Aqordada Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgen Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Hasan Rýhanımen kezdesti. Qazaqstan Prezıdenti mártebeli meımandy saltanatty rásim boıynsha qarsy alǵannan keıin memleket basshylary eń aldymen shaǵyn quramda kelissózder júrgizdi.
Shaǵyn quramdaǵy kelissóz barysynda ınvestısııa, saýda-ekonomıka, kólik-tranzıt jáne aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy ózara is-qımyl máseleleri talqylandy. Elbasy buǵan deıin de joǵary deńgeıde ótken kezdesýler Qazaqstan men Iran arasyndaǵy dostyq qarym-qatynastyń aıǵaǵy ekenine nazar aýdardy. «Irannan ekonomıkalyq shekteýlerdiń alynyp tastalýy Sizdiń qajyrly eńbegińizdiń arqasy dep sanaımyn», – dedi bul oraıda Qazaqstan Prezıdenti.
Nursultan Nazarbaev, sondaı-aq, elimizdiń táýelsizdigin alǵash tanyǵan álem memleketteriniń biri Iran ekenin atap ótti. «Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵaly bizdiń Iranǵa qatysty dostyq sıpattaǵy saıasatymyz esh ózgergen emes. Qazir elderimizdiń yntymaqtastyǵyn strategııalyq deńgeıge kóteretin kez keldi jáne Qazaqstan ózara tyǵyz is-qımylǵa daıyn», – dedi bul oraıda Qazaqstan basshysy.
Al Hasan Rýhanı Nursultan Nazarbaevty el Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıymen quttyqtap, Irannyń Qazaqstanmen áriptestik qarym-qatynasty damytýǵa aıryqsha mán beretinin aıtty. «Bizdiń saıasatymyz árdaıym jaqyn ornalasqan eldermen tatý kórshilik qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Iranǵa Sizdiń bıylǵy sáýir aıyndaǵy saparyńyzdyń ekijaqty qarym-qatynasty odan ári damytýdaǵy mańyzy zor boldy», – dedi Iran Prezıdenti óz sózinde.
Kelissóz qorytyndysynda memleket basshylary bul sapardyń Qazaqstan men Iran yntymaqtastyǵyna tyń serpin beretinine senim bildirdi.
Shaǵyn quramdaǵy kelissóz taraptardyń keńeıtilgen quramdaǵy kelissózderimen odan ári jalǵasty. «Iran – Qazaqstan úshin musylman álemindegi eń mańyzdy áriptes jáne Kaspıı jaǵalaýyndaǵy tatý kórshi, dos. Sizdiń keıingi kezdegi ıadrolyq máseleni sheshýde jasaǵan zor eńbegińizdi biz, Qazaqstan halqy óte joǵary baǵalaımyz. Bul másele jóninde kóp eńbek sińirdińiz. Dúnıe júzinde Sizdiń bul jumysyńyz joǵary baǵa aldy. Men Sizdi osy jeńisińizben shyn júrekten quttyqtaımyn», – dedi N.Nazarbaev keńeıtilgen quramdaǵy kezdesýde sóılegen sózinde.
Budan keıin Qazaqstan Prezıdenti ıadrolyq baǵdarlamaǵa qatysty sanksııalar alynǵaly bir jyl ýaqyt ótkenin, osy az ǵana ýaqyttyń ishinde Iran óz ekonomıkasyn júıeli damytyp, kóp tabysqa qol jetkizgenin aıtty. «Bul Iran men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynasqa aıtarlyqtaı yqpalyn tıgizdi. Biz úshin Sizdiń júrgizip otyrǵan saıasatyńyz búkil Kaspıı tóńiregindegi elder úshin úlken paıdasyn tıgizedi dep oılaımyz», – dedi Nursultan Ábishuly. Sonymen qatar, Qazaqstan basshysy bıylǵy jyly sáýir aıynda Tegeranǵa jasaǵan sapary aıasynda tıimdi kelissózder júrgizilgenin aıta kele, Iran Prezıdentiniń Astanaǵa kelýi qos memleket úshin de paıdaly bolatynyna senim bildirdi. «Meniń saparymnan keıin jalpy somasy 1 mlrd dollardan asatyn kommersııalyq kelisimge qol qoıylǵan. Qazir ol jumystyń barlyǵy júrip jatyr. Keıbireýleri oıdaǵydaı iske asyrylyp keledi. Bul qýantarlyq jaıt. Biraq, áli de kúsh-jigerimizdi salýymyz kerek. Aldymyzda úlken sharýalar bar. Sizdiń Qazaqstanǵa saparyńyz aıasynda alǵa qoıylǵan barlyq máseleni sheshýge biz daıynbyz», – dedi N.Nazarbaev.
О́z kezeginde Hasan Rýhanı Iran tarapyna kórsetken qazaqy qonaqjaılyǵy úshin Qazaqstan Prezıdenti men el Úkimetine rızashylyǵyn bildirdi. «Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıyna oraı, Sizdi jáne biz úshin asa qymbat Qazaqstan halqyn quttyqtaımyz. Biz musylman memleketteri sanalatyn elderimiz arasyndaǵy dostyq pen baýyrlastyq qarym-qatynasty jalǵastyrýdy qýattap, qoldaımyz. Sonymen qatar, bizdi Kaspıı boıyndaǵy tarıhı, ejelden kele jatqan kórshilestigimiz de baılanystyryp jatyr. Biz qarym-qatynasymyzdy barlyq salada sapaly deńgeıge kóterýge nıettimiz», – dedi Iran Prezıdenti.
Hasan Rýhanı Elbasy Nursultan Nazarbaevqa Iran men «altylyq» arasyndaǵy ıadrolyq kelisimge qol jetkizýdegi, sonymen qatar, birlesken is-qımyl josparyn júzege asyrýdaǵy aıryqsha róli úshin shynaıy rızashylyǵyn bildirdi. «Sonymen birge, beıbit atom salasyndaǵy Iran men Qazaqstan arasyndaǵy jaqsy yntymaqtastyq úshin de Sizge rızashylyǵymdy bildirgim keledi. Siz ár ýaqytta da halyqaralyq arenada, uıymdar aıasynda jáne óńirlik deńgeıde Iranǵa qoldaý bildirip kelesiz. Bul sapar sheńberinde bizdiń qarym-qatynasymyzdyń damýyna bóget bolatyn keıbir kedergilerdiń joıylatynyna senim artamyz», – dedi Iran Prezıdenti.
Keńeıtilgen quramdaǵy kelissózderden keıin memleket basshylary BAQ ókilderi úshin birlesken málimdeme jasady. «Eń aldymen, delegasııany basqaryp kelgen Iran memleketiniń basshysy, qadirmendi Hasan Rýhanı myrzaǵa Qazaqstanǵa qosh keldińiz deımin. Bul biz kútken sapar. Bul Iran basshysynyń Qazaqstanǵa ekinshi ret kelýi. Men bıylǵy sáýir aıynda osy elge resmı saparmen bardym. Sol kezde biz kezdesip, kóp máseleni sheshtik. Búgingi kezdesý sol kezdesýdiń jalǵasy jáne eki eldiń arasyndaǵy qarym-qatynasty odan ári joǵary sapaǵa kóteredi dep sanaımyn», – dedi Qazaqstan basshysy.
Qazaqstan Prezıdenti, sondaı-aq, Iran musylman elderi arasynda Qazaqstannyń Táýelsizdigin tanyǵan eń alǵashqy elderdiń biri bolǵandyǵyna toqtaldy. Qazaqstan 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Táýelsizdigin jarııalasa, 1992 jyldyń 29 qańtarynda eki el arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornaǵanyn atap ótti. «Oǵan da, minekeı, 25 jyl bolady. Bul – eki eldiń arasyndaǵy dostyq qatynastyń jarqyn kórinisi. Osy shırek ǵasyrdyń ishinde bizdiń memleketter arasyndaǵy qarym-qatynas óte qarqyndy damydy. Biz yntymaqtastyqtyń barlyq baǵyty boıynsha jumys istedik. Tegeran Qazaqstannyń syrtqy saıası bastamalarynyń barlyǵyna qoldaý kórsetip keledi. Iran – bizdiń óńirimizdegi jaqyn kórshimiz, senimdi áriptesimiz. Biz, tipti Iran tóńireginde sanksııalar bolyp jatqan kezde de bul elmen baılanysymyzdy úzgen emespiz. Iаdrolyq baǵdarlamaǵa qatysty kelissózderdiń eki raýndyn Almatyda ótkizip, qolymyzdan kelgenshe kómegimizdi berip, qolushymyzdy sozdyq», – dedi N.Nazarbaev.
Birlesken málimdeme kezinde Nursultan Nazarbaev Hasan Rýhanımen kelissózder aıasynda ekijaqty qarym-qatynasty ári qaraı tereńdetý jáne damytý joldary jan-jaqty talqylanǵanyn, máselen, Qazaqstan – Iran kólik áleýetin birlese paıdalaný qajettigi nazarǵa alynǵanyn, temir jol salasyndaǵy yntymaqtastyq jandanǵanyn jetkizdi. «Qazaqstan – Iran únqatysýy aıasynda qarym-qatynasymyz keńeıip, júıelenip keledi. Basty maqsatymyz – eki halyqtyń dostyq qarym-qatynasyn odan ári nyǵaıtý. Sondaı-aq, kelissózder barysynda saýda-ekonomıka, ınvestısııa, áriptestikti nyǵaıtý joldaryna da basa nazar aýdardyq», – dedi Qazaqstan basshysy.
Osylaı degen Nursultan Ábishuly qos tarap eki eldiń ózara áriptestiginde basymdyqqa ıe birneshe máseleni talqyǵa salǵanyn atap ótti. «Birinshiden, eki eldiń arasyndaǵy tranzıttik zor áleýetti birlese paıdalanýdy damytý mańyzdy. О́zderińiz biletindeı, Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temir joly – óńirdegi tıimdi kólik kommýnıkasııasy. Ol tek qana Qazaqstannan Iranǵa emes, Parsy shyǵanaǵyna shyǵyp, sol óńirdegi memlekettermen ekonomıkalyq qarym-qatynas jasaýǵa múmkindik beredi. Qazir Iran aýmaǵynda astyq jáne konteıner termınaldaryn birlesip salý jumysy qolǵa alynyp jatyr», – dedi N.Nazarbaev.
Sondaı-aq, ol qazirdiń ózinde Iran kompanııalarynyń Qazaqstan aýmaǵynda jalpy quny 480 mln dollar bolatyn aýyl sharýashylyǵy jobalaryn iske asyryp jatqanyna toqtaldy. «Bul meniń osy elge jasaǵan saparymnyń nátıjesinde kelisilgen másele bolatyn. Biz Iranǵa tek astyq emes, kúnbaǵys maıyn, raps, arpa, kúrish jáne basqa da agrarlyq ónimderdi tasymaldaýǵa múddelimiz jáne daıynbyz», – dedi Nursultan Ábishuly.
Budan keıin Qazaqstan Prezıdenti ken metallýrgııasy salasynda ózara tıimdi yntymaqtastyqtyń tetigi bekigenin, Iran tarapy Qazaqstan aýmaǵynda geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizýge múddeli ekenin jetkizdi. «Qaraǵandy oblysynda mys ken ornyn ıgerý Iran kompanııalarymen birlesip qolǵa alyna bastady. Iran tarapy Qazaqstan aýmaǵynda geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizýge múddeli. Biz ony qoldaımyz», – dedi Qazaqstan basshysy.
N.Nazarbaev áýe qatynasy boıynsha da ózara kelissózderdiń júrgizilgenin aıtyp ótti. «Meniń saparymnan keıin Almaty men Tegeran arasynda aptasyna 3 márte áýe kóligi ushatyn boldy. Aldaǵy jyly Tegeran – Astana arasynda áýe joly qatynasyn jasaımyz», – dep atap ótti Qazaqstan Prezıdenti. Munyń aıasynda taraptardyń eki eldiń vıza rejimin ońtaılandyrý, ózara týrızmdi yntalandyrý úshin naqty sharalar qabyldaý jóninde keliskenin aıtty. «Oǵan keri yqpalyn tıgizip otyrǵan eki eldiń bankteri arasyndaǵy esep aıyrysý máselesi de nazardan tys qalǵan joq. Ony da sheshetin bolamyz», – dedi N.Nazarbaev.
Qazaqstan Prezıdenti Iran Astanada ótetin EKSPO-2017 kórmesine qatysyp, balama qýat kózderi salasyndaǵy óz jetistikterin kórsetetinine de nazar aýdardy. Sonymen qatar, qos tarap ózekti halyqaralyq jáne óńirlik máseleler jóninde de pikirleskenin aıtty. «Islamofobııanyń taralýy, dinimizdi terrorızmmen jáne jıhadızmmen baılanystyrý sııaqty qaterlermen kúres jolynda birlesip jumys isteýge ýaǵdalastyq. Qaterli qubylysqa aınalǵan halyqaralyq terrorızm men ekstremızmge, qylmystyń ózge de túrlerine qarsy kúreste tyǵyz yntymaqtastyq ornatýǵa kelistik», – dedi Qazaqstan basshysy.
Buǵan qosa, Nursultan Ábishuly kelissózder barysynda eki el BUU, IYU, Azııa Keńesi, ShYU sııaqty halyqaralyq uıymdar aıasynda ózara saıası yqpaldastyqty nyǵaıtý baǵytynda kelisimge kelip otyrǵanyn atap ótti. «Iran Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy aıasynda qarym-qatynas ornatýǵa múddeli ekendigin bildirdi. Qazaqstan Irannyń bul umtylysyn qoldaıdy. Men talqylanǵan barlyq másele boıynsha ózara ortaq túsinistikke qol jetkizgenimizdi basa aıtqym keledi. Osynyń barlyǵy eki eldiń kózqarasy men ustanymdarynyń uqsas ekendigin, múddelerimizdiń bir ekendigin dáleldeıdi. Jalpy, Qazaqstan men Iran qarym-qatynasyn barlyq sala boıynsha nyǵaıtýǵa múmkindik mol. Bul eki elge de birdeı paıdaly», – dedi N.Nazarbaev. Sóziniń sońynda Elbasy Qazaqstan – Iran ózara áriptestigin odan ári nyǵaıtýdyń áleýeti zor ekenin atap ótti.
Al Hasan Rýhanı Qazaqstan Prezıdentiniń Iranǵa sapary aıasynda qol qoıylǵan qujattardyń nátıjesinde eki el arasyndaǵy baılanystyń damýynda, onyń ishinde ekonomıka, mádenıet, bilim-ǵylym sekildi salalarda oń dınamıkalyq ózgeris baıqalǵanyn atap ótti. «Qazaqstan – Ortalyq Azııa óńirindegi strategııalyq mańyzy bar musylman el. Bizdiń aramyzda ejelden qalyptasqan tarıhı qarym-qatynas bar. Qos memleket búgingi kúnge deıin ornyqqan yntymaqtastyqty odan ári damytýda úlken múmkindikterge ıe», – dedi Iran Prezıdenti.
Nursultan Nazarbaev pen Hasan Rýhanı arasyndaǵy kelissózderden keıin birqatar qujattar resimdeldi. Máselen, bul kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Iran Islam Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy Veterınarııa jáne janýarlar saýlyǵyn qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge, Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Iran Islam Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy Teńizdegi keme qatynasy salasyndaǵy saýda maqsatyn kózdeıtin yntymaqtastyq týraly kelisimge, Qazaqstan Respýblıkasy Investısııalar jáne damý mınıstrligi men Iran Islam Respýblıkasynyń Qolóner jáne týrızm uıymy arasyndaǵy Týrıstik toptardyń ózara saparlaryn jeńildetý jónindegi memorandýmǵa, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq banki men Iran Islam Respýblıkasynyń Ortalyq banki arasyndaǵy Ekijaqty saýdany uıymdastyrýǵa járdemdesý jónindegi ózara túsinistik týraly memorandýmǵa jáne Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi men Iran Islam Respýblıkasynyń Kooperasııa, eńbek jáne áleýmettik ál-aýqat mınıstrligi arasyndaǵy Eńbek jáne áleýmettik qamsyzdandyrý salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıyldy.
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretter Prezıdenttiń baspasóz
qyzmetinen alyndy
