Oı azattyǵyn ańsaǵan sýretker

 «Sizdermen qanattas ómir súrgenim úshin baqyttymyn!» dep atalatyn jazýshy-dramatýrg Rahymjan Otarbaevtyń Halyqaralyq teatr festıvali bul kúnde dástúrli sıpat alyp, rýhanı mańyzy bar naǵyz óner merekesine aınalyp keledi. Bıyl ekinshi ret ótkizilgen teatr festıvali tórt kúnge sozylyp, kórermenderdiń rýhanı-estetıkalyq tanymyn keńeıtetin qoıylymdardy qos-qostan tartý etti. Rahymjan Otarbaevtyń drama janryna qalam tartýynda zańdylyq bar sııaqty. Onyń shaǵyn áńgimeleriniń ózi tereń dramatızmge toly, keıipkerler tiliniń boıaýy qanyq ári baı, shyǵarma sıýjetteri ótkir keledi. Mundaı ereksheligi bar tildeı týyndynyń ózi óz-ózinen sahnaǵa suranyp, ulttyq dramatýrgııa upaıyn túgendep jatady. Rahymjan Otarbaevtyń pesalary top-tobymen teatr repertýarlarynyń kóshin bastap turmaǵan bolar, degenmen, óz elimizdiń birqatar oblystarynda, Qyrǵyz Respýblıkasynda, Baıan О́lgeı sahnalarynda júrip jatqan jıyrmaǵa jýyq spektaklderi arqyly zamannyń sózin aıtyp, kórermenge oı salyp, rýhyn serpilte alýymen rejısserler nazaryn aýdaryp keledi. Bıylǵy festıvaldyń qazylar qura­mynda KSRO halyq artısi, M.Áýezov atyndaǵy Qazaq mem­le­kettik akademııalyq drama teatry­nyń kórkemdik jetekshisi Asanáli Áshimov, Qazaqstannyń halyq artısi, professor Esmuhan Obaev, aqyn, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty Iran-­Ǵaıyp Orazbaev, bel­gili rejısser, Q.Qýanyshbaev atyn­daǵy mýzykalyq qa­zaq drama teatrynyń dırektory Talǵat Temenov, T.Abdýmomýnov atyn­daǵy Qyrǵyz ult­tyq akademııalyq drama teatrynyń re­jısseri Busurman Odýrokaev, Mońǵolııa Ja­­zý­shylar odaǵy Baıan О́lgeı aı­maq­tyq qazaq qalamgerler ke­ńe­siniń tóraǵasy, «Shuǵyla» jýr­nalynyń bas redaktory Suraǵan Rahmetuly boldy. Fes­tı­valǵa sonaý Tatarstannan ja­zý­shynyń «Shyń­ǵyshannyń kóz jasy» pove­si men birneshe áń­gimelerin tatar tiline tárji­ma­laǵan belgili aýdar­mashy Flera Tarhanova, Germanııadaǵy «Qazaq» qaýym­dastyǵynyń tóra­ǵa­sy Súleımen Shadkam, Reseı Ja­zý­shylar odaǵynyń hatshysy, «Forým» jýrnalynyń bas redak­tory Vladımır Mýssolıtın, M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-diń do­senti, synshy-ádebıettanýshy Marıanna Dýdareva keldi. V.Mýssolıtın Rahymjan Qasym­ǵa­lıulyna osyǵan deıin álem boıynsha Nazym Hıkmet, Pablo Nerýda, Djavaharlal Nerý ıelengen «Jemisti beıbitshilik shyǵarmashylyǵy úshin» altyn medalin tabystady. Mundaı keń aýqymdaǵy aımaq­tyq sharany jergilikti ákimdik pen rýhanııatqa janashyr uıymdardyń qar­jylyq qoldaýynsyz atqarý múmkin emes. Festıvaldyń ashylǵanynan bastap sońǵy kúnine deıin basy-qasynda júr­gen oblys ákimi Nurlan Noǵaev: «Bıyl ekinshi ret ótkizilip otyrǵan festıval el Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıy­men  tuspa-tus kelip otyrǵandyǵymen erekshelenedi. Ult Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaev 1991 jyly 1 jeltoqsanda qazaq­standyqtardyń qalaýymen Prezıdent bolyp saılandy. Táýelsiz eldiń Tuńǵysh Prezıdentin ulyqtaý sátinde qazaqtyń abyzy Ábish Kekilbaev: «Oıdaǵymyz boldy, ortamyz toldy. Tóbedegimiz keldi» dep Nursultan Ábishulyn qoldaýǵa shaqyrǵan bolatyn. Jaýapkershilik júgin arqalaǵan tulǵaǵa qoldaý búginge deıin jalǵasyp keledi. Orhon-Enıseı jazbalarynda: «Begin syılaǵan halqy bolsa, halqyn syılaǵan begi bolsa – ol el máńgi bolady» degen jazý bar eken. Mine, biz osy ustanymmen júrip kelemiz», – dep óziniń de ádebıetten alys emes, mádenıettiń úlken janashyr-tilekshisi ekenin tanytty. Festıvaldyń shymyldyǵyn Batys Qazaqstan oblystyq qazaq drama teatry sah­nalaǵan «Jáńgir han» tarıhı dramasy ashty. Pesany tamashalap otyryp, Reseıdiń belgili «búlikshil» dramatýrgy Edýard Radzınskııdiń: «Dramatýrg bir pesa jazyp berse, rejısser ony basqa pesa etip qoıady, al kórermen múlde ózge pesany tamashalaıdy» deıtin ataqty sózi oıǵa oraldy. Dramatýrg pesasyna Bókeı Ordasynyń sońǵy hany, Ábilhaıyrdyń shóberesi Jáńgirdiń bılik qurǵan kezin, sol kezeńdegi saıası shıelenisti, aq patsha men halyqtyń ortasynda azapqa túsip, sheshim qabyldaı almaı, tyǵyryqqa tireletin tusyn ózek etip alǵan. Bir jaǵynda Kaspıı, bir jaǵynda Jaıyq ózeni jatsa da, sol tegin sýǵa atyn sýǵarýǵa da quqy joq qazaq­tyń muńy men qasiretin arqalap, qol bastap, qarsy shyqqan Mahambet pen Isataı­dyń betin qaıtarýǵa da batyly barar emes. Aldy jalyn, arty órt, otarlyq saıasat pen óz aǵaıynynyń qyspaǵynda qal­ǵan Jáńgir aq patshanyń kóńilin tappasa, qyl moıyny qylyshqa qıylǵaly tur. Rejısser Muqanǵalı Tomanov sahnalaǵan «Jáńgir han» spektakliniń jańa­lyǵy sol, ol kórermendi Jáńgir men Mahambettiń tosyn obrazymen jolyqtyrdy. Ásirese, teatr dırektory Qýanysh Aman­dyqovtyń keıipteýindegi Mahambet beınesi kópshiliktiń sanasyna sińgen batyr beınesinen bólek. «Han emessiń, qasqyrsyń» deıtin kúndeı kúr­kiregen qaharmandy emes, jeńildeý qoz­ǵalyp, shamyrqana sóıleıtin shaqar minezdi Mahambetti kór­gende, beıneniń tosyndaý sıpaty tańyrqatqannan shyǵar, «tiri Mahambetti kim kóripti, mundaı da bir Mahambet kerek shyǵar» destik. Al Jáńgirge kelsek, bodan etýd­i ǵana kóksegen patsha aǵzam alqymynan alyp, býyndyryp, myna jaqta Mahambet el ishine búlik salyp, halyqty hanǵa qarsy qoıyp dúrliktirip júrse, osynyń bárin ol, nege ekeni belgisiz, áıeli Fatımanyń qushaǵynda tolǵanyp turyp oılaıdy. Sóz joq, Fatıma kózi ashyq, kókiregi oıaý, oryssha saýatty, mádenıetti. Nıkolaı patshanyń taqqa otyrý rásimine shaqyrylyp, tipti onymen juptasyp bı bılegen tuńǵysh qazaq áıeli. Aqyldy áıelin arqa tutyp, keńeskeni jaqsy-aq, alaıda ashynǵan eldiń jaıy alańdatyp otyrǵanda, azýyn aıǵa bilegen Jáńgirdiń bir áıeldiń tóńireginde úıirilip júrgeni, tym senimsiz. Moınynda batpandaı júgi bar Jáńgirdiń qushaqta turyp aıtatyn monology onyń ishki jalǵyzdyǵyn bildiretin jalǵyz qural shyǵar, biraq asa utymdy rejısserlik sheshim emes. R.Otarbaevtyń qazaq úshin qaıshylyǵy men jum­baǵy kóp bolǵan Jáńgir sekildi tarıhı tulǵany qaıta taný maqsatymen jazǵan dramasyn Tomanov ózinshe tanyǵan bolsa da, akterlerdiń de sheberligin qajet etken obrazdyń jarqyrap ashyla almaǵany ras. R.Otarbaevty dramatýrg re­tin­de moıyn­datqan pesa­la­ry­nyń biri – «Nasha­qor týraly novella». Kompozısııasy nasha­qor­lyq máselesine qurylǵan áleýmettik dramany byltyrǵy jyly B.Rımova atyndaǵy Taldyqorǵan teatry «Uıyq» ataýymen, Astanadaǵy Q.Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq mý­zy­kalyq drama teatry «Kóleń­ke­siz jolaýshy» aıdarymen já­ne T.Abdýmomýnov atyndaǵy Qyrǵyz ulttyq akademııalyq drama teatry «Taǵdyr» degen taqyryppen sahnaǵa shyǵarǵan edi. HH ǵasyrdyń «obasy» atalǵan qasiretpen kúreste kóp jaǵdaıda adam jeńiledi. Áleýmettik-tur­mys­tyq taqyryptaǵy pesany bıyl­ǵy festıvalǵa J.Aımaýytov atyn­daǵy Pavlodar oblystyq drama teatrynyń sahnalaýynda tamashalaýǵa múmkindik týdy. Bir pesany birneshe rakýrsta tamashalaýdyń qyzyǵy sonda, rejısserlerdiń de, akter­lerdiń de kásibı qarymyn baǵalaýdyń taptyrmas múmkindigi bul. Rejısser Erjan Qaýlanovtyń qoǵamnyń ótkir dertin jańa formalyq izdenispen ashýǵa tyrysqany qýandyrdy. О́tkir máseleni ózgeshe keıip­tegen akterler teatrdaǵy stıl men janrdy baılanystyrǵysy kelgeni sondaı, sahna arqyly baıandaýdy turmystyq qalyptan, fılosofııalyq deńgeıge kóterip jiber­gen. Dekorasııadaǵy aspaly shamnyń, nasha­qorlardy emdeıtin arnaıy mekemeniń birde emhana, birde nashaqordy jalmaǵan sýyq qabir, zırat rólin atqaryp, onyń bári keıipkerlerdiń ishki dúnıesimen qabysa kelip, sahna mınımalızmine qyzmet kórsetýge negizdegen sheshimi – keıip­ker psıho­logııasyn, sahnanyń sheksiz múm­kin­digin ashýǵa umtylǵan rejısser jeńisi. Byltyr Jetisaı drama­ teat­ry­nyń sahnalaýymen­ usynyl­ǵan R.Otarbaevtyń «Dvoınık» pesasyn bıyl Mahambet atyndaǵy Atyraý teatry­nyń ózi qoıdy. Fes­tı­valda óner kórsetken bes teatrdyń arasynda osy bir qoıy­lym arqyly ǵana teatr óziniń úne­mi izdenetinin jáne kórkemdik deń­geıiniń de basqalardan bir saty bıik ekenin baıqatty. Búgingi kúnniń oqıǵasyn sýretteıtin spektaklde akterler birden atmo­sferaǵa ene ketti. Tulǵanyń ekige jarylýy arqyly sury ketken zamannyń sorǵalaǵan shyndyǵyn aıtýdy kózdegen dramatýrgtiń dittegen maqsaty oryndalǵandaı. Búginginiń oqpany ómiri tolmaıtyn, jemsaýy keń baǵlany men onyń mıstıkalyq syńaryn pesasynyń basty keıipkeri etkende, R.Otarbaev baıdy da, baılyqty da emes, bir adam ekige jarylǵan kezde bastaý-bulaǵy bir bolǵan qasıettiń de eki túrli ózgeriske túsetinin tuspaldaıdy. Árbir adam birde – ımannyń, birde – shaıtannyń erkinde. Aq pen qara, jaqsy men jaman, izgilik pen ibilis adam boıynda ıtjyǵysqa túsýmen kele jatyr. Birin-biri baǵyndyra almaı álek. Bul ahýal ár adamǵa tanys bolýy kerek. Dramatýrgtiń ıdeıasyn jańashyl rejısser kásibı túrde shırata alǵan. Rejısser belgilegen maqsatty akterler de durys túsinip, sahnadaǵy seriktester birin-biri tolyqtyra júrip oınady. Keıipkerler ómir súrip júrgen ózge­she álemdi plastıkamen baıyta túskeni spektakldiń kórkemdik qu­nyn arttyryp tur. Byltyr Ońtústik Qazaqstan oblystyq satıra teatrynyń artısteri sahnalaǵan «Aıaýlym Anfısa» tragıkomedııasyn bıyl osy oblystaǵy ózbek drama teatry usyndy. Mundaı festıvaldardyń qajettiligi sonda, bir shyǵarmanyń ártúrli ınterpretasııasy arqyly rejısser men akter jumysynyń ıi qanǵan-qanbaǵanyn aıyra alasyń. Eki spektakldi salystyra otyryp, belgili satıra sardarlary Ýálıbek Ábdiraıymov pen Júsip Aqshoranyń oıynynan komedııalyq sıpatpen qosa, tereń oıǵa qurylǵan dınamıkaly dramany ańǵarǵanbyz, al ózbek artısteri komedııa boıaýyn qoıýlandyryp jibergen. Onyń sebebi, ózbek halqynyń tabıǵatynyń ózi komedııaǵa bir taban jaqyndyǵynan bolýy kerek. Spektaklde bári bar: bı de bar, án de bar, ázil de bar, áreket te bar. Árqaısysy óziniń kishkentaı ǵana kúldirgi obrazyn barynsha bıik etip shyǵarýǵa umtylǵan. Biraq ne nárse de mólsherden aspaýy kerek, assa, adamdy jırendiredi. Kúlki men oı qatar júrse, komedııa qundylyǵy artady. Alaqandaı aýylda Edireı Matovıch degen pesh qalaýshy aıaq astynan áýlıe­ge aınalady. Kózi oınaqshyp, bók­sesi bultyńdaǵan epti áıeliniń arqa­synda onyń atyna zeınetaqy taǵaı­yn­dalyp, tipti kóshege esimi de beriledi. Pesh qalap júrip tapqan aqshasyna araq alyp iship, syrnaılatyp án salyp, aıaǵyn áreń basyp júrgen maskúnemnen parasat ıesi jasap, keńestik qoǵamnyń abyroıly azamaty etip kórsetken keshegi halyqtar dostyǵy ıdeıa­sy durys saltanat qurmasa, sońy qalaı bolatynyn dramatýrg ashy ájýamen ashqan. «Pesh qalaýshy Edireı Matychtyń ózi osylaı edireńdep turǵanda, basqasyna ne joryq edi?» degen dramatýrg oıyn ózbek teatrynyń rejısseri «qaǵyndyramyn» dep qarabaıyrlyqqa uryndyrǵan. Bul pesasy týraly R.Otarbaev: «Pesa 1989 jyly jazylyp edi, 1991 jyly alǵash ret sahnalanǵan bolatyn. Sol jyldary mundaı pesany jaryqqa shyǵarý essiz adamnyń isi nemese úkimetke qarsy shyǵý bolyp sanalatyn edi», – deıdi. Al Qyrǵyz Respýblıkasy Shúı oblys­tyq drama teatry sahnalaǵan «Aıaq­tal­­maǵan hıkaıa» muńdy dramasyn, bir sóz­ben túıindegende, búgingi qyrǵyz de­mo­­k­ratııasynyń kórinisi dep baǵalaǵan jón. Bir otbasynyń basyndaǵy jaǵdaı – tutas bir dáýirdiń aınasy. Rejıssýra osal bolǵanymen, dramatýrgtiń batyl oıyn artısterdiń oıyny aqtap shyqqan. «Elimdi satpaımyn, jerimdi bermeımin!» degen otanshyldyq ıdeıaǵa oblystyq teatr artısteri kásibı ónerimen jaýap qatqan. Rahymjan Otarbaevtyń dramatýrgııasy sahna suranysyn tamyrshydaı tap basyp tanı alatyn suńǵylalyǵymen daralanady. Dramatýrg eń aldymen, sahnalyq shıelenisti óristete alatyn shymyr taqy­ryp­tardy tańdaı bilýimen erekshelenýi tıis. Kúndelikti ómir kórinisterin kóshirip ala sal­ǵan qarabaıyrlyqtan ada, bá­rine belgili shyndyqtyń ózin tolyqqandy kórkemdik dárejege kóterip, ádebı tásildermen ár qy­rynan qubyltyp berý ónerin erkin meńgergen qalamgerdiń dramatýrgııasy jyl saıyn jańa pesalarmen órisin keńeıtip keledi. Adam qarym-qatynasyndaǵy qaı­shy­lyqtar, qoǵamnyń kóleńkeli jaǵynan jırendirý, adamzattyń eń asyl qundylyǵynan ajyramaý – Otarbaev pesalarynyń tini. Ádebıettiń qaı janrynda jazsa da qalamy júırik, rýhanı degdarlyqty ańsaıtyn Rahymjan shyǵar­ma­shylyǵyndaǵy jalt etken sáýleden ózge eshnársege táýeldi emes oı azattyǵyna eń áýeli osy festıvali dálel bola alady. Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY