Jezkıik, jyńǵyl jáne jaýyzdyq

Moıynqum momaqan qalpynan tanbaı shaǵyr-shaǵyr bolyp josylyp jatyr. Sáýkeleli sekseýilder sonadaıdan súıkimimen qarsy alyp, sol qalpynda shyǵaryp salady. Kóz súriner jerdiń barlyǵy aq qyraý. Mashınanyń birqalypty saryny uıqy shaqyratyndaı. Keıde aıqysh-uıqysh jerge kelgende shoqyraqtap, qańǵyp ketken oıdy qaıyrady. ...Uly Nuradan eńiske kóz sal­sańyz, aldyńyzdan ulan-baıtaq jazyq kórinedi. Káriqulaq qarııalar kezinde osy jerdi teńiz tolqyny sabalap turǵan desedi. Ana bir jyly Ulytaý saparynda ǵulama ǵalym Qanysh Sátbaevtyń eńbekterin oqyǵanym bar. Uly ǵalymnyń eńbekterine súıensek, osy mańaı este joq eski zamandarda sý astynda bolǵan. Sý birte-birte jerge sińip, teńiz tartylǵanda sý betinde alǵashqy bolyp Ulytaý shyńdary qyltıyp kóringen. Sodan da bul taý Ulytaý bolyp atalady. Osy taýdyń bir súıemi Táńirtaýy atalady. Oǵan kóterilerde Gúlsara atty káýsar bulaqtan sý ishesiz. Jolsoqty bolyp, shólirkep kelgen adamǵa móldir de salqyn sý shıpadaı seziledi. Nuraǵa oralaıyq. Osy aımaqta «Tańbaly tas» dep atalatyn jer bar. Shatqaldarǵa baǵzy babalarymyz túrli tańba qaldyrǵan. Úsh júzdiń tańbasy qaldyrylǵan shat­qaldy qanshama ǵasyr boıy soqqan jel ábden mújigen. Babalardyń qolymen salynǵan tańbalar ár-ár jerde shashylyp jatyr. Qasterli oryndy qadirleı alma­ǵanymyzǵa ish órtenip, kóńil júdep kele jatqanda aldyńyzdan baıalyshty jazyq dala kezigedi. Bir kezderi sekseýildi otyn retinde paıdalanýǵa ruqsat berilmeı qalǵan kezde jurt jappaı baıalysh shapty. Bir túp baıalysh bir shelek kómi­rińizdi áp-sátte tutandyrady. Boıy alasa bolǵanymen qyzýy qatty. Úrpıgen sábı bolsaq ta, Ushatyn samǵap oı alys. Sónbeıtin shoǵy bir tańǵa, Bolǵanmen aq qys, salqyn kúz. Baıalysh seniń arqańda, Ottylaý boldyq bálkim biz, – dep Júrsin Erman jyrlaǵan baıalyshyńyz osy. Iá, násili buta bolsa da, baıalyshta tektilik bar. Keshegi surapyl zamanda ájelerimiz osy baıalyshty taý-taý etip úıip, qysta balalaryn úsitpeı, aman alyp qalǵan. Son­dyqtan, baıalysh kórsek, boıymyz qyzady. Dińiniń qattylyǵynan da shy­ǵar-aý, biz mingen eki «Djıp» kóligi­niń biriniń dońǵalaǵynan ot shyqty. Záre-qutymyz qalmady. Sóıtsek, avtokólik dońǵalaǵyna baıalysh oralǵan eken ǵoı. Saıyn dalanyń shóbi de, onda jaıylyp júrgen ańy da tekti. Betpaqdala men Arqanyń kez kelgen shóbi dári. Tek olardyń tilin bilý kerek. Meniń biletinim jýsan, torǵaıoty, ızen, ebelek, mııa, jyńǵyl men sekseýil. Kúni ke­she ájelerimiz jyńǵyldan boıaý alyp, ton boıaǵanyn búgingi jastar bilmeıdi. Sekseýil otyn ǵana emes, onyń kúlin saqarǵa qosyp, kádimgi sabyn jasaıdy. Sekseýil kúlinen temiretkige qarsy dári alady. Mııany búginde kópshilik jaqsy biledi. Aıtpaqshy, shaıshóp degen de bar eken-aý. Bala kezimizde otynǵa baratynbyz. Sheshelerimiz dastarhannyń nemese oramaldyń bir buryshyna túıip jibergen shaıy tez taýsylyp qalatyn. Osyn­­daıda úlkender talaı ret shaı­shóp terip ákelip demdeýshi edi. Al endi qumda ósetin jýa men sa­rym­saq, jaýjumyrdyń qadirin aýyl aqsaqaldary aıtsyn. Asharshylyq jyldary jaýjumyr qazyp jep, aman qalǵan babala­rymyzdyń urpaqtary aramyzda júr. Jaýjumyr jóninde áńgime bastasańyz, bir tańdy uıqysyz ótkeretinińizge bás tige alamyz. Shybyqty at qylyp minip júrgende jýany biz de talaı jedik. Aıranǵa qosyp jep alsańyz, keshke deıin tamaq izdemeısiz. Al endi júgirgen ańy men ushqan qusy... Iаpyr-aı, ne dep kettim? Búginde ózi Arqa men Moıynqumda, Betpaqdalada, Taqyrda, Nura boıynda, Tekeı, Degerez, Úshkókshe mańynda júgirgen ań kezdestirdińiz be? Myna Nura tabanynan, Tekeı, Degerez, Úshkókshedegi uńǵymadan shólin qandyrǵan kıikter, aqbó­kender úıir-úıirimen júıtkip júr­meıtin be edi? Ekeý-ekeý bolyp shaǵyl­dardan qaraquıryq jalt etetin. Dala erkeleri mundaı sulý bolar ma? Tórt aıaq­tysy taǵylyǵyn jasaǵan shyǵar-aý, eki aıaq­tylar da qyr sońyna túsip alǵan joq pa? Aqbókenniń múıizderi ózine sor bolyp jabysty. Janary muńly, múıizi qundy aqbókendi sol múıizi úshin brakonerler úıir-úıirimen qyryp tastady. «Qytaılar aqbóken múıiziniń kelisin pálen teńgeden alady eken. Odan qymbat dári jasaıtyn kórinedi» degen áńgime shyqqan soń erikkenniń barlyǵy ıtin jetelep, myltyǵyn asynyp qum ishin, saıyn dalany kezip ketti. Túnde avtokóliktiń ótkir jary­ǵymen aqbókenderdi tusap, pyrdaı qylyp atyp, múıizderin qaǵyp alyp, jyrdaı qylyp aıtyp júrgen­derdi kórdik. Aqbókender Shý ózenin jaǵalap bıyl da Moıynqumǵa suǵyna endi. Birneshe jyl kórinbeı ketip, oıda-joqta qaıta oralǵan kıikterdi kórgen jergilikti jurt muny jaq­sy­­lyqqa balap otyr. Biraq óte sırek desedi. Meıli de meıirimdi adam­dardan pana izdep keldi ǵoı. Úrkitpeıikshi olardy. Osylaı dala taǵylary bezip ketti. Tym bolmasa aldymyzdan bir qarsaq qıyp ótse dep tilep kelemiz. Osy kezde júrgizýshi jigit Erbol aıqaı saldy. – Ketti, ketti! – Ne ketti? – deımiz shoshyna. Qum ishine tereńdeı engenbiz. Osyndaıda mashınanyń bir tetigi buzylsa, óldim degen osy bolady. Júrgizýshilerdiń sózdik qory da qyzyq. Mashınanyń bir bólshegi buzylsa «ketti» deıdi. Biz osy «ket­tini» oılappyz. Sóıtsek, júrgi­zýshi oń qolyn terezeden shyǵaryp, shoshaıtyp: – Áne, áne! – deıdi. Jalt qaradyq. Mine, keremet! Bir úıir kıik shaǵyldyń kúnes betindegi shóptesinde jaıylyp júr. Tekesi bolar, bireýi shaǵyl tóbesine shyǵyp, jan-jaǵyna jiti qarap, keń tanaýymen ıis ańdıdy. Túz taǵysy taıaý bolsa, ata jónelýge daıyn. Tasjolmen syrǵyp ótip jatqan temirlerden qaýip joq ekenin olar da biledi-aý shamasy. Biraq sol «temirden» túsken qoldarynda oq shashar taıaǵy bar eki aıaqtylar qaýipti. Sondyqtan, mashına daýysynyń yrǵaǵyn da kıikter zerttep alǵan tárizdi. Bir dóńesten asa bere kıikter­diń toptanyp, shaǵyl asyp bara jatqanyn kózimiz shalyp qaldy. Qansha degenmen temir kólikte­gilerge búginde senip bolmaıdy. «Qutyrǵannan qutylǵan». Bókenderdiń márt te sertshil bolatynyn ańshylar jaqsy biledi. Eger ony qýyp kele jatqanyńyzda tuıaǵy súrinip ketip, qulap tússe, kózderi móldirep jata beredi. Tip­ten, alqymyna qanjar taqaǵanda da tuıaq serippeıdi. Taǵy bir qasıeti ári serti sońyna túsken qýǵyn­shynyń qalaı da aldyn kesip ótýi tıis. Búginginiń adamdarynda osy sertshil qasıet joq. Tańerteń bergen sertinen tús qaıta aınyp qala­tyndar qanshama?! Tabıǵat-ananyń toz-tozyn shyǵarǵan Adam-qasqyr da osy aıýan­dyǵynyń jazasyn túbinde bir tartady-aý degen úreı boıyńdy tońazytady. «Jyǵylǵanǵa judy­ryq jumsamaıdy» demeýshi me edi halqymyz. Beıkúná bóbekti aıamaǵan Adamdar dala erkesin aıaı ma? Júregim zyrq etti. Jezkıikter jota asyp ketipti. Shaǵyldar jala­ńashtanyp qalǵandaı. Kóńilim áldenege alaburtyp, jan sara­ıy­m jetimsirep kele jatty... Sabyrbek OLJABAI