Jol qadirin júrgen biler

Bul – Nursultan Nazarbaev­tyń 2015 jyly shyqqan «О́mir ótkelderi» atty suhbat kitaby­nan úzindi. Munda suhbatta­sý­shy 1986 jylǵy Jeltoqsan oqı­ǵalaryn eske ala otyryp, áńgime aıtýshyny syn sa­ǵaty soqqan sáttegi halyq ómiri­niń taýqymet-talaıy  týraly tolǵam-tolǵanystarǵa shaqy­ra­dy. Iá, shyn mánindegi syn saǵa­ty. Barlyǵyna birdeı. Árkim úshin. Ásirese, bıliktiń mindet-paryzy júktelgender úshin. 
Solardyń biri Frýnze aýdan­dyq partııa komıtetiniń sol kezdegi birinshi  hatshysy Nurtaı Ábiqaev bolatyn. Osy synnan ol súrinbeı óte bildi. Sonaý almaǵaıyp kúnderde óziniń saıası ustanymyn ǵana emes, teginen daryǵan  tarpań ójettigin de tanytty. Sebebi, Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq Komı­tetinde úlken apparattyq mektepten ótken tájirıbeli partııa qyzmetkeri retinde oǵan halyq jasaqshylaryn armatýra kes­peltekterimen qarýlandyrý ıdeıasynyń aldyn ala joǵary jaqta kelisilgeni jaqsy málim edi. Aıtqandaı, bul batyl she­shim taban astynda, shuǵyl qabyl­dandy, oǵan gazettiń bas redak­torynyń birinshi orynbasary Sarbas Aqtaev ekeýmiz kýá boldyq. О́ıtkeni, birinshi hatshy jınalǵandardyń aldyna dereý bizben birge shyǵyp, birden ózine megafon berýdi talap etti de, armatýra kespeltekterin jınap alýdy buıyrdy. Bul jaıyndaǵy áńgime qalaǵa tez tarap ketti. Kóp uzamaı basqa aýpartkomdar da onyń úlgisine erdi. Bul jaıt shıelenisip turǵan jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa ájeptáýir kúshti serpin berip septesti. 
Saıasattanýshylar men kó­sem­sózshiler Nurtaı Ábiqaev­ty saıasattyń uzaǵynan súıindirer sańlaqtary sanatyna baıaǵyda-aq qosyp qoıǵan-dy. Mundaı aby­roıǵa áýeli adamnyń ózi talap­tanyp jetýi kerektigi túsi­nikti. Al sodan keıin shyn mánin­de de myqty ekenińdi kún­de­likti is-áreketińmen dálel­dep aıǵaqtap otyrý ádet-daǵdyǵa aınalady. 
Eger adamǵa zııattylyq, qabi­let pen minez-qulyq sıpat­tary týmys-teginen daryp, tár­bıe men bilim ata-anasy men ustaz­dar arqyly berilse, al sanaly eresek ómirdegi onyń barlyq jetistikteri óziniń maqsatty eńbegine baılanysty bolady. Zańǵar Tolstoı: «Árbir adam – óz áreketteriniń perzenti» dep tegin aıtpaǵan. 
...Sońǵy jyldary bıik minber­ler­den de, halyqtyń qalyń ortasynda da neǵurlym eńbegi sińgen daryndy, laıyq­ty­lardyń bıligi – merıtokratııa qaǵıdasy týraly jıi aıtylýda. Kóp adamdar basqarýdaǵy jas kadrlardyń ózderine ázirlengen oryntaqqa birden qonjıyp otyra qalmaı, mansap bıigine eń tómennen bastap satylap kóterilýi paıdaly dep esepteıdi. Osy turǵydan kelgende, Nurtaı Ábiqaıulynyń eńbek joly qa­laı qalyptasqanyna sol jol­dyń basynda turǵan árbir saıa­sat­­ker, ákimger, memlekettik qyz­­­met­ker qyzyǵyp, úlgi tuta alar edi. 
Nurtaı Ábiqaev Almaty ob­ly­syn­daǵy Jambyl aýdany­nyń Jambyl aýylynda dúnıege kelgen. Mektepti bitirgen soń ol bilimin jalǵastyryp joǵary oqý ornyna túsýge bel býady. Álbette, Súıinbaı men Jam­byl syndy uly jyrshy-jyraý­lardyń poezııasymen tynys­taǵan taý men dala ulanynyń gýmanıtarlyq baǵytqa bet bur­ǵany tabıǵı qalypqa syıymdy edi. О́ıtkeni, bul jer batyrlar men aqyndardyń mekeni ǵoı. Biraq ol tehnıkalyq salany tańdap, 1965 jyly Sverdlovsk qalasyndaǵy S.M.Kırov atyn­daǵy Oral polıtehnıkalyq ıns­tıtýtyna túsedi. Naq osy arada onyń mundaı tańdaý jasaýy­na, basqa da jaǵdaılarmen qa­tar, osy óńirdiń ózge bir tý­masy – sol kezdiń ózinde qyran­daı samǵaýyna jerlesteri áb­den qanyq bolyp úlgergen Qa­zaq­stan Magnıtkasynyń ozaty, jas metallýrg Nursultan Na­zarbaev­­tyń óskeleń abyroı-bedeli de ıgi áserin tıgizgeni anyq. 
Keńestik  zamanda Sverdlovsk delingen Ekaterınbýrg qala­sy­nyń Oraldyń astanasy atanýy tegin emes. Erte kezderden beri osynaý strategııalyq turǵydan mańyzdy ári alýan túrli resýrstarǵa baı óńir ónertapqyshtyq pen tehnıkalyq progrestiń oshaǵyna aınalǵan-dy. Alystaǵy aýyldan kelgen 17 jastaǵy óspirim búkil Odaq kóleminde asa bedeldi JOO-daǵy qatań básekege tótep berý úshin qandaı ójet, ishki senimi qanshalyqty tegeýrindi  ári tózimdi bolý kerek edi deseńizshi! Biraq, kez kelgen JOO professorlaryna málim bir nárse sol, kóbine-kóp zerdeli ári tabandy aýyl balalary 3-kýrsta-aq qalalyq órenderdi qýyp jetip, al oqýdyń sońyna qaraı oza shaýyp, kósh bastaıdy. Sóıtip, 1970 jyly Nurtaı Ábiqaev Sverdlovsk polıtehin sátti bitirip, ınjener-mehanık mamandyǵyn alyp shyǵady. 
Eki jyl áskerde tank vzvodynyń komandıri bolǵan ol 1972 jyly halyq arasynda AZTM atalyp ketken Almaty aýyr mashına jasaý zaýytynda aǵa ınjener, ınjener-konstrýktor qyzmetterinde  jumys isteı bastaıdy. Bul arada myna jaıtty atap kórsetý kerek: sol bir jyldarda ınjenerlik-tehnıkalyq kadr­lar men ındýstrııalyq nysandar basshylarynyń arasynda jergilikti ult ókilderi múldem az bolatyn. Áli otyzǵa da tolmaǵan ınjener-konstrýktor Nurtaı Ábiqaev óndiristik josparlar men tapsyrmalardyń orynda­lýyn qamtamasyz etý úshin, qazir aıtyp júrgenimizdeı, ájepteýir básekege qabilettilikke ıe bolýy, sondaı-aq, jumysshylarmen de, zaýyt elıtasymen de olarǵa túsinikti tilde sóılese bilýi tıis edi. Osy arada meńgergen bilim men tájirıbe, jańa joldastyq baılanystar keleshekte onyń aldynan talaı ret jaqsylyq bolyp oralyp  otyrdy. Aıtqandaı, ol ómir boıy ózin ózi shyńdaýmen, qamshylaýmen keledi. Kóptegen jyldar boıy ekonomıka taqy­ry­bynda kandıdattyq, doktor­lyq dıssertasııalaryn daı­yndap, Máskeýde, Reseı Fede­ra­sııa­synyń Prezıdenti janyn­daǵy Memlekettik basqarý aka­demııasynyń ǵylymı keńesinde sátti qorǵap shyqty.  
Bolashaǵy zor ári jas, sonymen birge, jumysshylar ortasynda keńinen belgili ári bedeldi ınjener-kommýnıstiń kózge ilikpeýi múmkin emes-ti. Sóıtip, 1976 jyly ony Kompartııanyń Almaty qalasyndaǵy Áýezov aýdandyq komıtetiniń nusqaý­shy­sy qyzmetine shaqyrady, kóp uzamaı ol onda bólim meńgerýshisi boldy. Budan ári mansap jolyn­da tasy tek órge domalady: 1980-1984 jyldary ol Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komı­te­tiniń nusqaýshysy, 1984 jyly – Qazaqstan Kompartııasy OK hat­shysynyń kómekshisi, 1984-1985 jyldary – Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń kómekshisi, 1985-1988 jyldary – Qazaqstan Kompartııasy Frýnze aýdandyq komıtetiniń birinshi hatshysy, 1988-1989 jyldary – Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń kómekshisi, 1989-1990 jyldary – Qazaqstan Kompartııasy OK Birinshi hatshysynyń kómekshisi. 
Meniń esimde ásirese, onyń Frýnze aýdandyq partııa ko­mı­tetiniń birinshi hatshysy qyz­metindegi jumys kezeńi jaqsy saqtalyp qaldy. Redaksııa part­bıýrosynyń hatshysy retinde ártúrli jınalystarǵa, pleným­­darǵa, esep berý-saılaý kon­fe­rensııalaryna qatysýy­ma, par­tııalyq jarna týraly esepter jóneltýime, partııa jına­lystarynyń hattamalaryn aýda­rýyma týra keletin... Al birde tipti, aýpartkom bıýrosynyń otyrysyna qatysqanym bar. Men onda jeke ómirindegi bir kiltıpan úshin partııa jınalysynda ózimiz aýyzsha sógis jarııalaǵan jýrnalısti qorǵap sóıledim. Onyń aldynda kil partııa ardagerleri kiretin partııa komıssııasynyń músheleri bizdiń sheshimdi jumsaq  («kommýnıstiń tártip buzýyna ymyrashyldyq tanytý» dep baǵalaǵany áli esimde) dep taýyp,  bıýroǵa oǵan KOKP múshesiniń esep kártishkesine jazylǵan qatań sógis jarııalaý týraly másele qaraýdy usynǵan edi. Bıýro otyrysynda Nurtaı Ábiqaıuly ózin ysylǵan basshy, jas ta bolsa parasatty adam retinde kórsetti. Qarap tursaq, sol kezde qyryqqa da tolmaǵan eken-aý. Jańaǵy máseleni qorytyndylaı kele, ol bylaı túıindedi: bastaýysh partııa uıymynyń jınalysynda kommýnıske berilgen jaza onyń aıybyna saı dep sanalsyn, al partbıýro hatshysynyń habarlamasy qaperge alynsyn... Eger Nurtaı Ábiqaıuly ómirdiń qıly-qıly qubylystaryna baıyptap tereń boılamasa, bul oqıǵa jańaǵy azamattyń ómirinde aldynan shyǵýy  da ábden múmkin edi. О́kinishke qaraı, asyǵys-úsigis qabyldanatyn keıbir sheshimderdiń adamnyń saǵyn syndyryp, taǵdyryn tálkekke salatyny bolatynyn biz jaqsy bilemiz.  
Nurtaı Ábiqaev prezıdenttik ınstıtýttyń jáne onyń bas shtaby – Prezıdent Ákimshiliginiń qalyptasýynda úlken ról atqardy. 1990 jyldyń mamyrynda ol Qazaq KSR Prezıdenti Keńsesiniń basshysy bolyp taǵaıyndaldy, 1990-1991 jyldary ol Qazaq KSR Prezıdenti Apparatynyń basshysy, 1991-1994 jyldary – Prezıdent jáne Mınıstrler Kabıneti Apparatynyń basshysy. Al 1994-1995 jyldarda – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Appa­ra­tynyń basshysy. Keıin 2002-2004 jyldarda ol taǵy da el Pre­zıdenti Ákimshiliginiń basshysy bolyp jumys istedi. 
Saıasattanýshy hám kósem­sóz­shi Mahmut Qasymbekov óziniń «Tuńǵysh» degen kitabynda bas­tapqyda Prezıdent Keńsesi dep atalǵan bólimsheniń bir kezde eń alǵashqy prezıdenttik qurylym jáne qazirgi Prezıdent Ákimshiliginiń izashar túpqazyǵy bolǵany jaıynda jazdy. Keńse  qarqyndy qalyptasyp, onyń tóńireginde dáıekti túrde búkil memlekettik bılik júıesi ja­saqtaldy. Áýelgi kezderde Keńse Ortalyq Komıtet apparatymen qatar-qaptaldas ómir súrgendikten Prezıdent Ákimshiliginiń barlyq qyzmet­ker­­lerine prezıdenttik ınstı­týt­tyń aıqyn jáne qupııa qarsy­las­tarymen kádimgideı teketires, eski men jańanyń, ker­tartpa men ozyqtyń kúresi jaǵ­daıynda jumys isteýge týra keldi. Qa­zaq­stan halqynyń derbes saıa­sı uıymdasýǵa qabilettiligi jaı­ynda oı túıip, sóz etýdi de qa­lamaǵan jáne prezıdenttik bıli­k­ti mensinbegen olar keıde: «Eı, prezıdenttiń jigit­teri, ázirge erkelep oınaı turyń­dar, biraq kezi kelgende biz sen­der­diń ákelerińdi tanytamyz!..» dep ashyq aıtatyn. Olarǵa sal­qyn­qandylyqpen tabandy toıtarys bergenderdiń alǵy shebinde Prezıdent Apparatynyń basshysy Nurtaı Ábiqaev boldy. Osyn­daı pikir qaıshylyǵynan eski jol­dastyq qatynastar úzilgen, bir kezdegi jaqsy dostar aıyry­lysyp tynǵan jaǵdaılar da ushy­rasty... Adamdar sa­na­syn­daǵy ózgeris jolyndaǵy osy­naý qıyn kúreste kimniń jeńip shyq­qany aıtpaı-aq túsi­nikti bolar dep oılaımyn. 
О́zi á degennen basynda turǵan prezıdenttik ákimshilik pıonerleriniń biri bolǵandyqtan, men Nurtaı Ábiqaıulynyń zor uıymdastyrýshylyq talanty týraly qulaqpen estigen emes, kózben kórgen áńgimeni ǵana aıtamyn. Birneshe jyl qatarynan Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıa­sat bólimi meńgerýshisiniń orynbasary, birinshi orynbasary qyzmetin atqara júrip, men Nurtaı Ábiqaıulynyń úlken isterdi asyǵyp-aptyqpaı, jónsiz áýpirimdemeı, kez kelgen máseleni tyńǵylyqty zertteı kele jerine jetkizetinine qaıran qalatynmyn. Ol, ásirese, basshy kadrlardy irikteý jáne ornalas­tyrý jónindegi usynystardy daıyndaýǵa asa muqııat qaraıtyn. Basshy kadrlardy ǵana emes, ol apparattyń óziniń jumysyn  uıymdastyrýǵa da kóp kóńil bóletin. Táýelsizdiktiń tańsári jyldarynda jas memlekettiń aldynda is qaǵazdaryn júrgizý men qujat aınalymynyń jańa júıesin qurý máselesi turdy. Memlekettik qyzmetshilerdi jańa nusqaýlyqtarmen jáne ádistemelik usynystarmen, zamanaýı termınologııalyq jáne leksıkografııalyq bazamen jabdyqtaý qajet edi. Sonymen qatar, is qaǵazdaryn júrgizýge qazaq tilin engizý qolǵa alynyp, onyń resmı iskerlik qatynastaǵy fýnksııalary keńeıtile bastady. Bul qazaq tilin memlekettik til retinde naqty ornyqtyrýǵa baǵyttaldy. Jyldar ótkende áriptester men óz qaraýyndaǵylar osynaý barlyq qar­balas ister men paıdaly bastamalarda Nurtaı Ábiqaıulynyń memleketshildik erik-jiger men ádep-parasat tanytyp, únemi qoldap otyrǵanyn alǵys sezimimen eske alady. 
«Eldestirmek – elshiden» degen  sózdi bizdiń babalarymyz erte kezden-aq aıtyp ketken. Dıplomatııalyq qyzmet – Nurtaı Ábiqaıulynyń azamattyq kelbeti men qaıratkerliginiń taǵy bir qyry. Ár jyldary ol Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Ulybrıtanııa Birikken Koroldigi men Sol­tús­tik Irlandııadaǵy (Shvesııa Korol­diginde, Norvegııa Koroldiginde qosa atqarǵan) (1995-1996 jj.), Reseı Federasııasyndaǵy (2007-2008 jj.) Tótenshe jáne ókiletti elshisi, Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary (2000-2002, 2008-2010 jj.) boldy. Táýelsiz Qa­zaqstannyń tarıhyna jetik ár adam Memleket basshysynyń  sol baǵyttarda jáne sol jyldarda Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń aldyna qandaı basym mindetter qoıǵanyn biletini haq. 
1998-1999 jáne 2010-2015 jyl­dary general-maıor N.Ábiqaev Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Ulttyq qaýipsiz­dik komıtetin basqardy. Onyń ómirbaıanynyń osynaý dereginen biz syrtqy saıasat pen ishki qaýipsizdik egemen eldiń ulttyq múddesi dep atalatyn birtutas mán-mazmunnyń qos qanaty eken­diginiń taǵy bir aıqyn aıǵaǵyn kóremiz. 
2004-2007 jyldary Nurtaı Ábiqaev depýtat, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Parlamenti Senaty­nyń Tóraǵasy boldy, al 2015 jy­ly senatorlyq qyzmetke qaı­ta shaqyryldy. 
N.Ábiqaevtyń eńbegi jo­ǵary memlekettik marapattar­men atap ótildi. Olardyń ishinde «Parasat» (2001 j.) jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev» (2007 j.) ordenderi bar. Osy ordenniń ataýy nazar aýdartady. Nurtaı Ábiqaevtyń Tuńǵysh Prezıdent – Elbasyna alabóten adaldyǵy, janpıdalyq janashyrlyǵy Azamatqa,  Tul­ǵaǵa, Táýelsizdikke qalt­qy­syz qyz­met etýdiń jarqyn úlgisi bolyp tabylatyndyǵy kúmánsiz. 
Patrıot ári memleketshildiń, general ári dıplomattyń, ǵalym ári halyq qalaýlysynyń mereı­jasqa baılanysty asyǵystaý sulbalanǵan osynaý portretine onyń ózim baıqaǵan  jeke bolmysyn, adamı qasıetterin qosa keltirip ótpesem, álbette, álde­ne jetpeı turar edi. 
Nurtaı Ábiqaıulynyń ada­mı sergektigine mynadaı my­sal keltire alamyn. Ulybrı­tanııada elshi bolyp júrgen Erlan Ydyrysov 2007 jyly meni (ol kezde «Egemen Qazaqstan» ga­zetiniń basshysymyn) Londonǵa, belgili aǵylshyn jazýshysynyń Qazaqstan týraly kitabynyń tusaýkeserine shaqyrdy. Tusaý­keser rásiminen keıin Erlan Ábilfaıyzulynan, aldyn ala telefon arqyly keliskendeı, bizdiń basylym úshin suhbat berýin ótindim. Ol buǵan, árıne, qarsy emes, tek suhbat ýaqytyn erteńge aýystyrýdy qalaıdy. Nege ekeni belgisiz, tańǵy áńgime táýir bolady dep nyǵarlaıdy... Men de qoıar emespin. Londonda shyqqan jańa kitap jaıly aqpa­ratty basqalardan buryn jazyp kórsetkimiz keledi-aq. Ári Lon­donnyń qaq tórinen. Osy kez­de elshi ótinishiniń shyn sebe­bi ashyldy. Men úshin kút­pegen jer­den kabınetke Nurtaı Ábiqaı­uly kirip keldi. Ol kisi osynda issaparda júr eken. Sirá, bir jaqqa birge barýǵa kelisse kerek. О́zimniń Nurtaı Ábiqaıulymen burynnan tanystyǵymdy paıdalanyp, men endi onyń kózinshe elshiniń suhbatty búgin, dálirek aıtqanda, tap qazir berýin ótine bas­tadym. Sol arada Nurtaı aǵa Erlanǵa: «Bizdiń kúıip bara jatqan sharýamyz joq. Men kúte turamyn. Betin qaıtarma. Qane, suhbatqa kirisińder», degeni. Sóıtip, aǵamyz birese álde­bir ki­taptarǵa úńilip, birese bizdiń áń­gimemizge zeıin salyp, elshiniń kabınetinde bir saǵat derlik bylq etpeı otyrǵany bar. Ol suh­batty men jedel jasap, mate­rıal­dy nómirge saldyryp úlger­dim. Qaı jaǵynan da qatyp ketti.
Nurtaı Ábiqaıulyn kóp jyldar boıy bile júrip túıgenim, onyń basty qasıetteri alǵashqy kórgenimde qandaı bolsa, qazir de sol kúıinde qalǵan. Árkez sergek, jınaqy ári shynyqqan shymyr qalpynda júretindigimen,  aıtqandaı, ol sonaý keńes zamanynan beri Qazaqstan voleıbol federasııasynyń prezıdenti bolyp kele jatyr, sózge sarań ustamdylyǵymen ol, tipti, bir qarap qalǵannyń ózinde oıly, óz júregine úńile tolǵanǵan zerdeli adam ekenin ańǵartady. Bul ádeıi qatań bolyp kórinýi emes, onyń tabıǵı kúıi, shynaıy bolmysy. Sirá, sodan bolar, Nurtaı Ábiqaıuly jadyrap kúlimdegen kezde aınalasyna nur shashyp, shattyq  syılaǵandaı áser etedi. 
Qazaqtyń naqyly «Jol qadirin júrgen biler» deıdi. Biraq sol joldyń óziniń de ómir saparyndaǵy ár jolaýshynyń qadir-qasıetin tergep-tekserip, ádil baǵasyn berip otyrary jáne bar. 
Osy jol uzaq, jarqyn da jasampaz bolsyn dep tileıik!

Saýytbek ABDRAHMANOV