Bıznes tamyryndaǵy búlkil

G-Global alańynda «Damý» qory online májilis ótkizdi Biz buǵan deıin de shaǵyn bıznes bastaǵysy keletinder úshin memleket tarapynan q andaı qoldaý tetikteri bar ekendigi jaıly jazyp keldik. Degenmen, bıznes áleminde baǵyn synaımyn degenderge áli de táýekel, iskerlik qabilet, qarajat kerek ekendigi kún saıyn kórinýde. Endeshe, arzan nesıeni qalaı alýǵa bolady? Kásipkerlerdiń júgin jeńildetetin qandaı baǵdarlamalar bar? Qarjylyq saýaty az kásip bastaýshylar qandaı tetikterge ıek artady. Bul suraqtarǵa Almatyda G-Global aqparattyq-kommýnıkatıvti alańynda ótken online májiliste «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ enshiles kompanııasy – «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ basqarmasy tóraǵasy Qanysh TÝLEÝShIN keńinen jaýap berdi. Mundaı G-Global aqparattyq-kommýnıkatıvti alańymen birlesip ótkizilip kele jatqan joba bıyl tamyz aıynda bastaý alǵan edi. Sodan beri «Damý» qorynyń basshylary men aımaqtyq jetekshileri qatysqan 24 online májilis ótken. Qorytyndy jıyn bolǵan 25-shi májiliske deıin elimizdiń ár túkpirindegi kásipkerlerden 250-ge tarta  suraq túsken. Beınemájilis rejiminde ótken sharalarda qordyń aımaqtardaǵy barlyq bólimsheleri jumyla jumys istedi. Qanysh Týleýshınniń aıtýynsha, kásipkerlermen tildesýdiń mundaı tásili óte tıimdi. Online konferensııalar kezinde barlyq túıtkildi saýaldar ashyq aıtylady. Naqty máseleler kóteriledi. Ári munyń «Damý» qorynyń arnaý­ly baǵdarlamalaryn jetildirip, tolyqtyryp otyrýǵa septigi mol. Máselen, tek bıyldyń ózinde kásipkerler úshin ǵana emes, qor qyz­metkerleri úshin de kóp ju­mys atqarylǵan. Osyndaı online má­jilister arqyly otandyq kásip­ker­ler tarapynan qandaı suraqtar jıi qoıylady, qaı máse­lelerge nazar aýdarý qajet, osylardy jiti baqylap otyrýǵa bolady. Sonymen, shaǵyn jáne orta bıznespen aınalysyp otyrǵan, ıakı bolmasa aınalysqysy keletin jandardy jıi tolǵandyratyn jaıttar qandaı? Online májiliste kóp qoıylǵan uqsas saýaldar legi tómendegideı boldy. Bıznes bastaǵysy keletin ká­sipker grantqa qalaı qol jet­kizedi? Bul úshin qandaı qujattar qajet? Qanysh Týleýshın: Granttardy «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy arqyly barlyq aımaqtardaǵy ákimdikter usyna alady. Bul jerdegi «Damý» qory­nyń atqaratyn mindeti grantqa bólin­gen qarajattyń tıis­ti maq­satqa jumsaýyn qa­daǵalap, baqy­laý. Demek, qor­dyń ózi tikeleı grant bere almaı­dy, kásipkerlerge qyz­met kórsetý orta­lyqtarynda ke­ńes beredi. Ekin­shi róli – monıtorıng. Al 3 mıllıon teńgege deıin­gi granttarǵa qol jetkizý úshin ákimdikterdiń kásipkerlik basqar­m­a­laryna ótinimder berý kerek. О́tinimder respýblıkalyq bıýdjetten bólingen qarajatqa qaraı bólinedi. О́tinimder qa­byldanatyn kezde oǵan baıqaýdyń bas­talǵany týraly resmı habarlamalar júredi. Jańadan kásip bastaǵan adamdarǵa qandaı kómekter bar? Qanysh Týleýshın: Bankter kóbinese bıznesin dóńgeletip otyrǵan adamdarmen jumys istegendi qup kóretini jasyryn emes. Kásipkerlikke endi kelgen adamǵa qarjy ustatyp jiberýdiń táýekeli kóp. Sondyqtan, biz shaǵyn jáne orta bıznesti nesıeleýdiń jańa joldaryn qarastyrdyq. Qarjylandyrýdyń mundaı tetik­teri arqyly: syıaqy kólemin 10 paıyzǵa deıin sýbsıdııalaımyz. Kóp jaǵdaıda jańa bıznes bastaǵan adamnyń kepildikke qoıatyn dúnıesi bola bermeıdi. Sondyqtan biz qor tarapynan nesıe somasynyń 85 paıyzǵa deıin kepildik usynamyz. Qalǵan 15 paıyz kepil zatty nemese depozıtti onyń ózi tabady. Iаǵnı, ja­ńa kásipkerge 20 mıllıon teńgege deıin beriletin bolsa, onyń 1,5-2 mıllıon teńgesi óziniń jıǵan-tapqany bolady. Qysqasy, mundaı kómekke qol jetkizý úshin Qazaqstannyń 18 qalasyndaǵy kásipkerlerge qyzmet kórsetý orta­lyq­tarynyń qyzmetine júginý kerek. Máselen, buryn bıznestiń basqa salasynda júrgen adam jańa baǵytta kásip bastaǵysy kelse, ol jańa kásipker bolyp sanala ma? Qanysh Týleýshın: Kásip­ker­likti  jańadan bastaǵandar sanatyna nesıe alǵanǵa deıin kemi 3 jyl ishinde memlekettik tirkeýge alynǵan kásipkerler jatady.Son­daı-aq, sharýasy dóńgelenip turǵan iri kásipker isin jańa bastaǵan kásipkerge yqpal etip, kásibine ortaq tálimgerlik ete alady. Tek aınalysatyn salalary bir bolmaýy kerek. Nege ekinshi deńgeıdegi bankterde nesıelerdi keıinge shegerýdiń eń uzartylǵan merzimi bar bolǵany 12 aı? Mysaly, aýyl sharýashylyǵyndaǵy jobalardy iske qosýǵa qajyr men kóp ýaqyt ketedi? Sondyqtan, tólemderdi keıinge shegerýdiń merzimin 1,5 jylǵa nemese odan da kóp ýaqytqa uzartýǵa bola ma? Qanysh Týleýshın: Tólemder boıynsha jeńildikter usyný bankterdiń ishki tirligi bolyp sanalady. Sondyqtan qor bankterdiń ishki sharýalaryna aralaspaıdy. Sálemetsizder me! Jeke bıznes bastap, naýbaıhana ashqym keledi. Biraq qalaı bastaıtynyn bilmeımin. Qaıda barý kerek? Qanysh Týleýshın: Aldymen turǵylyqty mekenjaıyńyz boıynsha «Damý» qorynyń kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyǵyna barasyz. Sol jerde óz jobańyzdy qarjylandyrýǵa qajetti barlyq keńester men qujattar tizimin alasyz. Son­daı-aq, keńesshiler sizdi jeke ká­sip­ker retinde tirkep, ózińizge saı baǵ­darlamany tańdaýǵa, bıznes-jos­par jasaýǵa kómektesedi. Aldaǵy 2017 jyly «Bolashak» Startup  baıqaýy jalǵasa ma? Eger bolsa onyń talaptary men júlde qory ózgere me? Qanysh Týleýshın: Bul – «Bolashaq» túlekteri qaýym­das­tyǵynyń baǵdarlamasy ǵana emes, qoǵamdyq qyzmeti de. «Damý» qory olardyń bastamalaryna ádistemelik jaǵynan qoldaý men keńes kórsetken. О́zim de osy qaýymdastyqqa múshe bolǵannan keıin, ony aldaǵy jyly da jal­ǵas­tyrýdy kózdep otyrmyz. Muny qolǵa alǵanymyzǵa 2 jyl ǵana boldy. Bul baǵdarlamanyń máni – jigerli jastardy qoldaýda. Iаǵnı qatyp qalǵan bir túsinikterdi joıyp, belsendi jastardyń bızneske kóptep kelýine jol asha otyryp, jańa jumys oryndaryn jasaqtaý, kóbirek salyq tóleý. Biz úshin bas­­ty pálsafa – kásipker bolý sánge aınalý qajet. Al baǵdarlamanyń mán-jaıyna kelsek, ol ótken jyly qanatqaqty joba retinde qolǵa alyndy jáne qoldaý tek granttar túrinde kór­setildi. Bul baǵdarlamaǵa kásip­kerler de kómektesken. Bıyl biz onyń erejelerin ózgerttik – endi kásipker jaı ǵana grant berip qoımaıdy, olar kapıtalǵa kiredi. Bul jańadan bıznes bastaǵandar úshin mańyzdy. Iаǵnı olar qarajatqa ǵana qol jetkizip qoımaıdy, ómirlik ustazdaryn da tabady. Demek, jobanyń bir quryltaıshy retinde onyń ári qaraı júzege asýyna múddeli bolady. Bankterdiń bıznesti nesıeleý jónindegi ótinimderdi qaraý merzimi tym uzaqqa sozylyp ketedi. Bul másele qalaı sheshiledi? Qanysh Týleýshın: Bul burynnan kele jatqan másele bolǵandyqtan, jobalardy jedel qaraýda Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń tájirıbesin aldyq. Biz qazir úsh túrli qarajat kólemin usynamyz – «Damý-blıs» jańa baǵdarlamasy boıynsha – 5, 20, 30 mıllıon kóleminde kishigirim zaemdar beriledi. Bul bank­terge engizilgen, mundaı zaemdardy 10 kún ishinde qarap, sheshim shyǵara alatyn, qarjylyq saraptamalarǵa beıimdelgen tehnologııalar. Bul baǵdarlama qazir Almaty qalasy men Almaty oblysynda jáne úsh bankte jumys isteı bastady. Qazirdiń ózinde «Damý-blıs» tehnologııasy boıynsha 72 joba qaraldy.  Aldaǵy kúnderi 30 mıllıon teńgeden de joǵary zaemdar berýde osy ádisti qoldanýdy qarastyryp kórmekpiz. Kásipkerlerdiń pikirinshe, bank­tegi paıyzdyq mólsherlemeler óte joǵary. «Damý» qory bul rette qandaı jeńildik usyna alady? Qanysh Týleýshın: Jyl boıy bankterdegi nesıelendirýdiń ortasha mólsherleme kórsetkishi zertteldi. Nesıe mólsherlemesiniń tómendep, 16,2 paıyzǵa jetkeni belgili. Degen­men, kásipkerler 19 paıyzdyq nesıege tap kelse «Damý» qory máseleniń basqa sheshimin usynady. Barlyq óńirlerde ákimshiliktermen birigip «Aımaqtyq qarjylandyrý» baǵ­darlamasy iske qosylǵan. On­da ekonomıkanyń basymdyq beri­l­- gen salalaryna 8,5 paıyz mól­sher­lememen nesıelendirý kóz­del­gen. Munda ákimdikterdiń usta­nymy eskeriledi. Iаǵnı, qaı sala­ny qarjylandyrýdy sheshedi. Bul jaǵdaıda qor men ákimdikter tepe-teń túrde soma bóledi. Onyń borysh­ker­diń qolyna tıetin kezdegi paıyzy 8,5 paıyz bolady. Bankter budan jo­ǵarylata almaıdy, sebebi, talaptary shektelgen. Assalaýmaǵaleıkúm, Qanysh aǵa! Men kólikterdiń maıyn aýys­tyratyn beket ashqym keledi. Osyǵan baılanysty úsh suraǵym bar. Bul shaǵyn bızneske jata ma? Onda men qordan kómek ala alam ba? Jáne bul qalaı jasalady? Qanysh Týleýshın: Kólik quraldaryn jóndeýge jáne teh­nıkalyq qyzmet kórsetýge baılanysty sharýa shaǵyn bızneske jatady. Biz «Bıznestiń jol kartasy-2020» biregeı baǵdarlamasy arqyly kóptegen osyndaı joba­larǵa qoldaý tanyttyq. Joǵaryda atap ótkendeı, óz bıznesińizdi bastaý úshin «Damý» qory­nyń aımaqtyq bólim­she­le­rindegi kásipkerlerge – qyzmet kórsetý ortalyqtaryna baryp, zań jaǵynan, ekonomıkalyq, mar­ke­tıngtik jáne býhgalterııa bo­ıynsha tegin keńes ala alasyz. Ondaǵy keńesshiler sizge salyq tó­lemderi men uıymdastyrýshylyq máseleleri boıynsha kómek kórse­týge ázir. Ári qaraı jobany qar­jy­landyrý úshin bankke óti­nim berip, nesıeni sýbsıdııalaýǵa kepilge qoıatyn múlkińiz jetpegen jaǵdaıda qordyń kepildigin ala alasyz. «Damý» qorynyń qoldaýymen jekemenshik balabaqsha ashýǵa bola ma? Biraq osy kásiptiń máselelerin egjeı-tegjeıli bilý úshin bıznes-trenıngterge qatysý mindetti me? Osynyń anyǵyn bilý úshin Jezqazǵanda qaı jerge barýǵa bolady? Jezqazǵan – monoqala ǵoı, jeńildikter bar ma? Qanysh Týleýshın: Ciz «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda memlekettik qoldaýǵa ıe bola alasyz. Atap aıtqanda, birinshi baǵyt boıynsha, monoqalalar, shaǵyn qalalar nemese aýyldyq jerlerde kásibin júrgizip otyrǵan kásipker retinde  nesıe mólsherlemesiniń 10 paıyzyna deıin sýbsıdııalaı alasyz. Sonymen qatar, siz bank aldynda kepilzatyńyz jetpegen jaǵdaıda «Damý» qorynyń 50-den 85 paıyzǵa deıingi (tirkeý merzimine qaraı) kepildemesin de paıdalana alasyz. Bul rette isin jańa bastaǵan kásipkerler úshin nesıe 20 mıllıon teńgeden aspaıdy. Trenıngterge qatysý mindetti emes. Degenmen, oǵan qatysyp, oqysańyz sol semınar kezinde alǵan bilim men tájirıbe artyq bolmaıdy. Tolyq aqparat alý úshin Qaraǵandy qalasyndaǵy kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyqtaryna habarlasyńyz. Meniń 20 mıllıon teńgeni qajet etetin bıznes-jobam bar. Maǵan Astanadaǵy bankter «Damý» qorynyń kepildigimen sýbsıdııalaýǵa ótinim beretin bolsam, jeke shotymda 4,2 mıllıon teńgeden kem emes qarajat bolýy qajet deıdi. Jobam zamana suranysyna saı bolsa da, esep shotymda 4,2 mıllıon teńgeden kem bolmaýy kerek pe? Eger bul startap joba nemese memlekettik qarajat bolsa she? Qanysh Týleýshın: Mem­le­kettik qoldaý alyp, jobalardy jeńildikpen nesıeleý úshin ká­sipkerdiń óz múlki nemese qar­jylaı depozıti bolýy ma­ńyz­dy. Depozıttiń eń tómengi mólsheri – suralǵan nesıeniń kem degende 15 paıyzynan tómen bolmaýy kerek. «Damý» qory «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda isin jańa bastaǵan kásip­ker­lerdiń jobalary úshin nesıe somasynyń 85 paıyzyna deıin ishinara kepildik bere alady. «Damý» qory bankterdiń ishki saıa­satyna aralaspaıdy. Olar kásip­kerdiń kepilzat mólsherin ózderi anyqtaıdy jáne «Damý» qory ta­r­a­pynan usynylatyn kásip­ker­diń jobasyna qajetti kepildeme mól­sherin de belgileıdi. Depozıt somasyn klıent pen bank arasynda kelissóz júrgizý arqyly jáne klıent tarapynan usynylatyn qosymsha kepilzat mólsheri boıynsha tómendetýge bolady. Meniń Saýmalkól selosynda páterim bar edi. Oblys aýmaǵyndaǵy múlkimdi kepildikke qoımaq bolyp edim, bankter ótinishimdi qaramady. Osynyń durys-burystyǵyn bilgim keledi. Qanysh Týleýshın: Rasynda, bankter úlken qalalar men oblys ortalyǵynan alystaǵy jyljymaıtyn múlikti kepildik retinde sırek qarastyrady. Nesıe alýshy qaryzyn qaıtara almaǵan jaǵdaıda ol páterdiń satylýy neǵaıbyl. Bul bankterdiń táýekeli bolǵandyqtan, olardyń kepildik jáne nesıe saıasatyna «Damý» qory aralaspaıdy. Sondyqtan, bıznes-jobańyzǵa kepildik retinde, jańa kásipker retinde 15 paıyzǵa deıin, eger tájirıbeli kásipker bolsańyz – 50 paıyzǵa deıin banktik depozıt usynasyz. Qalǵan qajetti somaǵa «Bıznestiń jol kartasy-2020» nemese «Damý-optıma» baǵdarlamasynyń talaptaryna saı kelgen jaǵdaıda «Damý» qory kepildik bere alady. Bizdiń qalamyzda meniń jeke sán salonym bar. Ony keńeıtip,qural-jabdyqtar satyp alyp, jóndeýden ótkizgim keledi. Estýimshe, meniń bıznesim memleket mán berip otyrǵan ekonomıka salasyna jatpaıdy.  Nesıe alýǵa kepildik qarajatym jetpeıdi. Maǵan «Damý» qory kómektese ala ma? Qanysh Týleýshın: Kishigirim bıznesi bar, biraq ekonomıkanyń basym baǵyttaryna jatpaıtyn kásipkerler óz bıznesin damytqysy kelse, kepildik jetpegen jaǵdaıda «Damý-Optıma» baǵdarlamasy bar. Degenmen, kásipker retinde tirkelgenine 1 jyldan kem bolmaýy kerek. Munyń egjeı-tegjeıin bizdiń saıtymyzdan túgel bile alasyz. Osylaısha, online máji­lis kezinde bolashaqtyń kásip­ker­leri, búginginiń iskerleri tarapynan saýaldar óte kóp boldy. Onyń ishinde kásipkerlikpen aınalysý úshin shet elderde bilim alý, franshıza tańdaý, startap túrinde ınnovasııalyq jobalardy qarjylandyrý, nesıege qol jetkizýdegi jas ereksheligi jaıly suraqtar da kóp edi. «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ basqarma tóra­ǵasy Qanysh TÝLEÝShIN ınter­aktıvti kezdesýdi qorytyndylaı kele, mundaı pishimdegi sharalar shaǵyn jáne orta bıznesti damytýda onyń ahýalyn tereń túsinýge septigi bar ekendigin atady. Aınash Esalı, «Egemen Qazaqstan» ALMATY