer bederi aýyl sharýashylyǵyna qolaısyz ekeni belgili. Soǵan qaramastan, agrarlyq sektory damyǵan elderdiń biri sanalasyzdar...
– Iá, agrarlyq sektordy qarqyndy túrde damytqan el ekenimiz ras. Onyń basty sebebi, Izraıldiń aýyl sharýashylyǵyn joǵary tehnologııamen sabaqtastyrǵanymen baılanysty. Bizdiń elimizdi «startap ulty» dep ataıtyny tegin emes, biz joǵary tehnologııada, ınnovasııada mańyzdy jetistikterge jettik. Osy ınnovasııalyq tehnologııalardyń birazy aýyl sharýashylyǵy salasynda qoldanylady.
Izraıldegi jylyjaılardyń qalaı jumys isteıtinin kórseńiz, sút ónimderin óndirý tehnologııasymen tanyssańyz, búkil álemge belgili tamshylatyp sýarý ádisin kórseńiz, bizdiń elde bul sektor dástúrli aýyl sharýashylyǵynan múlde bólek ekenin túsinesiz. Izraıldiń agrarlyq sektory HHI ǵasyrdyń talaptaryna tolyqtaı jaýap beredi. Búgingi tańda Qazaqstan da aýyl sharýashylyǵyn osylaı damytýdy kózdep otyr. Men Qazaqstan Premer-Mınıstriniń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetovtiń saparynda atalǵan salada áriptestik ornatý týraly qujatqa qol qoıylǵanyna qýanyshtymyn.
– Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qatynastar qalaı órbýde?
– Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qarym-qatynastardyń jalǵasyp kele jatqanyna 25 jylǵa jýyqtap qaldy. Bizdiń elimiz medısınalyq týrızm boıynsha dúnıe júzindegi eń tanymal baǵyttardyń biri ekeni málim. 25 jyl ishinde myńnan astam qazaqstandyq dáriger Izraılde taǵylymdamadan ótti. Sol sııaqty, bizdiń eldiń bilikti dárigerleri de osynda jıi kelip, qazaqstandyq áriptesterimen kezdesip, sheberlik-sabaqtaryn ótkizip júr. Bul áriptestik aldaǵy ýaqytta jalǵasyn tabady dep úmittenemin.
Izraıl Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý júıesin jańǵyrtýǵa atsalysýǵa nıet bildirýde. Ásirese, mindetti kepildendirilgen medısınalyq saqtandyrýdy engizý, zamanaýı medısınalyq ınfraqurylym qalyptastyrý syndy reformalardy iske asyrý barysynda Izraıldiń tájirıbesi Qazaqstan úshin óte tıimdi bolady dep oılaımyn.
– Bıylǵy jyly Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retindegi jumysyn bastady. Astanada Sırııa máselelerin beıbit sheshý jónindegi halyqaralyq kelissózder ótti. Basqa da halyqaralyq prosesterge qatysty Qazaqstannyń rólin qalaı baǵalar edińiz?
– Qazaqstan Táýelsiz el retindegi 25 jyl ishinde ózin halyqaralyq prosesterdiń jaýapty múshesi retinde kórsetti. Halyqaralyq arenada beıbitshilikti jaqtaıtyn, halyqaralyq qaqtyǵystardy bitimgerlik jolmen sheshýdi qoldaıtyn el retinde tanyldy. Sóz joq, Izraıl ony joǵary baǵalaıdy.
Sırııa máselesin sheshýge baǵyttalǵan Astana prosesiniń mańyzy óte zor. Izraıl de Sırııa máseleleriniń dıplomatııalyq jolmen sheshilýine múddeli. Biz Sırııadaǵy ahýaldyń turaqtalǵanyn, elde beıbitshilik ornaǵanyn qalaımyz. О́kinishke qaraı, ahýal basqasha órbýde, osy jaǵdaı bizdi de alańdatady. Astanada bastaý alǵan kelissózder úderisi oń nátıje berse, bul – Izraıl shekarasy da qaýipsiz bolady degen sóz.
– Jýyrda bizdiń elde Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen konstıtýsııalyq reformalar júrgizildi. Bul máseleden qanshalyqty habardarsyz, ol týraly kózqarasyńyz qandaı?
– Árıne, osy elde biraz ýaqyttan beri jumys isteıtin ókiletti adam retinde men Qazaqstanda bolyp jatqan mańyzdy ózgeristerdiń barlyǵynan habardarmyn. «Egemen Qazaqstan» gazetin de túpnusqada oqı almasam da, aýdarmasyn qarap turamyn.
Jalpy, demokratııalandyrý úderisi ár elde ártúrli júzege asady. Ol sol memlekettiń tarıhyna, sol elde qalyptasqan saıası mádenıetine baılanysty. Qazaqstanda júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalardy oń baǵalaımyn jáne qoldaımyn. Prezıdent usynǵan ózgerister memlekettik basqarý júıesinde tepe-teńdik ornaýyna yqpal etedi dep sanaımyn. Konstıtýsııalyq ózgerister Qazaqstan halqynyń ıgiligine baǵyttalǵanyna senimdimin.
Áńgimelesken
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen
Erlan OMAROV,
«Egemen Qazaqstan»
