Danalyq dańǵyly

Nursultan Nazarbaev týraly tolǵaý

Saıasat pen parasat

Álemdegi bes myńnan astam ult pen ulystyń júz toqsan ekisi ǵana táýelsiz bolyp, memlekettik deńgeıge jetti. Sonyń bir de biregeıi – Táýelsiz Qazaqstan! Qasıetti qara jerdi jaratqan, kúmbezdeı kók aspandy shegesiz ornatqan qudireti kúshti, meıirim-shapaǵaty mol Alla Taǵalanyń qazaq halqyna syılaǵan erekshe eki baqyty bar. Onyń biri – ata-babalarymyz, aq jaý­lyqty asyl analarymyz ǵasyrlar boıy ańsaǵan Táýelsizdik, ekinshisi – Táýelsiz­diktiń kók baıraǵyn nyq ustap, halyqty «Nurly jolmen» «Máńgilik Elge» – baqyt­ty bolashaqqa bastap kele jatqan Prezı­dent Nursultan Ábishuly Nazarbaev! О́zin oılaǵan – qulqynnyń quly, halqyn oılaǵan – uly. Nursultan – ult baǵyna týǵan tulǵa! Onyń tulǵalyǵyn bizden buryn da syrt kóz synshylar tanyp qoıǵan. Qara qyldy qaq jaryp, ádilin aıtatyn halyqaralyq sarapshylar Nazarbaevty álemdik saıasattyń serkeleri – keshegi Fran­klın Delano Rýzvelt, Mustafa Kemal Ata­túrik, Mahatma Gandı, Sharl de Goll, búgingi Lı Kýan Iýmen, Mahathır Moham­madpen qatar qoıady. Bul jalańash sóz, jalpylaı madaq emes, oǵan ol zárý de emes. Bul oı-pikirimiz­diń ajaryn ashyp, aıqyndaıtyn myń mysal, dálel, derektiń birer mysqalyn ǵana aıta­lyq. Baǵzydan qalyptasqan mem­le­k­etti bas­qarý da ońaı emes. Byt-shy­ty shyq­qan qıran­dynyń ornynan jańa memleket quryp, qalyp­tastyrý – ınemen qudyq qazǵanmen, taqyr shóleıt jerdi Jıdelibaısynǵa aınaldyrýmen teń. Jańa turpatty memleketti qurǵan Nursultan Ábishulynyń óz sózimen aıtsaq: «El bolýdyń, memleket bolýdyń jón-jobasyn kórsetip, kómekke kelgen eshkim bolǵan joq. Biz bárin de tyńnan bas­tap, halqymyzben birge qalyptastyrdyq. Joqtan bar jasadyq, bardy berekege aınal­dyrdyq. Sol yrysty ósý men órken­deýdiń negizi etip aldyq». Osy tusta Qazaqstan damýynyń ózindik modeli týraly Prezıdent sózi oıǵa oralyp tur: «Biz — alys saparǵa bel býyp, kememizdi táýekel darııasyna túsir­gen elmiz, eles úmitti emes, erlik pen el­dik muratyn kememizdiń tuǵyryna tý etip baılaǵan elmiz». «Ult jospary – qazaq­stan­dyq armanǵa bastaıtyn jol» dep atal­ǵan Joldaý memlekettik ıdeıanyń túp qazyǵy – bizdiń jalpyulttyq ańsarly bas­taý ala­tynyn jan-jaqty ashyp kórsetýge baǵyt­taldy. «5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam – Ult jos­paryn oryndaýdyń praktıkalyq kezeńi bas­taldy», degen sóz jalań uran emes». Elbasynyń ózi tańdap, talǵap alǵan bul baǵdarsham baǵyt elimiz úshin adastyrmas aqjuldyzǵa aınaldy. Bul strategııanyń keń pishilgen kemel oıly taktıkasy da bar. Osyǵan oraı Prezıdent bylaı dep jazdy. «Ýaqyt bizdi tańdady! Biz sol ýaqytqa ózimizdiń memlekettik mórimiz – táýelsiz Qazaqstannyń atyn jazdyq. О́ıtkeni, biz jańasha armandaýdy, jańasha jol tabýdy úırendik. El men qoǵamdy damytýdyń naqty mindetterin alǵa qoıýdy úırendik. Biz úırene otyryp, úlgili jolǵa tústik. Bul jol – endi bizdiń jol, Qazaqstan joly. Osylaısha, Táýelsizdiktiń 25-jylyna qazaqstandyq jańa armanmen aıaq bastyq. Onyń basty maqsaty – «Qazaqstan-2050» Srategııasyn júzege asyrýdan tolyq kóri­netin bolady. Osy ǵasyrdyń ortasyna qaraı biz Qazaqstannyń álemdegi asa da­myǵan 30 memlekettiń qataryna kirýin mejelep otyrmyz. Bul – qazaqstandyq arman. Ańsarly armandy abyroımen oryndaý jolynda týǵan elimizdiń birlik pen yntymaq tanytyp, jumyla eńbek etýi – barlyq jeńisterimizdiń altyn tuǵyry bolyp, abyroıly bıigine aınalmaq». Ǵasyr men ǵaryshty qatar ıgerip kele jatqan Táýelsiz Qazaqstan «Nurly jolmen» «Máńgilik Elge» nyq senimmen arshyndap barady! Táýelsizdigimizge shırek ǵasyr! Tarıh úshin qas-qaǵymdaı ǵana qysqa ýaqytta Qa­zaqstan ǵasyrlarǵa teń tańǵajaıyp tabys­tarǵa jetkenin búkil álem kórip, tańdaı­lary taqyldap tań qalyp otyr. Eldiń bárine belgili jaılardy tizbelep jatpaı-aq, Tóraǵa bolyp tórge ozyp, As­tana Sammıtin ótkizgenimizdi, Birikken Ult­­tar Uıy­my Qaýipsizdik Keńesine turaq­ty emes múshe bolǵanymyzdy aıtsaq ta jet­­kilikti. Qa­zaq halqy búginde buryn úsh uıyq­tasa tú­sine kirmegen baqytqa kenelip otyr. Osynyń bári aldaǵyny kóretin, alysty boljaıtyn kemel oıly kemeńger Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń dana da dara, salıqaly, sarabdal, parasatty saıasatynyń jemisi.  

Tumarly jer, tuǵyrly el

«Adam – jerdiń múlki», depti úndisterdiń kósemi Sıetl AQSh prezıdenti Franklın Pırske 1855 jyly jazǵan hatynda – Vashıngtondaǵy úlken kisi. Siz bizdiń jerimizdi satyp alý jaıly aıtypsyz. Al onyńyz bizdiń kókeıimizge qonbaıdy. Aspan aıasyn, jer jylýyn satý, satyp alý múmkin be eken?! Jerdiń jibek jeli, ózen-kóldiń ajar-reńi bizdiń menshikti múlkimiz emes, ony bizden satyp alý degen ne sóz? Bul jerdiń árbir tómpeshigi bizdiń halyq úshin asa qadirli. Orman-toǵaıymyzdyń árbir japyraǵy, ózen-kól jaǵasynyń árbir qum-qıyrshyǵy, árbir aǵashymyzdyń boıyndaǵy shyryn sol qyzyltándi adam ataýlyǵa qasıetti nár... «Adam – ómirdiń órnegin toqýshy emes, ol – sol órnektiń bir tal jibi ǵana. О́rnektiń sánin buzǵany – ómiriniń sánin buzǵany. Biz: jer – adamnyń múlki emes, adam – jerdiń múlki dep bilemiz. Biz: dúnıe birtutas, bir atanyń balasyndaı qany bir, jany bir dep bilemiz. Jerimizdegi qyzyltándi aqyrǵy adam kóz jumyp, arýaǵy aspan álemindegi aqsha bultqa aınalyp ketse de, halqymyzdyń ólmes, óshpes rýhy orman- toǵaıymyzda, ózen-kólimizde máńgi-baqı ómir súredi. Sebebi: bul jer – meniń halqyma, ıaǵnı bóbegine júregi eljireı emirenetin ana!». Sen bul jerdi túptiń túbinde satyp alar bolsań, ony bizshe súıe bil. Ony bizshe aıa­laı bil. Ony esińnen bir sát shyǵara kórme. Ony balalaryńnyń besigi dep bilip, bú­kil jan-júregińmen aıala, korǵa, saqta, qu­daıdyń bizdi súıgenindeı meıirimmen súı! Úndisterdiń kósemi Sıetldiń sııamen emes, júrek qanymen, jan-tánimen, dilimen jazylǵan haty – adamzatqa aıtylǵan ósıet. Bul – búginge ǵana emes, erteńge de kerek sóz! Jer – tiride tóriń, ólgende – kóriń. Jer­siz eldiń de, erdiń de kúni qarań. Jersiz ómir joq! Muny bir kisideı biletin Elbasy «Uly Dalanyń ulaǵattary» atty kitabynyń «El men Er, er men jer» atty bóliminde: «Jer­den asqan baılyq joq: jer bolsa – el bolady, el bolsa – er bolady» dep asa salıqaly, qorǵasyndaı salmaqty aıtqan bolatyn. Osy tusta Elbasynyń taǵy bir sózi qalam ushyna oralyp tur: «El men jerdiń qasıeti men kıesi – uly jádiger. Ulttyq baı­lyq, ulttyq ulaǵat. Tilimizde «jer taǵdyry – el taǵdyry» degen sóz bar. О́ıtkeni, jerdiń tarıhy, onyń taǵdyry árbir adam­nyń da ómirbaıany, ashyly-tushy­ly ǵumyr­namasy sekildi. Biz osy jerde ómirge keldik, ult bolyp uıydyq, halyq bolyp qalyptastyq. Han kóterip, qatar­ǵa kir­dik, memleket bolyp mereıimizdi ósirdik». Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sózi men isiniń arasynda aıyrma bolǵan emes. Halyqty dúrliktirgen jer jaıly túıt­kilder, kúmán men tuman – Prezı­denttiń qatesi emes, bıliktiń bıik baspaldaǵynda júrgen keıbir tóreshil basshylardyń qatesi. Nursultan Ábishuly sol solaqaılyqqa soqqy bere otyryp, der kezinde shuǵyl sheshim qabyldady. Sóıtip, Jer kodeksiniń qoǵamdyq rezonans týdyrǵan normalaryna 2017 jylǵa deıin toqtaý saldy. Bul joly da qıyn túıindi Prezıdent ózine tán danalyqpen sheshti. Iá, Nursultan Ábishulynyń sózimen aıt­saq: «Týǵan elińniń tutastyǵy men bir­ligi jolyndaǵy halyqtyń oı-pikirleri qa­shan­da qostaýǵa, tereń túsinistik tanytýǵa laıyq».  

Ulttyń uly qazynasy

О́ner – ulttyń uly qazynasy. О́nersiz – ómir aısyz tún. Ǵylymı jumysyn búgingi kúnderi de sátti jalǵastyryp júrgen ataqty fızık, Nobel syılyǵynyń laýreaty Jores Alferov: «Fızıka ǵylymyn damytý úshin orta mektepterde ádebıet páni sabaǵyn arttyrý kerek», dep jazdy. Osy tusta álemdik deńgeıdegi uly aqyn Oljas Súleımenovtiń ana bir jyly el gazeti «Egemende» jarııalanǵan: «Shekspıri joq elde Nıýton da týmaıdy», degen qanatty sózi oıǵa oralyp tur. Ǵalym men aqyn oıynyń úndestigi tegin emes. Munyń tereń syry mártebeli ónerdiń kıesi men ıesinde bolar, bálkim?! Elbasy: «Talantsyz halyq bolmaıdy. Kez kelgen ónerdi meńgergen adam ózgelerden ózgesheleý bolyp turady. Al kóp ónerdi meńgergen adam qoǵamnyń qurmetinde, halyqtyń ala­qanynda bolady», – deı kelip ákelik qamqor kóńilmen árkez este júrer eskertý de aıtypty. Saqtyqqa shaqyrǵan sol saqa sóz mynaý: «Talant – kóne grek elindegi salmaq ólshemi. Demek, talanttyń da óz salmaǵy bar. Onyń salmaǵyn boıyndaǵy darynyń, oıyńdaǵy tanymyń, júrektegi jaryǵyń ólsheı alady. Shyn talant kúnshildiktiń aýylynan alys bolady...», deıdi. Alaıda, onyń qorǵanyshy qylaýdaı ǵana. «Talantqa kómektesý kerek, darynsyzdar ózi de jol tabady», degen támsil sodan qalǵan. Sondyqtan daryndyǵa jaqtas bolý kerek. Shyn talanttyń shyndyǵy shymyr, soǵan súıen. О́sekshiniń ár sózi qyńyr, odan boıyńdy aýlaq sal. О́sekshiniń sózi órtemese de, kúıe jaǵady. Sodan saq bolǵaısyń». Talantty táńiri beredi. Sol táńir ber­gen talantty qurmetteýdiń úlgisin kór­setip keledi bizdiń elimiz. Soǵan kóp dálel­diń biri – Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­daryn­daǵy qıyn kezeńniń ózinde Memleket bas­shy­synyń pármenimen taǵaıyndalǵan Pre­zı­dent jáne úkimet stıpendııalaryn zııaly qaýymnyń júz ókili – ádebıet pen óner qaıratkerleri 23 jyl boıy úzdiksiz alyp keledi. Kitaptarymyz Memlekettik tapsy­rys­pen shyǵyp, mereıtoılarymyz jo­ǵary deńgeıde ótip jatyr. Kórshi elderdegi qalamdastarymyz mundaı qamqorlyqqa bólenbek túgil mereıtoılaryn ótkizýge qatań tyıym salynǵandyǵyn ókinishpen aıtady. Olar: «Nazarbaevtaı Prezıdentteriń bar sizder qandaı baqyttysyzdar», dep bizge qyzyǵa qaraıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń taǵy bir taǵylymdy sózi oıǵa oralyp tur: mem­lekettiń rýhanı-mádenı damýy onyń bolashaǵyna jarqyn jol ashady. Memleket te – ónerdiń qoldaýshysy. О́ıtkeni, ónerdiń órisi keń, ónerli halyqtyń órkeni uzaq. Halyqtyń baı mádenıeti men ádebıetin, óneri men ǵylymyn damytý, salt-dástúrin qurmetteý, ony jańa zaman talabyna saı órkendetip otyrý – memlekettik saıasattyń eń mańyzdysy. Endeshe, óner – halyqtyń sarqylmaıtyn rýhanı qazynasy. Táýelsizdik alǵan jyldary halyq­tyń turmys-tirliginde kóptegen qıynshy­lyqtar boldy. Kóp nárse jetpeı jatty. Biraq, soǵan qaramastan, memleketimiz azattyqtyń alǵashqy jyldarynan bas­tap el mádenıetine qoldaý kórsetýdiń syndarly baǵdarlamasyn jasap, rýhanııattyń shettep qalmaýyna barynsha jol ashýdyń baǵytyn ustandy. «Oraza, namaz – toqtyqta», degen sóz bar. Biraq bul sózdi ýaqytsha qıyndyqtan qashýdyń amaly dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Eger óz maqsatyńdy jan-jaqty túsinseń, qaıta qıyn kezde qaırattan, tar kezde táýekel et. Sonda jan dúnıeń jarasymyn tabady», dep jazdy. Bul «ónerdiń eńsesi bıik, bási baǵaly ekenin bala kezden sezinip ósken» kóregen kósemge laıyq sóz! Sol sózdiń údesinen shyǵyp keledi Elbasy. Oǵan jyl saıyn laıyqtylarǵa, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵy, eki jylda bir ret otandyq ozyq týyndylarǵa Memlekettik syılyq berilip kele jatqandyǵy aıqyn aıǵaq. Elbasy atap aıtqandaı: «О́ner – ulttyń rýhanı kelbeti. Memlekettiń mártebesi men mereıiniń shynaıy kórinisi. О́nerli halyqtyń órkeni de baıandy».  

Shynaıy sezim, shyn sóz

Tarıh uzaq tolǵatyp, sırek týatyn ulylardyń búkil ómiri – ulaǵat. Olardyń sózi de, isi de iri. Ulynyń aty – uly! Olardyń armany da, baqyty da uly. Olar óziniń emes, ultynyń, eliniń jaıyn oılaıdy. «Eldiń búgini men erteńi týraly oı árkez, qaıda júrsem de bir sátke de tynysh taptyrmaıdy», depti Elbasy. Osy shynaıy sezim, shyn sózdiń aıqyn bir kórinisin ult baǵyna týǵan tulǵa Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ómirinen aıqyn kórip, anyq tanımyz. Buǵan Elbasynyń: «Meniń muratym – elimniń búgingi beıbit ómiri, erteńgi nurly bolashaǵy. Keler urpaqtyń alǵysy men rızashylyǵy bizdiń búgingi isterimizdiń jarqyn nátıjesine tikeleı baılanysty. Osy jolda halyq birge bolsa, qamal alamyz. Osy jolda maqsat ortaq bolsa, qýatymyz tasyp, kúsh-jigerimiz eselene túsedi. Sol jolda memleket pen halyq múddesi ushtasyp jatsa, mártebeli mindet – osy», degen sózi aıqyn aıǵaq. Ardyń júgi nardyń júginen de aýyr. Alty atannyń ózi de tarta almas sol asa aýyr júkti arqalaǵan Elbasynyń asyl muraty – búgini bekem eliniń keleshegi kemel bolýy úshin ulttyń aırandaı uıyǵan birligi men yrysty, kelisti yntymaǵyn saqtaı otyryp, Máńgilik El ornatý. «Biz Uly Dala eliniń keshegisin búginge, búginin erteńge jalǵaımyz. Onyń uly tarıhyn jańa dáýirde jarqyratyp jańadan jazamyz. Jańa ǵasyr – úshinshi myńjyldyqqa Qazaqstannyń qoltańbasyn basamyz.Muratymyz – Máńgilik El! Aqtyq demim qalǵansha, ál-dármenim talǵansha, halyq júgin kóterýden qashpaımyn. Bul – meniń prezıdenttik te, perzenttik te paryzym. Qadirińdi biler halyq bolsa, odan artyq baqyt joq. Keýdemde janym barda halqym menen ne kútse de kóteremin», dep jazdy Elbasy. Júrekten shyǵyp júrekke jetken, jan tolqytqan uly sóz bul! Ulylyqtyń ulaǵatty bir belgisi – ózi úshin emes, eli, halqy úshin qýaný. Soǵan aıǵaq bolar anyq sóz mynaý: «1991 jyldyń jeltoqsan aıynyń ár kúni, ár tańy meniń jadymda jańǵyryp, sol kezde keýdeni kernegen shattyq pen saltanat janymdy áli kúnge terbep keledi. Sol kúni, bir jaǵynan – jańa týǵan sábıdeı, bir jaǵynan – ǵasyr jasaǵan qarııadaı kúıde bolǵanym esimde. Shynaıy baqyt sezimin bastan keship, shalqar shattyqqa bólendim. Jeke basyńnyń qýanyshy men baqyty bir bólek te, týǵan halqyńnyń qýanyshy men baqyty múlde basqa ekenin sol joly erekshe túsindim. Tebirendim, tolqydym. Babalar amanatyn oryndaý baqyty, eldi erteńgi kúnine bas­taý paryzy meniń mańdaıyma jazylǵanyn Jaratýshynyń erekshe syıy, aıryqsha múmkindigi dep túsinemin. Bálkim, tarıhtyń tańdaýy, halyqtyń qoldaýy degen jón bolar?!» Biz uqqan tulǵalylyqtyń bir qyry osy. Bul Elbasynyń júregin jaryp shyqqan uly sóz, biz úshin altynnan qymbat asyl sóz! Nursultan Nazarbaev muny sózimen ǵana emes, álem moıyndaǵan eren erlikterimen de dáleldep keledi. Jaqynda Parlament qabyldaǵan saıa­sı, tarıhı qujat – Qazaqstan Respýb­lı­kasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy Deklara­sııasynda Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń kóregendigi men jasampazdyǵyna joǵary baǵa berildi. Biz – sol joǵary baǵa­ny qýana qostaǵan kóptiń birimiz. «Qazaqty avtonomııa qylsaq, Qaraótkel (qazirgi Astana qalasy) – Alashtyń ortasy, sonda ýnıversıtet salyp, qazaq­tyń ul-qyzyn oqytsaq, «Qozy Kórpesh-Baıandy» shyǵarǵan, Shoqan, Abaı, Ahmet, Mirjaqypty tapqan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý», dep jazypty Álıhan Bókeıhanov «Grıgorıı Nıkolaevıch Potanın» atty maqalasynda. Ult baǵyna týǵan tulǵa Nursultan Nazar­baev – ult kósemi Álıhan Bókeıhanov arma­nyn júzege asyrǵan kemel oıly kemeńger. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sózi men isi – danalyq dańǵyly, adastyrmas aq juldyz!  Sábıt DOSANOV, jazýshy, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Mahmud Qashqarı atyndaǵy «Túrki álemine sińirgen asa zor eńbegi úshin» halyqaralyq syılyǵynyń ıegeri ALMATY