«...Besigińdi túze»

О́mirbek Báıgeldi. Eger táýelsizdiktiń 25 jyldyǵynyń shejiresin paraqtar bolsańyz búginde qadirmendi aqsaqal, aýzy dýaly, sózi ýáli, árdaıym el-jurtynyń búgini úshin de, erteńi úshin de aıtar oıy bar, joǵary zań shyǵarýshy organ – qos palataly Parlament Senatynyń alǵashqy tóraǵasy, memleket qaıratkeri osy kisiniń esimin keziktiretinińiz haq. Bizdiń tilshimiz, memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek BÁIGELDIGE jolyǵyp, kókeıinde kes­telengen oılaryn ortaǵa salýyn ótingen. – Hakim Abaı «Oı da kóp, ýa­ıym da kóp oılaı berseń, oı da joq, ýaıym da joq oınaı berseń» degen ǵoı. Siz ómir kórgen, zerdesine túıgeni mol, kóp izdenip, kóp oqıtyn jansyz. Aıtyńyzshy, qazir ne oılap júrsiz? – Ras aıtasyń, Abaı hakim bilip aıtqan ǵoı. Oılaı berseń oı tabyla beredi. Mysaly, men «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen sózdiń maǵynasyna kóp úńildim. Bylaı qaraǵanda, bir estigen qulaqqa tez túsinetin, ap-aıqyn, al tereńdeseń bul óte bir tuńǵıyq, tereń oı eken. Qazaqtyń ótken ǵasyrda ábden azaıyp, teperishti kórip, ulttyń qaımaqtary sypyrylyp, muqalyp, jasyǵan tusynda osy sóz halyqty kóp tebirentti. Alqaly jıyndarda uly murattardy ashyp aıta almasa da, kókeıleriniń eń alys túkpirine jabýlap, jasyryp saqtaǵan asyl maqsatyn osy sózben jetkizýge bolatynyn uqqan edi el. Biz kóbeıýdi kóksegen, sony armandaǵan elmiz, al bul jaıt Eýropanyń basyna bertinde tústi. Biraq ol olardy bireýdiń qyryp-joıǵanynan emes, ózderiniń týýdy tym azaıtyp jibergennen keldi. «Ne amaly bar, qaıtemiz endi?» degendegi tabylǵan joly – syrttan adam qabyldaý boldy. Bizge de besigimizdi qalaı túzeı­miz degen suraq týdy. Syrttan halyq keltiremiz be, álde óz ishimizden kóbeıý múmkindigi bar ma? Mine, osy­laı oılanǵan ýaqytta, sonaý zaman­dardan kele jatqan bir maqal bar edi. Sony jurttyń bári ersi dep qabyldap júrdi. Ol qaı maqal? Ol Tóle bı baba aıtty deıtin «On úshtegi bala – otaý ıesi» degen sóz. Osy kisi bekerge aıtpaıtyn­daı edi, mundaı sózdiń týýyna ne sebep boldy eken dep sanany sar­sytqanda, arǵy-bergi tarıhty qoz­ǵaǵan zertteýlerdi oqyǵanda mynadaı paıymǵa toqtadym. Jońǵarlarmen aradaǵy qyrǵyn 200 jyldaı júrdi. Kúnde shabýyl, qan maıdanda qolyna qarý ustar erkek kindik kóz jumyp, áıelder jesir qalyp, qyz-kelinshekterdiń erlerge qaraǵanda sany artyp ketedi. Sonyń bárin eseptep otyryp, baba jaryqtyq, myna túrimizben erteń jaýǵa toıtarys berer jan qalmaıdy, halyqtyń sany azaıa túsýde dep esepteı kele, 15-16 jastan úılense de báribir áıel sany basym túse beretinin, al kóbeıgimiz kelse, er ba­lany 13 jasta otaý tikkizsek qana mu­rat­qa jetemiz, sonda ǵana qyz-ke­lin­shek sany artyq bolmaıdy, sonda ǵana 16 jyldyń ishinde biz qaraqurym elge jetemiz, degen eken. Bizdiń de zamanymyzda osy baba basynan ótkendeı jaılar boldy. Biraq shúkir, shashylǵan baýyrlardy elge qaıtaryp, qazir Qazaqstan halqynyń sany artty. Osy besigińdi túze degendi únemi qaperde ustap, áli de kóp jumystar atqarýymyz kerek-aý deımin. Munymen qatar, nazar aý­da­rarlyq taǵy da máseleler bar­shy­­lyq. Sonyń biri – jerimizdegi bas­qa ulttyń adamdaryn ózge dep keýdeden ıtermeı ózimizge ıkem­deý, baýyrymyzǵa tartý. О́zim­diki dep ıkemdegen osy joldy ke­le­shekte jaqsy nátıje berer dep baǵamdaımyn, júregim sonyń oń ekenin aıtady. Keshegi Olım­pıa­dada Dmıtrıı Balandın altyn alǵan­da keýdesine qolyn qoıyp, ánurandy aıtyp, qalaı tolqydy, Golovkın qalaı? Qazaqtyń kıeli shapanyn kıip, kókiregin kerip turyp «men qazaqpyn» deıdi. Al teledıdarlardaǵy qazaq tilinde saıraǵan orys, koreı qyzdaryn qalaı aınalmassyń. Solardy qalaı keýdesinen ıteresiń?! Sondyqtan eshqaısysyn bólmeı, arqasynan qaǵyp, baýyrymyzǵa tartyp, ózimizge beıim­deı berýimiz kerek. Muny óz basym eń bir durys jol dep bilemin. Osyny esepke ala otyryp, jumystardyń negizgi baǵytyn bala­baq­shalar men mektepterge aýdarý du­rys bolatyn shyǵar. – Rasymen de, eger halqy­myz­dyń rýlyq-taıpalyq she­jiresine qarasaq, estek, qyrǵyz, túrikpen, sherkesh degen rýlardy kóremiz. Estegimiz mysaly, bashqurt, sondyqtan bulaı etý bizdiń halyqtyń tarıhı sanasyn­da bar dúnıe ǵoı. – Durys, bizden de kóp jurt syrtqa shyǵyp sińip ketti, sol sııaqty, bizge de biraz halyq kelip kirgen. Sondyqtan biz saıasatty ǵana emes, áńgimemizdi de ózgertýimiz kerek. Keń kóńildi qazaqtan tar peıildi qazaq jasaýǵa bolmas. Osy aıǵaılap júrgen jigitterge biraz basylý kerek sııaqty. «Keń bolsań – kem bolmaısyń» dep bekerge aıtylmaǵan, sonda ǵana biz halqymyzdyń keleshegine kemel jol ashamyz. Besigińdi túze degendi osylaı paıymdap, búgingi kúni «Jurt bolamyn deseń, besigińdi túze» deýimiz kerek shyǵar. О́ıtkeni jurt degen sóz ulttan keń, ult deseń bir ǵana qazaq, al jurt desek, memleketimizdegi bar jurt qamtylady. – Qazaqta «altyn besik» degen de sóz bar ǵoı. – Iıa, bul sózdiń de maǵynasy tereń. El ishi kenish qoı. Aýyl qazaǵynyń azaımaǵany durys, eger turmystaryn jeńildetýge mán berilip, gaz jetkizilip, ystyq sý, sýyq sýy bolsa, tamaǵy toq, sharýasy durys bolsa, aldynda maly, salatyn egini bolsa olar týyp beredi. Qazir de aýyldaǵylar týyp jatyr. Sondyqtan, aýylǵa kóbirek mán berip, jaıylymdaryn tý-talapaı etpeı, jaǵdaı jasaý eldik eń úlken mindet dep uǵynam. Meniń bir oıym qazir ishtegi qazaqtan syrttaǵy ba­ýyr kóp. Iranda 7 mln bahtııarlar, Qytaıda bólek-bólek úsh top bar. Biz sonyń bireýimen ǵana jumys istep júrmiz. О́zbekstanda, Reseıde, Tájikstanda, taǵy basqa jerlerde kóp halyq bar, eseptep anyqtasa bolady. – Sózińizdiń jany bar, biraq olar ózderin qazaqpyz demeıdi ǵoı. – Qytaıda salar jurty, sosyn Sary ózenniń boıynda da qalyń ba­ýyr otyr. Tarbaǵataıdyń arjaǵynda, bizben shekarada bir aýdanda 17 mln halyq bolsa, sonyń jartysyna jýyǵy baýyrlarymyz. Biraq qazaqpyz demeıdi, rýlaryn aıtady, óleńi de, sózi de osy bizdiń sóz, biraq qazaq aty joq. Qytaıdyń Tıbetinde kıiz úıde turyp, at shaptyryp, et asyp, án aıtyp jatqan biraz halyq bar. Olardy da kóshirip ákelmegenmen, qarym-qatynas jasap otyrǵanymyz durys tárizdi. Mysaly, Qazandaǵy tatar týystar jer júzindegi tatarlarmen baılanys ornatyp, telehabarlar túsirip, kózderiniń aıasynda ustap, eldegi tatarlarǵa ana jerde anadaı, myna jerde mynadaı týys bar dep otyr. Bizdiń de bilip júrgenimiz durys emes pe? – Siz kóp el aralaǵan jáne solardyń barlyǵyndaǵy jaqsy men jamandy oı bezbenine salyp saralaǵan jansyz. Aıtyńyzshy, sondaıda ózimizben salystyryp súıingen de, kúıingen de sátterińiz kóp bolǵan bolar? – Aınalaıyn, durys aıtasyń. Árıne, ondaı nárse de barshylyq. Mysaly, biz záýlim qalalar soqtyq, el tańǵalyp jatyr, munyń bári jaqsy. Al jer-jerdegi tirligimiz de soǵan jalǵasyp, árlenip, tartymdy bolýy tıis qoı. Men Japonııaǵa barǵanda bizdiń elde QazMÝ-da oqyǵan bir japon qyzyn jolyqtyrdym. Ol bizge aýdarmashy boldy. Sodan syrt kóz synshy keledi ǵoı, elimizde oqysa oı túıgen shyǵar, suraıynshy, bileıinshi dep áńgimege tarttym. Aýdarmashy qyz Qazaqstandy keremet maqtady, qazaqtyń qonaqjaılyǵyna, eshkimdi jatsynbaıtyn minezine súısindi. Tipti, sen til úırenýge keldiń ǵoı dep meni jataqhanaǵa turǵyzbaı, úıge jatqyzdy, sol úıdegi apa anamdaı boldy. «Qyzym, shaı ish», dep maǵan balasyndaı qarady, men mundaı meıirimdi halyqty kórgen joqpyn dedi. «Qyzym, sen jaqsylyǵyn keremet aıttyń, kóp rahmet saǵan, al endi bizdiń elde saǵan ne unamady?», dep suradym. «Joq, unamaıtyn nárse joq», deıdi. «Olaı bolýy múmkin emes, meniń kóńilime qarama, oıyńdy bilgim keledi, – dedim. Sonda ne aıtty? «Birinshi, sizderdiń qonaqjaılyqtaryńyzdyń arqasynda kóp úılerden dám tattym. Bizdiń japondardyń eń baıy úı ishindegi dúnıe-buıymdardy ondaı jınamaıdy. Sonda kórip, oı óte baı turady eken ǵoı, keremet qoı dep oılaısyń. Al sol páterge kóterilerde baspaldaqpen órlep kele jatqanyńyzda syzyp, shımaılanǵan, shashylyp, shań basqan yńǵaısyz kóriniske kez bolasyz». «Iıa, aıtqanyń durys, taǵy ne bar?» – dep suradym. «Sizderdegi bir uıat másele dáret alyp, jýynatyn jerlerińiz eken. Japondar ony jaltyratyp qoıady, kúnige bálen ret jýylyp, oramaldaryn saılap, jýy­natyn sabynyn daıyndap onyń tazalyǵyna úlken mán beredi, eń kútip ustaıtyn jeriniń biri sol. Al sizderde qaladaǵy qoǵamdyq, ásirese syrttaǵy, jol boıyndaǵy ájethanalardyń ishine kirmek túgili, mańaıynan júre almaısyz. Oǵan aıaq attap basýǵa múmkin emes», – dedi. Sodan, men elge oralǵan soń jol boıyndaǵylaryna ádeıi baryp kórdim. Al kórgenim ol aıtqannan da jaman bolyp shyqty. Qazir jolaýshy kóbeıdi, adam toqtamaı turmaıdy, al onyń arasynda sheteldik týrıs­ter, iskerler qarasy molaıdy. Al anadaılardy kórip turyp olardyń bizdiń eldi maqtaı qoımaıtyny aıdan anyq. Sondyqtan búgin demeı, erteń demeı tezirek qolǵa alyp, olardy tártipke keltiretin jumys eken. Múmkin ár aýdannyń ákimderine tártip berip bekitip, tekserip, soǵan sý jetkizip, tazalaıtyn, áıteýir, sol orynnyń ıissiz tap-taza bolyp turýyn, tazalyǵyn qamtamasyz etetin sharýa jasaý kerek sııaqty. Bul kóp qarjy qajet etetin qıyn jumys emes. Elge qatysty áńgimede oılaı bilgen adamǵa usaq-túıek joq. Tal besigimiz de, altyn besigimiz de óte kıeli, onyń qasıetin qashyrmaý jer basyp júrgen bizderge syn. Osy sózdi túsiný úshin maqal-mátel, qanatty sózderdi kóp zerdeledim. «Otanym – altyn besigim» degen halqymyz. Baldyrǵan úshin aǵashtan jasalǵan tal besik bolsa, al bárimiz úshin altyn besigimiz – ol bir Otanymyz, Qazaqstan. Osy besikke ne kiredi? Ol besikke birinshi kiretin – jer, sý. О́ıtkeni, bizden ilgeride ótkender sony qasterlegen. Ier, sý degen shýmerlerdiń jazbalarynda da bar. Úshinshi oǵan aýa qosylýy kerek. Mine, negizinen bizdiń altyn besigimiz osy. Onyń tazalyǵy men amandyǵyn oılaýymyz qajet. Oǵan búgin ege bolyp otyrǵan bizder jaýaptymyz. Babadan qalǵan qasıetti jer qý bola ma, ný bola ma ol búgingi bizderge baılanysty. Eger biz Jer-Anamyzdy renjitpesek, aıalaı bilsek kógeremiz, kókteımiz. Halqymyz buryn jer qutaımaı, el qutaımaıdy deıtin. Endi sol sóz qaıta tirildi. Jer de qutaıdy, el de qutaıady. Dúnıe bir jerde tura bermeıdi. Ylǵal da kóbeıedi, ónim de molaıady. Dıqandar kóp jyldardan beri tek qana 8-10 sentnerden alatyn bıdaı ónimine úırenip qalǵan. Ári qaraı oılaný joq. Tipti 20, odan da kóp ónim, 40-50 myń tonnadan astyq jınaýǵa qol jetip qalar. Sonda osynsha baılyqty qaıda syıǵyzamyz, qalaı saqtaımyz, qalaı óńdeımiz, qalaı satamyz degen máselelerdi qazirden bastap oılana bergen durys shyǵar. Qazaq kishi besiginiń ózin keremet qasterlegen. Sán-saltanaty kelisken kóshte besikti artqy túıege emes, aldyńǵy túıeniń qomyna ornalastyrǵan. Besikti eshkimge bermegen, syıǵa tartpaǵan. Tek bala týmaıtyn jasqa kelgende tıisti rásimderin jasap, otqa jaǵyp, bir taldyń túbine aparyp kómedi. Besikti eshqashan esikke jaqyn qoımaǵan, besiktiń orny tórge jýyq, ol sondaı kıeli. Al úlken besigimizge kelsek, oǵan degen qurmet sonyń eń úlkeni bolmaq. Qazaqta qutaıdy degen sóz bar. Onyń maǵynasy nede. Bir kezde bizdiń jerimiz tez sarǵaıyp, shóbi qýrap ketýshi edi, endi bizdiń jerge kúsh bitip, qutaıa bastady. Máselen, bir qulqaıyr degen gúl bar, ǵylymı aty – malva. Sol gúl dalada ózinen-ózi paıda bolyp, jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Endi qazir kóptegen jerlerde ózinen-ózi jıde qaptap ný boldy. Mine, jer qutaıdy degen osy. Osyny jer-jerdegi azamattar baıqaıdy, biraq asa mán bermeıdi. Myna jerde qalyńdapty ǵoı deseń, ııa, ózi qazir kóbeıip barady, deıdi de qoıady. Nege olaı ekenin oılamaıdy. О́ıtkeni jerge qut bitti, jerdiń egesi bolatyn jurttyń sany ósken saıyn Jer-Ana meıirlene túsýde. Mysaly, Astanany alyp qarańyzshy, alǵash kelgende úskirigi bet qaratpaıtyn. Al qazir birte-birte ózgerip, aýa raıy da jumsara túsýde. Osy jaǵdaıdyń bárin esepteı otyryp biz nemen aınalysýymyz kerek? Ne isteýdi tabıǵattyń ózi kórsetip otyrǵan joq pa? Sol jıde qaptap kele jatqan jerlerge tuqymyn ákelip, sonyń mádenı túrlerin de otyrǵyzý kerek. Basqa da qylqan japyraqty aǵashtardyń túrlerin kóbeıtý kerek. Jemis beretinin, bermeıtinin nemese jaı sulý, ásem gúldep turatyn aǵashtar men butalardy da ege bersek quba-qup bolar edi. Men kezinde Jambyl oblysyn basqardym, sonda jol jıegine alma aǵashtar ekkizdim. Sol ósken almany sheteldikterdiń qapqa salyp áketip jatqandaryn kórdim. Biraq biz olarǵa tyıym salmadyq, ala bersin dedik. Nege? Sonda barǵan soń júrgen jerinde aıtpaı ma, myna qazaqtardyń dalasynda alma ósip turady eken dep. Jesin, kórsin. Nege jol boıynda terek pen qaraǵash qana ósip turýy kerek, mıýasy tógilgen jemis aǵashtary ósip tursa jaman ba?! Qytaıda jumyssyzdyqpen kúreste shamaly ǵana aılyq berip adamdardy sondaı paıdaly iske jumsaıdy eken. Bizdiń úlken Altyn besigimizdi altyn etý qolymyzdan kelmeı me? Daladaǵy ósip turǵan aǵash pen shóptiń basyna sellofan qaptardan qalpaq kıgizbeı, plas­tık qutyny jol boıyna laqtyryp ketpeı, Jer-Anaǵa ógeı emes, óz perzenti bolaıyq ta. Jer-Ananyń meıiri tógip, quty boıynda turýy úshin bizdiń besigimizdi túzeıtin ýaqyt boldy ǵoı. Táýelsizdigimizge – 25 jyl. Bul adamdyq ómirge salsań qylshyldaǵan jigittiń shaǵy. Osyndaı qaıraty boıyndaǵy jas jigitter taý qoparyp, tas jarmaı ma?! Ol bizdiń ár azamatymyzdyń mańdaı terin tógip, tynbaı isteıtin, túptiń-túbinde elimizdiń kósegesin kógertetin jol osy emes pe?!  – Aǵa, aǵynan jaryla aıtqan áńgimeńizge kóp rahmet. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»