Ult bolyp uıysýdyń baǵdary

Elbasynyń «ulttyq kod» uǵymyn tilge tıek etýi osynaý jaýapty kezeńde kóp mán-jaıdy ańǵartady. Ulttyq kodtyń qa­lyp­tasýy aınalyp kelgende «Máń­gilik El» bolý maqsatynyń ma­ńyzdy bólshegi ekeni anyq. Baı jáne baqýatty, aıbyndy ári sán-saltanaty jarasqan mem­­leket bolý qanshalyqty ma­­ń­yzdy bolǵanymen, ulttyq yn­­tymaqtyń irgesi bekimeı il­ge­ri qadam basý múmkin emes. El­ba­sy­nyń «ulttyq salt-dástúrdi órkendeýdiń berik dińgegi ete otyryp, árbir qadamyn nyq basý­yn qalaýy» ortaq múddeniń pi­sip-jetilgenin bildiredi.
Nursultan Nazarbaev otan­dastarymyzdyń básekege qa­bi­let­ti bolýyn bul jolǵy baǵ­dar­lamalyq maqalasynda erekshe atap ótti. Meıli, muǵalim nemese tár­tip saqshysy bolsyn, meıli dá­riger bolsyn óz ortasynyń ká­sibı mamany bolsa, eldiń de eńsesi eńkish tartpaıdy. «Adam­dyq boryshyń, halqyńa eńbek qyl» dep Shákárim aıtpaqshy, ár adam boıyndaǵy áleýetin eliniń bo­lashaǵyna, memleketiniń ósip-órkendeýine jumsasa, ju­dy­ryq­taı jumylǵan eldiń almas asýy joq. Aldymen sananyń oı­yn saraptap, ulttyq rýhty qa­bilettilikke, básekelestikke ush­tastyra bilýdiń mańyzy zor. 
«Jańǵyrý jolynda ba­balar­dan mıras bolyp qa­ny­myz­ǵa sińgen, búginde tamyry­myzda búlkildep jatqan izgi qa­sıetterimizdi qaıta túletýimiz ke­rek» dedi Elbasy. Túsine bil­gen adamǵa bir aýyz sózdiń ishin­de ǵasyrlar boıy qazaǵym dep qan jutyp, elim dep eńirep ót­ken esil erlerdiń armany jatyr. Sonymen qatar, Elbasy ta­rıhtyń búginge kerek qyryn es­kerip, ótken zamannyń búgingi kún­ge kóleńke túsirmeýin, «ult­tyq kodymdy saqtaımyn dep, ke­jegesi keri tartyp turatyn, aıaq­tan shalatyn ádetterdi de ulttyq sananyń aıasynda súr­lep qoıýǵa bolmaıtynyn» es­ker­tedi. Demek, sońǵy sóz­den ár sheshimdi aqylmen qa­byl­daı­tyn, hákim Abaı danamyz aıt­paq­shy, «jyly júrek pen nurly aqyl­ǵa júgingen» sarabdal saıa­satkerdiń oıyn uǵýǵa bolady. Elbasynyń salıqaly oıy, ár­bir paıymdy pikiri tarıhqa de­gen kózqarasty túzetýge, ult­tyq bi­regeılikti saqtaýǵa, ult­tyq s­a­na-sezimniń kókjıegin ke­ńeı­t­ýge baǵamdy baǵdar. «Biz­ge ta­rıh jaıly ózderiniń sýb­ek­tıvti paıymdaryn tyq­pa­laýǵa eshkimniń qaqysy joq», deýi sheshimdi pikir. 
Jalpy azamat tarıhyna úńil­sek, álemdegi ozyq órke­nı­et­ter ulttyq sıpattan bastaý al­ǵan­dyǵyn bilemiz. Úshinshi jań­ǵyrý arqyly biz álemge eli­mizdiń jańasha bet-beınesin tanytyp, ótken dáýirden qal­ǵan taptaýryn qaǵıdalardy óz­ger­tip, oryndalmaıtyn «eles ıdeo­logııalardan» boıdy aýlaq us­taýǵa, jańa pragmatıkalyq sıpat­taǵy deńgeıge qol jet­kiz­­bekpiz. Qazaqstannyń táý­el­sizdik kezeńindegi jańǵyrýy baı­ypty qalypta, ýaqyt talabyn eskere otyryp, kezeń-ke­zeńimen júzege asýda. Evo­lıý­sııalyq jolmen jańǵyrý qa­zaq­standyq azamattyń basty baǵ­daryna aınalmaq. Olaı de­ýimizge sebep álemdegi túrli re­volıýsııalardyń eshqashan oń­taıly nátıje ákelmegenin bi­lemiz. Osyǵan oraı rýhanı jań­ǵyrýda qoıylyp otyr­ǵan mejeli máseleniń biri – «sananyń ashyqtyǵy». Ja­han­­daný úrdisindegi bas­ty talap álemdik tilderdi ıge­rý­ge um­tylý. Bul bizdiń ǵa­lam­dyq úr­diske tolyqqandy ara­la­sýy­myz­­ǵa jol ashyp, álem­dik ozyq tá­­jirıbeler men je­tis­tik­terge qol jetkizýimizge múm­kin­dik ápe­rmek. 
Sonymen qatar, máde­n­ı­eti­­mizdiń ozyq úlgileri álem­dik deń­geıde keńinen ta­ny­­lyp, dú­nıejúzindegi básekege qa­bi­let­ti­ligi halyqaralyq deńgeıge saı bolýy qajet. Osy baǵytta El­basy rýhanı jańǵyrýdy jú­zege asyrýda álemde eshkimge uq­sa­maıtyn derbes ult bolýy­myz úshin «Jahandaǵy zamana­ýı Qazaqstandyq mádenıet» jo­ba­syn iske asyrýdyń me­jeli mindetin qoıyp otyr. Má­denıetti jasaıtyn halyq bol­ǵan­dyqtan, osy ıdeıanyń aıasyn­da zamandastarymyzdyń je­tis­tik­terin kórsetýge baǵyttalǵan «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» joba­sy qolǵa alynbaq. Osy ret­te táýelsizdiktiń irgetasyn qalaýǵa súbeli úles qosqan tu­ǵy­ry bıik tulǵalarymyzdy elg­e tanytatyn jańa bastama bol­maq. Elbasy jańa turpatty Qaz­aqstannyń qalanýyna daryn-qabileti erek, aqyl-parasaty zerek jandardy qoǵamǵa etene tanytý, olarǵa aqparattyq qoldaý bildirip, jańa mýltımedıalyq alań qalyptastyrýda «100 ja­ńa esim» jobasynyń óńirlik nus­q­asyn jasaý mańyzdylyǵyn aı­qyndap bergen bolatyn. Árbir ólke­niń halqyna sýyqta pana, ys­tyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar per­zentteri jeterlik. «Eńbek bárin jeńbek» dep aıanbaı el ıgiligi úshin qyzmet jasap jatqan jandardyń esimi memlekettiń aıshyqty aınasyna aınalmaq. Osy oraıda otandyq sot júıesiniń qalyptasýyna yqpal et­ken ardager sýdıalardyń eń­be­gi eleýli. Adaldyqtyń týra jo­lyna bettegen, parasatymen kóringen jandardyń bul jo­banyń aıasynda el esinde esim­deri saqtalyp qalatyny málim. 
Igi bastamaǵa oraı álemdegi eń tańdaýly ártúrli tilderdegi 100 oqýlyq qazaq tiline aýda­rylyp, halqymyzdyń bili­min álemdik keńistikke, ǵa­lam­­dyq deńgeıge alyp shy­ǵý­ǵa tyń serpin beretini sóz­siz. Bilim – búginginiń bas­ty qa­jettiligi. «Sebebi, qun­dy­lyq­tar júıesinde bilimdi bári­nen bıik qoıatyn ult qana ta­bysqa jetedi», deıdi Elbasy. Dú­nıe­tanymy keń adam ǵana bá­sekege tótep beretini anyq. Osy oraıda óskeleń urpaqty áýe­li bilimge qushtar bolýǵa ún­deý­i­niń syry osynda. Uly oı­shyl ál-Farabı «bilimdi bolý de­­gen ja­ńalyq ashýǵa qabiletti bo­lý» dep paıymdaǵandaı, bilim kók­jı­eginiń sharyq­tap damýyna qoǵamdyq jáne gý­manıtarlyq ǵyl­ymdar boı­yn­sha «Jańa gý­ma­­nıtarlyq bi­lim. Qazaq tilin­de­gi 100 jańa oqýlyq» jobasy qolǵa alynbaq.
Sondaı-aq, Elbasy usynyp otyr­ǵan rýhanı jańǵyrtýdyń ne­gizgi sıpaty ótken men bol­a­­shaq­ty úılestire júzege asyrý bolǵandyqtan, biz eki arnada muny iske asyrýymyz kerek. Onyń biri – ǵalamdyq jetistikterdi ózimizge ákelý arqyly jahandyq damýda óz úlesimizdi alý. Ekinshisi – ótken tarıhymyz ben dástúrimizden asyl qundylyqtarymyzdy qaıta jańǵyrtyp, ulttyq bire­geı­ligimizdi saqtap qalý. Osy oraıda, Elbasy aýqymy keń «týǵan elge» ulasatyn «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usynyp otyr. Aınalyp kelgende týǵan jerdi aıalaý, atamekendi qasterleý qazaqtyń ult retindegi mádenı-genetıkalyq kodynyń negizi ispetti. Árbir adamnyń júre­gin­de kindik qany tamǵan je­rine, ós­ken aýylyna, týǵan je­rine degen súıispenshilik, qur­met bolmaıynsha – Otan degen uly uǵymǵa adal qyzmet etý, jan dúnıesimen berile súıý ekitalaı. Qazaqtyń «Týǵan jerge týyńdy tik!» deýi de beker emes. Týǵan jerinen tamyr tartqan ár adam balasy kindik qany tamǵan jeri, týǵan elin ińk­árlikpen qushtarlana súıýi ar­qyly el mádenıeti men salt-dás­túrlerine aıryqsha atsalysýda shynaıy patrıotızmniń ma­ńyzdy kórinisi bolmaq. Osy oraıda, yntymaǵy jarasyp, túrli ulystyń basyn qos­qan qasterli qazaq topy­ra­ǵy beı­bit­shiliktiń qara sha­ńy­ra­ǵyna aı­nalyp otyr. 

Dosjan ÁMIROV,
Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy