Qazaqstannyń sońǵy 25 jyl kólemindegi jetistikteri turǵysynda az aıtylyp júrgen joq. Bul tolaǵaı tabystarymyzdyń arasynda elimizdiń álemdik deńgeıdegi iri bastamalary, batyl qadamdary erekshe atap kórsetilýde.
Osy oraıda halyqaralyq saıasatta bedeli zor, aýzy dýaly sanalatyn tulǵalardyń Qazaqstan jónindegi ádil de rııasyz peıilmen jetkizgen pikirleriniń jóni bólek. Sondyqtan búgin biz álemdik qoǵamdastyqta mańyzdy rólge ıe AQSh kongresmenderiniń elimizdiń sońǵy shırek ǵasyrdaǵy damý jolyna qatysty aıtqan pikirlerin usynyp otyrmyz.
Basty baılyǵy – birligi
Keńes Odaǵy ydyraǵan kezden búgingi kúnge deıin Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń mańyzdy múshesi bolyp, BUU QK turaqty emes músheliginde óz daýysyna ıe. Qazaqstandy derbes memleket retinde tanyǵan alǵashqy elderdiń biri – Amerıka Qurama Shtattary úshin Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq pen dostastyqtyń 25 jyldyǵyn bildiredi. Bizdiń strategııalyq seriktestigimiz ıadrolyq qarýdy taratpaý men qaýipsizdik salasyndaǵy ortaq múddege negizdelgen. Keńes Odaǵy ydyraǵan tusta Qazaqstan dúnıe júzindegi tórtinshi iri ıadrolyq arsenalǵa ıe bolyp qaldy. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen bul ıadrolyq arsenaldyń kózi qurtylyp, osy baǵyttaǵy yntymaqtastyǵymyz túsinistikpen jalǵasýda. 25 jyl ishinde Qazaqstan men Qurama Shtattar arasyndaǵy ekonomıkalyq qatynastar edáýir keńeıdi. Qazaqstan ekonomıkasy ekpindi damýda ári dúnıe júzine ashyq. 1993-2013 jyldar aralyǵynda amerıkalyq kompanııalar Qazaqstanǵa 42 mlrd dollardan astam ınvestısııa saldy. Elderimiz arasyndaǵy saýda aınalymy da jyl sanap artyp keledi. Qazaqstan halqy men basshylyǵy ekonomıkasy ártaraptanǵan, kópultty jáne kórkeıgen el qurýda úlken qadamdar jasady. Qazaqstan kópkonfessııaly el bolyp, túrli dinder ókilderiniń ózara tatý turmysyn qamtamasyz etti. Men qazaqstandyqtardy osy jetistikterimen quttyqtaımyn. Aldaǵy jyldarda berik irgetasy qalanǵan AQSh pen Qazaqstan yntymaqtastyǵynyń jemisin kóre beretinime senimim mol. Deına RORABaKER, AQSh kongresmeniО́zara senim yntymaqtastyqty nyǵaıtady
Qazaqstan men onyń halqy 25 jyl boıy qaýipsizdik pen ekonomıka baǵyttaryndaǵy kóptegen máseleler boıynsha Amerıka Qurama Shtattarynyń senimdi jáne shynaıy dosy bola otyryp, demokratııalandyrý men ekonomıkalyq damý salasynda úlken qadam jasady. Táýelsizdik alǵaly beri Qazaqstan AQSh pen NATO-nyń Ortalyq Azııadaǵy senimdi strategııalyq seriktesi boldy. Qazaqstan Aýǵanstandy qaıta qalpyna keltirýge óz úlesin qosýda, memleket myńdaǵan aýǵandyq ımmıgranttar men bosqyndardyń bilim alýlaryna qarjy bólip otyr, sondaı-aq, Qaýipsizdikti qamtamasyz etý halyqaralyq kúshteri koalısııasynyń Aýǵanstanǵa járdem berýge qatysty qyzmetin oıdaǵydaı atqarýyna jaǵdaı jasap berdi. Sońǵy 13 jyl ishinde Qazaqstan, AQSh jáne NATO qaýipsizdik kúshteri Ortalyq Azııa dalasynda birlesken áskerı oqý baǵdarlamalaryn júzege asyrdy. Qazaqstan Ulttyq banki aqparaty boıynsha, amerıkalyq kompanııalar 2005-2016 jyldar aralyǵynda Qazaqstan ekonomıkasyna 24 mlrd dollar somasynda ınvestısııa saldy. Sonymen birge, AQSh-Qazaqstan qatynastarynyń negizi ıadrolyq qarýdy taratpaý isindegi ortaq ustanymnyń bolýymen sıpattalady. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaqstan dúnıe júzindegi tórtinshi ıadrolyq qarý arsenaly – 1400 ıadrolyq oqtumsyqtan turatyn qarý qoımasyna ıe bolyp qaldy. Prezıdent Nursultan Nazarbaev barlyq 1400 ıadrolyq oqtumsyqtan bas tartyp, Qazaqstan Táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen bastap ıadrolyq qarýsyzdaný mindettemelerin moınyna aldy. Sol kezden beri Qazaqstan álem elderin ıadrolyq qarýdy taratpaýǵa shaqyryp keledi. Jaqynda Halyqaralyq atom energııasy jónindegi agenttiktiń (MAGATE) qoldaýymen beıbit ıadrolyq engergııany turaqty paıdalanýdy qamtamasyz etetin dúnıe júzindegi alǵash Tómen baıytylǵan ýran banki Qazaqstanda quryldy. BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde Prezıdent Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qarýsyzdaný baǵytyn jalǵastyratynyna senim mol. Budan bólek, Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy turaqty ekonomıkalyq damýdyń óńirlik haby retinde ornyǵý jolynda ilgerilep keledi. Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Nurly jol» baǵdarlamasy men «Qazaqstan-2050» Strategııasy arqyly kóliktik jáne telekommýnıkasııalyq ınfraqurylymdy damytýǵa jáne Qazaqstan ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa yntaly ekenin ańǵartýda. Osy rette Qazaqstan 2017 jyly halyqaralyq EKSPO kórmesin uıymdastyrady. Ol kómirqyshqyl gaz shyǵarylýyn qysqartý jaǵdaıynda energııanyń turaqty qoljetimdiligin qamtamasyz etý máselesi boıynsha memleketterdiń, úkimettik emes uıymdardyń jáne korporasııalardyń arasynda jahandyq únqatysýǵa baǵyttalǵan. Ekonomıkalyq damý salasyndaǵy osyndaı bolashaǵy zor qadamdar tek qazaqstandyqtarǵa ǵana emes, Qazaqstanda jumys isteıtin amerıkalyq kompanııalarǵa da paıdaly bolady. Qoryta aıtqanda, men Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen Qazaqstan halqyn el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵymen quttyqtaımyn jáne eki el arasynda berik, jasampaz dostyq qatynastardyń odan ári jalǵasýyn asyǵa kútemin. Elsı L. HASTINGS, AQSh kongresmeniQazaqstan – ıadrolyq qarýdy taratpaý isiniń kóshbasshysy
Amerıka Qurama Shtattary Qazaqstan táýelsizdigin moıyndaǵan alǵashqy elderdiń qatarynda boldy. Sol kezden bastap ózara yntymaqtastyqqa basa nazar aýdarylyp keledi. Degenmen, eki el qatynastarynyń negizgi ózegi ár ýaqytta ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qaýipsizdik máseleleri bolyp tabylady. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaqstan dúnıe júzindegi tórtinshi ıadrolyq arsenalǵa jáne Semeıde ornalasqan eń iri synaq polıgonyna ıe bolyp qaldy. Táýelsizdiktiń alǵash jyldarynda Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev ıadrolyq qarýdan bas tartyp, Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japty. Iаdrolyq oqtumsyqtardy, olardyń ónimderin jáne ınfraqurylymyn túbegeıli joıdy. Qazaqstan Táýelsizdik alǵannan keıin 5 jyldan soń Iаdrolyq qarýlarǵa jan-jaqty tyıym salý shartyna qol qoıyp, ony 2002 jyly ratıfıkasııalady. Shart jer asty, jer ústi jáne qaısybir ortada ıadrolyq qarý synaǵyna tyıym salady. Shart ratıfıkasııasy qaýipsiz álem qurý jolynda nyq qadam boldy. Sonymen qatar, ıadrolyq qarýdy taratpaý isinde kóshbasshy retinde tanylǵan Qazaqstan synaqtarǵa tyıym salý arqyly ıadrolyq qarýdan azat álemge talpyný qajettiligin túsinedi. Sol sebepti, Qazaqstan jáne onyń kórshileri – Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne О́zbekstan Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep jarııalady. Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratpaý maqsatynda AQSh-pen yntymaqtastyqty keńeıte otyryp, osy baǵyttaǵy belsendi is-áreketterin jalǵastyrýda. Mysaly, elderimiz ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi oqytý ortalyǵyn qurýda. Ortalyqtyń maqsaty Qazaqstandaǵy ıadrolyq qoımalarmen jumys isteıtin qyzmetkerlerdi oqytýǵa baǵyttalǵan. Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy 25 jyldyq tyǵyz yntymaqtastyq ıadrolyq qarýsyz turaqty álem qurýǵa baǵyttalǵan mańyzdy strategııalyq seriktestiktiń irgetasyna aınaldy. Iаdrolyq qarýsyzdaný men taratpaýdaǵy Qazaqstannyń jetekshiligin moıyndaǵanymyz mańyzdy. Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqqa ozyq úlgi kórsetti. Osy oraıda biz jahandyq qaýipsizdik maqsatynda Qazaqstannyń ıadrolyq qarý men materıaldardyń taratylýyn boldyrmaýdaǵy belsendiligin odan ári qoldaýymyz qajet. Men úshin Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn atap ótý – úlken qurmet. Qazaqstan halqy men Prezıdent N.Á.Nazarbaevqa ózimniń shyn kóńilden shyqqan tilekterimdi bildirgim keledi. Djeff FORTENBERRI, AQSh kongresmeni
