Birinshi sýret
Qajynyń basynda qara tústi taqııa, kókiregin japqan aqshýlan saqaly kelbetine kórik berip tur. Qaýsyrmaly qara shapannyń sol jaq óńirindegi túımesi anyq kórinedi. Ázirge bul fotonyń eki danasy saqtalǵan. Birinshi danasy – Almatyda ornalasqan jazýshy Sábıt Muqanovtyń murajaı-úıiniń qorynda saqtalsa, ekinshisi – Sháýken Ábdiǵalıuly degen adamnyń arqasynda búginge jetken.
Fotonyń aldyńǵy jáne artqy beti.
Murajaı-úıde saqtalǵan fotonyń syrtynda eki túrli jazý bar. Birinshisi – «Lıýbeznomý bratý Týgrýlý Ibragımovıchý na dobrýıý pamıat ot Shahkarıma Hýdaıberdına. 15 fevralıa 1912 g.» dep kırıll árpimen jazylsa, ekinshisi – «Súıikti baýyrym Turaǵul Ibrahım marqum ulyna umytpas belgi úshin Shahkarım Qudaıberdiulynan. 15 fevral, 1912 jyly» dep arab grafıkasymen jazylǵan (Qaıyrbekov Á. Tulǵalar taǵylymy. – Almaty: Aıǵanym, 2014. -57 bet).
Al ekinshi fotonyń syrtynda: «1958 jyly ııýlde týyp, 1931 jyly oktıabr aıynda qaza boldy» degen jazý tóteshe arab grafıkasymen jazylsa, ekinshi kóne qadymsha jazýda «...Haleluly Muhamedın myrzaǵa, jas bilgishten árqashan umytylmasqa Shákárim Qudaıberdiulynan. 1912 jyl 11 ǵııanýar» (shaǵataı til-jazýynyń mamany Imanǵazy Nurahmetuly oqydy) dep tur.
Eki sýrettiń de syrtyndaǵy jazýlar qajynyń óz qoltańbasy. Birinshi sýrettegi qoltańba jaıly Á.Qaıyrbekov: «Fotosýretti Shákárim Abaıdyń uly Turaǵulǵa syılaǵanyna kúmán joq. Sýret S.Muqanovtyń qolyna qalaı tıgeni belgisiz. Bálkim, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Almatyda qyzmet istegen Baǵdáýlet Qudaıberdiulynan alǵan shyǵar…» deıdi.
Ekinshi sýrettegi tóteshe jazý Ahat Shákárimulyniki degen boljam aıtady zertteýshi Asan Omarov. О́ıtkeni, Sháýken saqtaǵan foto Ahattyń qolyna tıgen soń ol ákesiniń qaza tapqan jáne týǵan jylyn óz qolymen jazyp qoıǵan sııaqty. Ekinshi qoltańba qajynyń óziniki. Ol fotosyn Haleluly Muhamedın degen adamǵa syılaǵan.
Zertteýshiler (A.Omarov, Á.Qaıyrbekov t.b.) bul sýretti qajy 54 jasynda aldyrǵan deıdi. Ári oǵan dálel retinde joǵarydaǵy fotolardaǵy «1912 jyl» degen derekti kóldeneń tartady. Bul qate. Sózimizge dálel: Ahat Shákárimulynyń esteliginde ákesi bul fotony qajyǵa attanarda qujat úshin aldyrǵan deıdi. Shákárim qajylyqqa 1905 jyldyń aıaǵynda attanyp, qaıtarda Ystambulǵa aıaldap 1906 jyldyń basynda kelgen. Demek fotony qajy 47-48 jas shamasynda aldyrǵan.
Sýrettiń syrtqy betinde «fotografııa K. N. Mogılevseva» degen tańba-emblema tur. Tómengi qaptalynda iri áriptermen «Semıpalatınsk» degen sóz tańbalanyp, onyń astynda kishi áriptermen «Ýgol Oblastnoı ı Kaznacheıskoı ýlıs. Protıv Voljsko-Kamskogo banka» dep jazylǵan. Iаǵnı, sýret Semeıde K.Mogılevsev degen adamnyń sheberhanasynda túsirilgen.
Bul fotolar búginge qalaı jetti? Birinshisi sýret jazýshy Sábıt Muqanovtyń jeke qorynda saqtalǵan. Shákárim qajy 1931 jyly 3 aqpanda jazýshy Muqanovqa «Elsizdegi Saıat qorada jazyldy» degen taqyryp qoıyp hat jazǵanyn bilemiz. Osy hatpen birge sýretinde qosyp jiberýi múmkin ǵoı.
Ekinshi fotony saqtap qalǵan adam Sháýken degendi joǵaryda aıttyq. Sháýkenniń shyn aty Orazǵalı. О́zi mylqaý adam eken. 1930-shy jyldary aýdandyq OPGÝ mekemesinde ot jaǵýshy bopty. Shákárim atylǵan soń onyń qolǵa túsken muralaryn órtep jiberýdi OPGÝ qyzmetkerleri saýatsyz ári mylqaý Sháýkenge tapsyrady. Sháýken qaǵazdardy órtep otyryp sýrettegi qajyny tanyp qalady da, qolma-qol fotony eki búktep qaltasyna tyǵyp alady.
Sodan 1945 jyly Abaıdyń 100 jyldyq toıy ótedi. Oǵan Muhtar Áýezov keledi. Toıdan keıin Muqań el aralap qydyrystaıdy, ań-qus atyp kóńil sergitedi. Abaı aýdanynyń ortalyǵy Qaraýyl kentinde turatyn ardager aqsaqal Manataı Baltaqaıulynyń aýyzynan jazyp alǵan zertteýshi A.Omarov aıtýy boıynsha, Muhań bir top dýadaqty ata almaı ushyryp alady. Ony syrttaı baǵyp turǵan Sháýken ańshylardyń áreketine keıistik bildirip: «Erteń kelińder! Attaryńdy alysqa baılańdar! Myna jerge jasyrynyńdar! Qozǵalmaı jatyńdar! Dýadaq aldaryńa kelip ózi qonady. Sosyn atyńdar!» degendi ymdap túsindiredi. Erteńinde oqıǵa dál Sháýken aıtqandaı bolady. Muhań «Sháýken mylqaý bolsa da qustyń tilin biletin keremet adam eken» dep súısinipti. Attanarynda jerlesterine «Sháýkendi Almatyǵa ala kelińder, meniń úıimde qonaq bolsyn» dep tapsyrady.
Ary qaraı Minám Árhamqyzynyń esteliginde – Muhańnyń úıine Sháýkendi qastaryna alyp Árham, Israıyl Aqylbaıuly, Baltashtar barady. Qonaqasyǵa el óldige sanap júrgen Ahat Shákárimuly da shaqyrylypty. Ahatty kezdestirgen Sháýken qatty qýanyp, áredik úziliste ony bylaı shyǵaryp, tós qaltasyndaǵy Shákárim qajynyń fotosyn kórsetip «myna kisini tanısyń ba?» dep ısharamen suraıdy. Sýrettegi ákesin kórgen Ahat sol jerde ókirip jylaǵan eken.
Ekinshi sýret
Qolyna búrkit qondyrǵan Shákárim Qudaıberdiulynyń beınesi. Basynda shoshaq tóbeli eltiri tymaq. Appaq saqaly keýdesin japqan. Jasy jetpistiń biri shamasynda. Sýret qajynyń jazǵy qonysy Qara bulaqta túsirilgen. Sýretti túsirgen adam – Fedor Artýrovıch Fıelstrýp. Ol 1889 jyly týǵan. Sýretshiniń ákesi danııalyq ta, anasy aǵylshyn qyzy. Peterbor ýnıversıtetin bitirgen. 1914-15 jyldary Amerıkaǵa baryp úndis taıpalaryn zerttegen. Keńes úkimeti ornaǵannan keıin 1925 jyldan bastap KSRO quramyndaǵy buratana halyqtardyń etnıkalyq odaǵyn zertteý jumysyna jegilgen.
Fıelstrýp túsirgen sýrettiń anyqtamasyndaǵy: «Ohotnık s berkýtom. Kazahı. Semıpalatınskıı ý. 1927 g» degen domalaq jazbaǵa ıek súıegen keıbir zertteýshiler «bul naq Shákárimniń ózi me?» dep kúmándanyp ta júrdi. Osy máseleni bar jaqty etý úshin Jandos Áýbákir bastaǵan Abaı aýylyndaǵy «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-murajaı qyzmetkerleri 2014 jyly Reseı muraǵattaryn aralap kúmánǵa núkte qoıdy.
Olar áýeli F.A.Fıelstrýptiń eńbekteri saqtalǵan Qazan qalasyndaǵy arhıvterdi súzip shyǵyp, izdeýdi ármen qaraı jalǵastyryp Máskeýdegi N.N.Mıklýho-Maklaı atyndaǵy Etnologııa jəne antropologııa ınstıtýtynyń arhıvindegi sýretshi murasymen tanysqan. Osyndaǵy qordan Shákárim atamyzdyń dál myna fotosyn tapqan. Sýrettiń artynda: «Kazahı. Semıpalatınskıı gýb., semıpalat ý., ýroch Kenbýlak, Shakpaktas. Shakarim kajı so svoıım berkýtom. Fıelstrýp. 1927 g.» dep jazylǵan. Sonymen qatar Shákárim aýlynyń syrtqy kórinisterin túsirgen kóptegen sýretterdi de tapqan.
Atalmysh fotodaǵy qajynyń qolyndaǵy búrkittiń aty «Muzbalaq». Jazýshy Kámen Orazalın «Abaı» jýrnalynyń 2008 jylǵy 2-sanynda jaryq kórgen Shákárim qajy týraly «Shyńǵystaǵy dúrbeleń» atty esteligende, Shákárim Qudaıberdiuly osy búrkitin óz qolymen bosatyp erkine jiberse, búrkit ıesin qımaı túnde aınalyp kelip tuǵyrynda qonaqtap ketpeı qoıǵanyn, qajy ony qımaı-qımaı qaıdadan bıikke alyp shyǵyp ushyryp jibergenin jazady.
Al fotonyń oń qol jaq shetindegi jylqy sulbasyn Asan Omarov bul áıgili qońyr at degendi aıtady. Qońyr atty qajy qytaıǵa qashqan kenje uly Zııatqa mińgizip jibergen.
Úshinshi sýret
Shyńǵys taýdyń jataǵan jota-qyrqalarynyń aldyńǵy planynda Shákárim Qudaıber¬diuly tur. Qajy jalańbas, bas kıimin sheship qolyna ustaǵan. Bul fotony Semeı qalalyq murajaı qyzmetkeri Laýra Qadyrova 2009 jyly kezdeısoq taýyp alǵan. Fotosynyń astynda oryssha «t.№ 37. Hrebet Chıngız. Verhovıa rechek. Na perednym plane kaz. Poet ı pısatel Shakerim Qýdaıberdın» dep jazylǵan.
Foto Semeı qalalyq Qazirgi zaman tarıhy qujatnama ortalyǵynda saqtalyp kelgen. Bul fotosýret Qazaq avtonomııalyq sosıalıstik keńestik respýblıkasy Jer halyq komıssarıaty Semeı gýbernııalyq jer basqarmasynyń 1924-1925 jyldary arnaıy uıymdastyrǵan ekspedısııasy atqarǵan jumystar jónindegi qorytyndy eseptiń qosymshasyndaǵy (№ 887-qor, 1-tizbe, 4-is, tizbe №37) sýretter ishinen shyǵypty.
Joǵarydaǵy ekspedısııa tarıhyna toqtalsaq, bul týraly júıeli zertteý jasap, egjeı-tegjeıli túsindirme jasaǵan adam taǵy da Laýra Qadyrova qaryndasymyz. Onyń jazýyna qaraǵanda, atalysh ekspedısııa 1924 jyly qurylǵan jáne bastyǵy N.P.Smyslovskıı degen adam eken. Ekspedısııanyń mindeti – burynǵy Shyńǵystaý ýezine qarasty Baqanas pen Baıqoshqar ózenderiniń boıyn jáne Shyńǵystaýdyń kúngeı jaǵyn sýlandyrý jumysyn zerttegen kórinedi. Iаǵnı, alda bolatyn jappaı ujymdasý isine daıyndyq sharalaryn qarastyrǵan sekildi.
Ekspedısııaǵa aqyl-keńes beretin, orys tiline júırik, jergilikti adam qajet. Árıne, ol adam Shákárim Qudaıberdiuly. Sol sebepti de qajy ekspedısııany ertip júrip, ólkeni aralatqan. Jolbasyshynyń isine rızashylyq tanytqan olar Shákárimniń jalǵyz ózin Shyńǵystaýdyń kórikti buıra shatqalynda fotoǵa túsirgen. Sóıtip qajynyń taǵy bir beınesi ekspedısııa qujattarymen birge arhıvte saqtalyp, búginge jetip otyr.
Beken Qaıratuly,
«Egemen Qazaqstan»
