Halyq jadynda qaıta jańǵyrǵan uly esim

Keshegi keńestik júıeniń solaqaı saıasatyna baılanysty osydan shırek ǵasyr buryn Mustafa Shoqaıdyń atyn eshkim ashyq ataı almaıtyn edi. Shoqaı urpaqtary men týystary qýdalaýdan qashyp, Ońtústik Qazaqstanǵa qonys aýdarýǵa májbúr bolsa, aǵasy Myrzeke men inisi Nurtaza Mustafanyń týysy bolǵany úshin 1937 jyly atylyp ketti. Al eldegi ata-ájelerimiz Mustafanyń atyn ataýdan qorqyp, «joǵalyp ketken», nemese «oqyǵan bala» dep jumbaqtap sóıleıtin. Búgingi kúni halqymyzdyń uly perzentiniń atymen maqtanatyn boldyq. Mundaı kúrdeli ózge­ris elimizdiń egemendik, mem­le­ke­timizdiń táýelsizdik alýymen tike­leı baılanysty bolǵanyna daý joq. Tipti, 1989-1990 jyldary-aq ár jerde Mustafa Shoqaıdyń aty ata­lyp qalyp jatty. Alǵash Ánýar Álimjanov «Halyqtyń ótken joly, adamnyń ótken joly nemese Mustafa Shoqaıdy eske ala otyryp» degen tarıhı maqala jazdy. Sodan Hamza Abdýllın, Myrzataı Joldasbekov, Qaldarbek Naı­man­baev, Orazbek Sársenbaev, Mámbet Qoıgeldıev, Talas Omarbekov, Búrkit Aıaǵanov, Baqyt Sadyqova, Beıbit Qoıshybaev, Ábý Tákenov, t.b. elimizdiń jazýshylary men ádebıetshileri, tarıhshylary men saıasatshylary Mustafa Shoqaıdyń shyndyǵynda kim ekenin dáleldep, qalam tarta bastady. Al bul Alash ardaqtysynyń kirshiksiz tazalyǵyn, úlken parasat pen adamgershiliktiń ıesi ekenin, Otanyna, halqyna degen adaldyǵy men súıispenshiligin, tynymsyz kúreskerligin jáne kommýnıstik (keńestik) ıdeologııa qansha jala japsa da, onyń elimizge eshqandaı da jaý emes, ke­risinshe, shynaıy tileýqor bol­ǵandyǵyn onyń zaıyby Marııanyń «Meniń Mustafam» atty esteliginen aıqyn kóremiz. Bul esteliktiń qazaq tilinde Ystan­bulda basylyp shyǵýyna 1992 jyly qurylǵan Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń basshysy Qaldarbek Naımanbaevtyń sińirgen eńbegi eleýli boldy. Sondaı-aq, «Mustafa Shoqaı – ol kim?» degen suraqqa sol kezde Fransııadaǵy elshilikte qyzmet atqarǵan Baqyt Sadyqova qaryndasymyz jaýap bergen bolatyn. Mustafa Shoqaı týraly eń alǵash batyl da ashyq qalam tartyp, kitap jazǵandardyń qata­ryn­da Ábjámı­ Baıshýaqov, jýrnalıst Sar­bulaq Ibrashev pen qaýip­sizdik komı­tetiniń polkovnıgi Ámirhan Bákirov boldy. Osylaısha elimizde Mustafa Shoqaı týraly tyń iz­de­nister, maqalalar, onyń óz eń­bek­teri aqparat betterinde kóp­­­tep shyǵa bastady. Osy kez­diń ózinde qaıratker qalamger Kamal Smaılov aǵamyz: Mustafa Shoqaıdy «Dúnıejúzilik deńgeıde kó­rin­­gen eń birinshi qazaq», - dep onyń saıası eńbegin dál baǵalaǵan edi. Osy bir qarbalas kezderi oblysta Mustafa Shoqaı atyndaǵy qoǵamdyq qor quryldy. О́ńir basshylary bul jumysty maǵan tapsyrdy. Buǵan meniń bir jaǵynan ákemniń soǵysta tutqynda bolyp, odan aqtalyp elge oralǵanda Mustafanyń týysy dep qaıtadan taǵy da Qarlagqa 25 jylǵa aıda­lyp qurban bolǵany, ekinshi jaǵy­nan, eldegi málimetterdi arqaý etip, atamyz jóninde maqala jaza bas­ta­ǵanym da túrtki bolǵan shy­ǵar. ­Qordyń alǵashqy aıaq alysyna kelsek, sol kezdegi Syrdarııa aýda­nynyń ákimi Ońalbek Sápıevtiń tikeleı qoldaýymen Mustafanyń týǵan aýyly Sulýtóbede eskertkish ashylyp, sal­tanatqa syrtta júr­gen týystary shaqyryldy. Kóp uzamaı Shıeli aýdanynyń orta­lyq alańynda da Mustafanyń es­kertkishi qoıylyp, as berilip, aıtys, sport túrlerinen jarystar ótkizildi. Oblysta osylaı Mustafa Sho­qaı­ǵa arnalǵan túrli is-shara­lar jalǵasa tústi. «Mustafa Shoqaı – táýelsizdik kúreskeri» atty res­pýb­lıkalyq ǵylymı konfere­n­­- sııa uıymdastyrylyp, oǵan aka­demık Ábdimálik Nysanbaev, professor Mámbet Qoıgeldıev, Baqyt Sadyqova, Qajymurat Ábishov qatysyp, baıandama jasap, Mustafa Shoqaıdyń táýelsizdik kúreskeri ekenin odan ári asha tústi. Oblys ortalyǵynda bir kóshege Mustafa Shoqaı aty berilip, Mustafa Shoqaı atyndaǵy mekteptiń aldyna eskertkish ornatyldy. Sonymen qatar, týǵan aýyly Sulýtóbede jańadan salynǵan mektep Mustafa Shoqaı atymen ataldy. Mustafa Shoqaıdyń aty eli­miz­de odan ári keń tanylýyna onyń eńbekteriniń elge jetýi sep­testi. Bul baǵytta Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń Premer-Mını­str bolyp turǵan kezindegi Fransııaǵa baryp Mustafanyń Nojan-Sıýr-Marndaǵy turǵan úıiniń janyna eskertkish-taqta ornatýmen qatar, 8000 bettik 117 papkadaǵy qoljazbalarynyń fotokóshirmesin elimizdiń ortalyq murajaıyna alyp kelip tapsyrýy úlken oqıǵa boldy. Sol sııaqty, Túrkııadaǵy dúnıejúzilik tatarlar dıasporasynyń tóraǵasy Akchoranyń «Túrksoı» basshysy Dúısen Qaseıinovke tapsyrǵan Mustafa Shoqaıdyń hattary men qoljazbalary da elge jetti. Ataqty saıasatkerdiń esiminiń  qaıta oralýynan Reseı de syrt qalmady. 2008 jyly Sankt-Peterbýrg Gýmanıtarlyq Qory men nagradalar jónindegi óndi­risaralyq birikken komıteti Mustafa Shoqaıdy Sankt-Peter­býrg Ǵylymy men mádenıeti já­ne ónerine sińirgen eńbegi úshin «Peterbýrg tulǵasy» («Lıchnost Peterbýrga») medalimen marapattap, Qazaqstannyń Reseıdegi bas konsýly arqyly Mádenıet mınıstrligine tapsyrǵan bolatyn. 2009 jyly Máskeýde shyqqan «Obshestvennaıa mysl Rýsskogo zarýbejıa: Ensıklopedııa» atty basylymda «Chokaev Mýstafa» atty kólemdi maqala basyldy. Mustafa Shoqaı eńbekteriniń negizinen «Iаsh Túrkistan» jýr­­na­lynda jaryq kórgen maqa­lalarynyń aldymen eki, sodan soń úsh tomdyq bolyp, 1998-1999 jáne 2007 jyldary Almaty­daǵy «Qaınar» baspasynan ja­ryq kórýine onyń dırektory, Mem­­lekettik syılyqtyń laýrea­ty, belgili jazýshy Orazbek Sár­sen­baev­ erekshe úles qosty. Osy­nyń aldynda, ıaǵnı 2006 jyly Mus­tafa Shoqaıdyń epıstolıarlyq mu­rasy jaryq kórgen edi. Al 2012 jyly bastalyp, 2014 jyly aıaq­talǵan Mustafa Shoqaı shy­ǵar­­malarynyń tolyq on eki tom­­dyq jınaǵyn shyǵarýdaǵy R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵys­taný ınstıtýty bas bolǵan, tanymal mustafatanýshy, tarıh ǵy­lymdarynyń doktory, professor K.Esmaǵambetovtiń aıryqsha qajyr-qaıraty kimdi bolsa razy etkendeı. Munyń aldynda zerdeli zertteýshiniń «Álem tanyǵan tulǵa» atty kólemdi monografııasy jaryq kórgen bolatyn. Sonymen qatar, Baqyt Sa­dyq­ovanyń «Istorııa Týrkes­tan­skogo legıona v dokýmentah», «Mýstafa Chokaı v emıgrasıı», ystanbuldyq qandasymyz Ábdýaqap Qaranyń túrikshe, qazaq­sha, keıin fransýz tilderinde «Mustafa Shoqaı. О́miri. Kúresi. Shyǵarmashylyǵy», Darhan Qydyráliniń «Mustafa Shoqaı», t.b. monografııalar, kitaptar jaryq kórse, uly kúresker ómiri men mu­ra­sy týraly kóptegen kan­dı­dattyq, dok­tor­lyq dısserta­sııalar qor­ǵal­dy. Osy jerde my­nandaı bir de­­rek­ti keltire ket­­sek artyq bolmas. Qazaqstan Res­pýb­­­­lı­kasy Ult­­tyq kitap­ha­na­sy­nyń 2015 jy­ly shy­ǵar­ǵan «Bıb­lıografııalyq kór­set­­ki­shinde» Mustafa Shoqaıdyń ómiri men saıası qyzmeti, murasy týraly 2309 ádebıet tir­ke­lipti. Elimizde mustafataný jumys­tary kıno-dramatýrgııa salasynda da keń qanat jaıyp damyp keledi. Oǵan kýá retinde kınorejısser S.Narymbetovtiń jáne jazýshy R.Otarbaevtyń «Mustafa Shoqaı» atty kınosy men spektaklin ataýǵa bolady. Aqyn Qasymhan Begmanov uıymdastyrǵan «Mustafa Shoqaı izimen» atty ekspedısııa jumysy da kóptegen jaılardyń betin ashty. Onyń Mustafa atyn Túrkistan legıonymen baılanystyrǵan sarjaǵal baspasózdiń kertartpa jýrnalısterimen eki ret sottasyp, Mustafany aqtap alýy da úlken erlik boldy. 2013 jyldyń 27 jeltoq­sa­nyn­da, ıaǵnı Mustfa Shoqaıuly­nyń dúnıeden qaıtqan kúni týǵan aýyly Sulýtóbe janyndaǵy 1-maı aýylynda Mustafa Shoqaı atyndaǵy meshit úıi ashylyp, arýa­ǵyna as berilip, quran baǵysh­tal­dy. Meshitti kásipker mesenat, oblystyq máslıhat depýtaty Sháýtaı Tileýbergen óz qar­jy­­symen saldyryp edi. Mustafa Shoqaı esiminiń ha­lyq jadynda qaıta jańǵyrýyna óziniń týǵan oblysynyń basshylary eren eńbek sińirip ke­ledi. Sonyń arqasynda uly kú­­res­ker sońǵy jıyrma jyldaı meken etken Fransııada da birsy­py­ra mańyzdy ister júzege asty. Kóptegen dıplomatııalyq kelis­sóz­der negizinde maqsatty iske qol jetkizildi. Nojan-Sıýr–Marn qala­syndaǵy turǵan úıiniń janyna Mustafanyń eskertkish-bıýsti ornatyldy. Sol eskertkish orna­tyl­ǵan alań men Mustafanyń tur­ǵan úıiniń janyndaǵy «Fontan alańy» qala ákiminiń sheshimimen bıyl­ǵy qyrkúıek aıynan bastap «Mustafa Shoqaı alańy» dep atalady. Mustafa Shoqaıdyń atyn ta­nytyp, asyl muralaryn nası­hat­taýda onyń týǵanyna 125 jyl tolýy erekshe asý boldy. Qyzylordada oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev ózi bas bolyp, Astana, Almatydan kór­nekti ǵalymdardy shaqyryp, res­­pýblıkalyq deńgeıde kon­fer­en­­sııa ótkizdi. Shıeli aýdany men Mustafanyń týǵan aýyly Sulý­tóbedegi eskertkishteri ja­ńa­r­tyldy. Qorqyt ata atyn­daǵy ýnı­versıtette «Mustafa Shoqaı ǵy­lymı-zert­teý ortalyǵy» ashylyp, ol óz jumysyn bastap ketti. Torqaly toıǵa baılanysty Al­ma­tyda da R.B.Súleımenov atyn­daǵy Shyǵystaný ınstıtý­ty­nyń basshylyǵymen halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferen­sııa ótti. Oǵan Túrkııadan, Ázer­baı­jan­­nan, О́zbekstannan belgili ǵalymdar qatysyp, baıandamalar jasady. Mustafa Shoqaı týraly tyń derekter aıtylyp, keleli-keleli máseleler qozǵaldy. Biletinder Mustafa Shoqaı eń­bekteri áli elge tolyq jete qoı­­ǵan joq deıdi. Mysaly, О́zbek­stan­nyń arhıvterinde Mustafanyń beı­málim eńbekteri bolýy múmkin kórinedi. Demek, mus­tafataný ári qaraı jalǵasa beretini sózsiz. Mustafanyń mol murasy ózi kóksegen armanǵa jetken táýelsiz Qazaqstanǵa qyzmet etýi qajet. Bazarbaı ATABAI, Mustafa Shoqaı qorynyń tóraǵasy, Shıeli aýdanynyń qurmetti azamaty QYZYLORDA