Qaztest júıesindegi test tapsyrmalaryn jetildirý joldary

Qaztest Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy azamattarǵa memlekettik tildi meńgerý deńgeıin anyqtaý júıesi bolyp tabylady. Halyqaralyq tájirıbelerge negizdelgen tildik bilimdi baǵalaýdyń otandyq júıesi Qaztest til úırenýshiniń kommýnıkatıvtik quzyrettiligin baǵalaýǵa baǵyttalǵan. Qaztest júıesi tapsyrmalary qazaq tilin meńgerý deńgeıin baǵalaýda Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik standarttaryna sáıkes qalyptastyrylady [1-6]. Osy júıege negizdelgen tildik bilimdi baǵalaý qazaq tilin meńgerýdi 5 deńgeı boıynsha anyqtaıdy: A1 – qarapaıym deńgeı, A2 – bazalyq deńgeı, V1 – orta deńgeı, V2 – ortadan joǵary deńgeı, S1 – joǵary deńgeı. Búgingi tańda Qaztest júıesi boıynsha qazaq tilin meńgerý deńgeıin baǵalaý Tyńdalym, Oqylym, Leksıka-grammatıka, Jazylym bólikteri boıynsha júzege asyrylýda. Leksıka-grammatıkalyq bólik boıynsha test tapsyrmalary «Qazaq tilin meńgerýdiń kommýnıkatıvtik tildik quzyrettilikteri. Jalpy meńgerý» memlekettik standartynyń talaptaryna jáne pedagogıkalyq ólsheý teorııasyna sáıkes joǵaryda atalǵan bes deńgeı boıynsha jáne test ereksheligin basshylyqqa ala otyryp ázirlenedi. Memlekettik standartta [1-6] kórsetilgendeı testilenýshiniń kom­mýnıkatıvtik quzyrettiligi ár deńgeıge sáıkes baǵalanady, test tapsyrmalary da osy baǵytta qurastyrylady. Leksıka-gram­matıkalyq bólik boıynsha qazaq tiliniń grammatıkasyn testileý joǵaryda atalǵan memlekettik standartqa sáıkes qarapaıym deńgeıde qa­zaq tiliniń fonetıkalyq zańdylyqtaryn meńgerý, qarapaıym leksıkalyq birlikterdiń qoldanysyn ıgerý, olardyń maǵynasyn túsiný, jalǵaýlardyń jáne etistik shaqtarynyń qara­paıym qurylymdar arqyly qoldanysy qamtylady. Bazalyq deńgeıde belgili bir kommý­nıka­tıvtik qarym-qatynasqa túsý úshin qol­danylatyn qurylymdardy meńgerý, fonetıkalyq zańdylyqtardyń qoldanysy, sózderdiń jazylýy men aıtylýyndaǵy aıyr­mashylyqtar, jalǵaýlardyń qyzmeti, syn-sapany bildiretin sózderdiń qyzmeti, san esimderdiń qoldanysy, boljam mándi qury­lymdar, shaq kategorııasy beriledi. Orta deńgeıde turmystyq-áleýmettik, qoǵamdyq-áleýmettik salalarǵa qatysty jáne resmı-isker leksıka, sınonım sózder, turaqty sóz tirkesteri, sózderdiń jasalý erekshelikteri, jalǵaýlar qyzmetiniń keńeıýi qamtylady. Ortadan joǵary deńgeıde qoǵamdyq-áleý­mettik, kásibı salalarǵa qatysty leksıka, turaqty sóz tirkesteriniń qoldanysy, sınonım, omonım sózderdiń qoldanysy, syn esim, san esimderdiń sıntaksıstik qyzmeti, qurmalas sóılemder usynylady. Joǵary deńgeı mazmuny ulttyq mádenıet pen ulttyq tanymǵa qatysty uǵymdardy berýmen, jaı sóılem túrleriniń qoldanysyn bilýmen, sabaqtas qurmalas sóılemderdiń qurastyrylýy, maǵynalyq jaǵynan ajyratylýymen tolyqtyrylady. Qazaq tilinde deńgeıge sáıkes leksıkalyq birlikterdi meńgerý, grammatıkalyq, sıntak­sıstik qurylymdardyń qoldanysyn ajyratý, testilenýshiniń kommýnıkatıvtik baǵyttaǵy daǵdylaryn qalyptastyrý –leksıka-gram­matıkalyq bóliktiń basty maqsaty bolyp tabylady. Leksıka-grammatıkalyq bólik boıynsha testilenýshiniń tildik bilimi fýnksıonaldy turǵydan baǵalanady. Test tapsyrmalary tes­tilenýshiniń tildik birlikterdiń fýnksıonaldy (qoldanymdyq) erekshelikterin ajyrata alý daǵdysyn qalyptastyrýǵa baǵyttalady. Test tapsyrmalaryn qurastyrýda tildik birlikterdiń qyzmetin anyqtaý, ár deńgeıde tildik birlikterdiń jumsalýy, olardan týyndaıtyn maǵynany ajyratý maqsat etiledi. Leksıka-grammatıkalyq bólik boıynsha test tapsyrmalaryn qurastyrýda tildik termınder qoldanylmaı, test tapsyrmasyn kez kelgen mamandyq ıesi túsine alatyndaı, mánmátinge qaraı, leksıkalyq-grammatıkalyq qurylymdardyń tirkesýine qaraı, durys jaýap­ty tańdaı alatyndaı etip beriledi. Máselen, shaq kategorııasyn testileýde Oryndalǵan áreketti tabyńyz; Buryn oryndalǵan áreketti bildiretin sóılemdi tabyńyz; Sóılemdegi árekettiń ótý ýaqytyn kórsetińiz degen tapsyrmalar beriledi. Raı kategorııasyn testileýde qazaq ti­lindegi adamnyń qalaýyn, tilegin bildirý úshin qoldanylatyn grammatıkalyq for­ma­­lardyń qoldanysyn meńgerý, olar­dyń grammatıkalyq maǵynasyn túsiný da­ǵ­dy­­laryn qalyptastyryp, baǵalaý úshin Qalaý mándi bildiretin sóılemdi kórsetińiz sııaq­ty tapsyrmalar beriledi. Zattyń reti kórsetilgen sóılemdi tabyńyz tapsyrmasy testilenýshiniń rettik san esimdi bilýin, onyń tildegi qoldanysyn ajyrata alý daǵdysyn qalyptastyrady jáne onyń bilimin baǵalaýǵa múmkindik beredi. Baǵytty bildiretin sózben kelgen sóılemdi tabyńyz tapsyrmasy barys septigin, qazaq tilindegi baǵytty bildirý qurylymdarynyń qoldanylý erekshelikterin túsiný daǵdysyn qalyptastyrady jáne ony túsinip, qoldanylýyn qanshalyqty dárejede biletindigin baǵalaıdy. Mundaı tapsyrmalar tildik birlikterdi, gram­matıkalyq tul­ǵalardy maǵynasyna qaraı ajyrata alý, olardyń qoldanylý erek­shelikterin túsi­nip, tapsyrmadan anyqtaı alý, sózderdiń se­mantıkalyq qoldanysyn túsiný daǵdylaryn qalyptastyrady. Test tapsyrmalary maǵy­nalyq jaǵynan anyq bolyp, onda jartylaı túsiniksiz, sırek qoldanylatyn, dıalekt sózderdiń bolmaǵany abzal, árıne bul talap­tardyń oryndalýy Qaztest tarapynan qatań túrde baqylanyp otyrady. Leksıka-grammatıkalyq bólik tapsyrmalary til úırenýshiniń tildik bilimin fýnksıonaldy jáne kommýnıkatıvtik turǵyda baǵalaýǵa arnalǵan. Mysaly, testilenýshiniń leksıkalyq qoryn anyqtaý, sınonım sózderdi ajyrata alý daǵdysyn qalyptastyrý maqsatynda Maǵynasy jaqyn sózderdi tabyńyz.

1. A) demalys – úzilis
2. B) mereke – meıram

S) týǵan kún – qonaq

1. D) bos ýaqyt – jumys (Qarapaıym deńgeı) tapsyrmasy beriledi. Munda dıstraktorlarǵa maǵynalyq jaǵynan bir uǵymǵa jaqyndaý, ıaǵnı demalys, meıramǵa qatysty bolyp keletin sózder alynady. Testilenýshi sonyń ishinen sınonım sózderdi tabý kerek. Tapsyrma quramynda eshqandaı lıngvıstıkalyq termın sózder qoldanylmaǵan.

«Test tapsyrmalaryn qurý – shyǵar­mashylyq kompozısııanyń nátıjesi, forma men mazmunnyń sheber birigýi» [7, 143] bolǵandyqtan, tapsyrma sapasyn jetildirý maqsatynda belgili talaptardyń qoıylýy zańdy. «Test úlgisindegi tapsyrmalar peda­gogıkalyq qural retinde anyqtalyp, tó­mendegi talaptar boıynsha: maqsattylyǵy, yqshamdylyǵy, tehnologııalyq beıimdiligi, berilgen tapsyrma elementteriniń durys ornalasýy, barlyq til úırenýshilerge bir úlgidegi tapsyrmalardyń berilýi, tapsyrma mazmuny men qalybyna para-par bolýy tıis» [8, 102] degen zertteýshilerdiń osyndaı pikirlerin test tapsyrmalaryn qurý barysynda basshylyqqa alǵan jón. Tapsyrmany túrlendire otyryp berý asa mańyzdy sharttardyń biri. Jalpy tildik bilimdi baǵalaý úshin qurastyrylatyn test tapsyrmalarynda, qandaı til bolsyn, Kóp núkteniń ornyna qoıylatyn sózdi tabyńyz, sóılemdi tolyqtyryńyz tapsyrmalary jıi qoldanylady. Bul test tapsyrmasyn qurastyrýshyǵa jeńil jumys bolýy yqtımal, al test tapsyrýshy úshin keıde óte qıyn, keıde óte jeńil, ońaı oryndalatyn tapsyrma bolýy múmkin, keıde tipti qandaı da bir daǵdy qalyptastyrýǵa dármensiz bolyp jatady. Leksıka-grammatıkalyq bólik boıynsha test tapsyrmalaryn jetildirý maqsatynda osyndaı tapsyrmalar múmkindiginshe qalyptastyrmaı, olardan arylýdy maqsat ettik. Máselen, etistiktiń jedel ótken shaq formasyn qoldana bilý daǵdysyn baǵalaý úshin Sóılemdi tolyqtyryńyz. Men onyń dosymen ...

1. A) tanysy
2. B) tanysqa

S) tanysyp

1. D) tanystym degen tapsyrmanyń ornyna (Qarapaıym deńgeı)

  Oryndalǵan is-áreketti belgileńiz.

1. A) Nurlan shańǵy sportyn unatady.
2. B) Shańǵy jarysyn kórip otyrmyz.

S) Biz shańǵy tarıhy týraly tyńdadyq.

1. D) Elimizde shańǵymen syrǵanaýdan jarys ótedi (Qarapaıym deńgeı) tapsyrmasyn bergen jón. Birinshi tapsyrmada dıstraktorlar bir túbirden jasalyp, qaıtalanyp otyrady, dıstraktorlardyń qaıtalana berýi olardy álsiretedi, ıaǵnı, test tapsyrýshy birden grammatıkalyq formaǵa ǵana nazar aýdarýy múmkin. Ekinshiden, dıstraktorlardyń ár sóz tabynan bolýy testilenýshini shatastyrýǵa, oıdy shashyratýǵa, test tapsyrmasy sapasynyń nasharlaýyna alyp kelýi yqtımal. Bul jóninde zertteýshi ǵalymdar dıstraktor berýdegi bas­ty qaǵıdattardy atap kórsetedi: «1. Dybys­talýy birdeı bolyp keletin dıstraktorlardy qoldanbańyz; 2. Testilenýshilerdi shatastyratyn daýly sózder qoldanbańyz; 3. Maǵynalary jaqyn bir kategorııadaǵy sózdi aralastyrmańyz» degen nusqaýlar berip, olardyń test tapsyrmalaryn qurastyrýdaǵy kedergilerin mysaldar arqyly dáleldeıdi [7, 73]. Testilenýshilerdiń test tapsyrýy barysynda kórgen tájirıbemizge súıensek, test tapsyrmasyna berilgen sóılemniń aıaqtalmaǵan bolýy, dıstraktorlardyń ár sóz tabynan bolyp nemese qaıtalanyp, keıde erekshe birden kózge túsip turýy Leksıka-grammatıkalyq bólik boıynsha test tapsyrmalaryn sapaly qalyptastyrýǵa keri áserin tıgizýde. Son­dyqtan mundaı olqylyqtarǵa jol bermeý maq­satynda ázirlemeshilerge birneshe qatań talaptar qoıylady.

Ekinshi tapsyrmada etistiktiń birneshe formalaryn qoldana otyryp deńgeıge sáıkes, leksıkalyq mınımým sheńberinde sóılemder berilgen. Mundaǵy ekinshi tapsyrma naqty, yqsham, qarapaıym deńgeı boıynsha test tapsyrýshyǵa túsinikti bolatyndaı etip be­rilgen jáne jalpy taqyryp shańǵy sportyna qatysty. Munymen qatar ázirlemeshilerden tek aýyzeki tilde qoldanylatyn, kúndelikti qarym-qatynas deńgeıindegi qarapaıym sóılemder ǵana emes, qazaq halqynyń mádenıeti, óneri, tarıhyna qatysty tanymdyq-aqparattyq mazmundaǵy sóılemderdi qoldaný da talap etiledi. Leksıka-grammatıkalyq bólik boıynsha test tapsyrmalaryn qalyptastyrýda test tapsyrmalarynyń mazmuny da asa mańyzdy ról atqarady. Mysaly, tómendegi tapsyrma ilik septiginiń qyzmetin ajyrata alý, túsiný daǵdysyn qalyptastyrý, qazaq tilindegi menshik ıesin bildirýdi túsinetindigin anyqtaý maqsatynda berilse, taǵy bir utymdy jaǵy – mazmuny. Onda qazaqtyń belgili aqyn-sazgeri Birjan sal týraly qysqasha aqparat bar jáne onyń uly aqynymyz Abaımen kezdeskeni jaıly da aıtylyp ótedi: Menshik ıesi kórsetilgen sóılemdi tabyńyz.

1. A) Aqynnyń óleńderi baspaǵa berildi.

V) 1865 jyly Birjan Abaımen kezdesken. S) Birjan sal talantty aqyn, sazger bolǵan.

1. D) Ol jastaıynan án salyp, aıtysqa qatysqan (Bazalyq deńgeı). Osy mándes tapsyrmalardy oryndaı otyryp, test tapsyrýshy qazaq tili boıynsha leksıka-grammatıkalyq bilimin baǵalap qana qoımaı, osyndaı baı da kórkem til ıeleriniń jetistikterin, erek­shelikterin, dúnıetanymyn kóz aldynan bir ótkizedi. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, tapsyrmalardaǵy sóılemder naqty, aqparaty bar jáne ol aqparattar elimizge qatysty, pozıtıvti mazmunda bolǵany jón. Orta, ortadan joǵary, joǵary deńgeılerde maqal-mátelderdi, aqyn-jazýshylardyń óleńderinen úzindilerdi, naqyl sózderdi mysalǵa alý kózdeledi. Olar deńgeıge sáıkes iriktelip, pozıtıvti, tárbıelik-tanymdyq mazmunda bolýy qajet. Dıstraktorlar sóılemdermen berilgen ýaqytta ózara mazmundas bolsa, test tapsyrýshynyń uǵynýyna, oıyn tolyq jınaq­taýyna múmkindik týdyrady.

Leksıka-grammatıkalyq bólik boıynsha test tapsyrmalaryn qalyptastyrýda, olardyń sapasyn jetildirýde taǵy bir eskeretin nárse – keıbir grammatıkalyq formalardyń test tapsyrmasyn qurastyrýda qıyndyq týdyrýy. Máselen, suraýlyq shylaýlar kúndelikti qarym-qatynas barysynda óte belsendi qoldanylady, sondyqtan da qarapaıym deńgeıde onyń qoldanylýyn baǵalaý maqsatynda test tapsyrmalaryn berý mańyzdy, mysaly: Sóılemdi aıaqtańyz. Alýa, búgin teatrǵa barasyń ...?

1. A) be
2. B) pa

S) ba

1. D) ma (Bazalyq deńgeı) tapsyrmadaǵy al­dyńǵy eki dıstraktor múlde álsiz, test tap­syrýshy aldyńǵy barasyń sózi jýan ekendigine qarap jáne pa qatań dybysqa basta-latyndyqtan, oılanbaı-aq, birden kelesi dıs­traktorǵa kóshedi, al tómendegi tapsyrma etistiktiń bolymsyz formasynan ajyratýǵa negizdeledi, munda bólek jazylǵandyqtan durys jaýaby birden kózge túsip tur, ıaǵnı, áli de bolsa oılanýymyz qajet:

Suraýly sóılemdi tabyńyz.

1. A) Keshki asqa sorpa ázirleme
2. B) Qymyzdy bul ydysqa quıma

S) Shubatty ystyq jerge qoıma

1. D) Bul dúkende shubat satyla ma ( Bazalyq deńgeı)

Osy formany berýde oılanýǵa múmkindik jasaıtyn, ári durys jaýap birden kózge túspeıtindeı etip berilgen tapsyrma retinde joǵa­rydaǵy tapsyrmany aıtýǵa bolady, degenmen, onyń qanshalyqty daǵdy qalyptas­tyra­tyndyǵyn testileý barysynda tájirıbe kór­setedi: Suraq qoıǵan kezde paıdalanylatyn sózdi kórsetińiz.

1. A) be
2. B) ári

S) ben

1. D) taǵy( Bazalyq deńgeı)

Osylaısha testileýde kóptegen shyǵarma­shylyqty, tıimdi ádisterdi qoldanýdy talap etetin grammatıkalyq formalar kezdesedi. Mun­daı jaǵdaıda test tapsyrmalarynyń praktıkalyq qundylyǵyn arttyratyndaı nusqalardy oılastyrý qajet bolady. Leksıka-grammatıkalyq bólik boıynsha test tasyrmalarynyń utymdy bolýy – onyń deńgeıge sáıkestigi, sol berilip otyrǵan deńgeıge laıyq leksıkalyq mınımýmdy qamtýy bolyp tabylady. Tapsyrmalar jınaqy, jeńil­den kúrdelige qaraı ótý qaǵıdatyn basshylyqqa ala otyryp qurylýy tıis. Joǵary deńgeıde qurmalas sóılemder boıynsha test tapsyrmalaryn qurýda sóılemderdiń deńgeıge sáıkes bolýy talap etiledi, degenmen, keıde dıstraktorlarda shubalańqy, eki-úsh joldan turatyn sóılemniń berilýi birinshiden, test tapsyrmasynyń qalybyn buzsa, ekinshiden, testilenýshi berilgen ýaqyt ishinde durys jaýapty anyqtaý tursyn, tapsyrmany oqyp úlgermeýi de múmkin. Bul jóninde N.P.Andrıý­shına «... ıspolzovanıe chrezmerno bol­shıh testov býdet ekonomıcheskıı nevygodnym. ... prı razrabotke testov sledýet ýchıtyvat kak mı­nımým trı faktora: psıho-fızıcheskıe voz­mojnostı testırýemyh, prıemlemyı ýro­ven ekonomıchnostı, dostatochnýıý ste­pen tochnostı ızmerenııa» [9, 13] deı kele, munda tildik materıaldyń óte uqypty túrde suryptalý qajettigin aıtady. Test tapsyr­malaryn qurý barysynda zertteýshi ǵalym- d­ar­­dyń pikirlerine súıený de tapsyrmalardy jetildirýdiń bir baǵyty bolyp sanalady. Test tapsyrmalarynyń sapaly, yqsham, deńgeıge saı bolyp qurylýy úshin tildik materıaldardy ekshep, suryptap alý óte mańyzdy. Qaztest azamattardyń qazaq tilin bilý deńgeıin anyqtaıtyn elimizdegi birden-bir birizdendirilgen júıe, sondyqtan ondaǵy tapsyrmalardyń talapqa saı, minsiz bolýy eshkimdi beıjaı qaldyrmaýy tıis. QR BǴM «Ulttyq testileý ortalyǵy» RMQK