Qumǵa da jetken bolat jol

Táýelsizdik jyldarynda basy qaıyrylǵan kóptegen salalardaǵy ıgi istermen qatar, elimizde temir jol óndirisi qarqyndy damydy. Temir jol – ekonomıkanyń kúretamyry. Osy kezeńde 151 shaqyrymdyq «Shar – О́skemen», 184 shaqyrymdyq «Aqsý – Degeleń», 146 shaqyrymdyq «О́zen – Túrikmenstan memlekettik shekarasy», 293 shaqyrymdyq «Jetigen – Qorǵas», 402 shaqyrymdyq «Altynsarın – Hromtaý», 212 shaqyrymdyq «Arqalyq – Shubarkól», 988 shaqyrymdyq «Jezqazǵan – Beıneý» temir joldary salynyp iske qosyldy. Sonyń eń irisi «Jezqazǵan – Beıneý» magıstrali bolsa, búgingi áńgimemiz onyń bir telimi – el ishinde Qaraqum dep atalatyn Qoskól týraly bolmaq. Qoskól – Ulytaý aýdanyndaǵy iri eldi mekenniń biri. Keńestik kezeńde «Sátbaev sovhozy» degen atpen qoı ósirýdiń úlgili sharýashylyǵy retinde dańqy shyqqan. Sol eldiń ulany, belgili qalamger Júrsin Ermannyń bir essesinde: «Meniń aýylym jer­diń túbinde. Onyń ar jaǵynda jer joq sııaqty. Solaı eken dep aýy­lyńa barmaı tura alasyń ba?» deıtin Sátbaevyńyz – Qoskólińiz sol. Jez­qaz­ǵanmen arasy 300 shaqyrymnan asady. Ushqan qustyń qanaty talady. Al jolaýshylar... Keshegi kúnge deıin kúshi bar, kóligi myqtylar ǵana bul aýylǵa baryp-kelip qatynas ornatyp júrdi. Búginge deıin 8 qyzmetkeri bar aýyl ákimdigi, 88 oqýshy jáne onyń janyndaǵy shaǵyn ortalyqta tárbıelenýshi 32 búldirshin bar mektep pen onyń qyzmetkerleri, ákimshilik quramyna kiretin medısınalyq pýnkt, alasapyran kezdiń ózinde týyn jyqpaı qalǵan, qaıta aýyldyń Jumaǵalı Kenjalın, Sháızat Tileýova sııaqty belsendileriniń arqasynda túleı túsken mádenıet ortalyǵy osy kúnge deıin ár otbasynyń nápaqasyn aıyrar demeýi bolyp kelgeni shyndyq. Bul mekemelerde jumysqa jaramdy adamy bar ár áýletten kem degende bir jan eńbek etip, aqy alatyn. Bul kóppen birdeı Qoskóldiń de ýyǵy qısaıyp, jel ótinde qalǵan kezinde edáýir súıeý edi. Shúkir, aýyldyń ımanǵa shaqyratyn meshiti de bar. On shaqty jyl buryn tur­ǵyzylǵan Allanyń jerdegi úıine dinı saýaty bar Elýbaı degen inimiz ıe bol­dy. Alatańmen turyp, kúndelikti er­te­sin azan shaqyrtyp qoıady. Aýyldyń eko­no­mıkasy da, negizgi kúnkórisi de – mal. Onyń qunyn túsirmeı turǵan bú­­gin­gi fermerler. Sharýanyń yǵyn tap­­qan Ǵalym Ábilov, Abdol Janalın, Tal­­ǵat pen Qanat Qaıratovtar, Alpys Jáme­keev, Qojamurat Esenov, Aıazbı Zábı­dınov, Serik Túsipbekov, t.b sııaq­ty 48 aýyl azamaty búginde jaly­nan us­­­tat­­paıtyn sharýalar. Ata-baba­sy­nan qal­­ǵan kásip qoı, aýylynan Ábil­qas Syz­­dyqov sııaqty Sosıalıstik Eń­bek Eri shy­qqan olar mal baǵýdy bireý­ge úıret­­pese, ózderine úıretýdi qajet­sin­beıdi. Bári jaqsy-aý! Bul jigitterge ót­ken jyldary sol ónimderin ótkizer rynok qıynǵa soqqany bar. Qumnyń dalada jaıylyp ósken maldaryna suranys kóp bolǵanymen, ony Sátbaev pen Jezqazǵan qalalaryna jetkizý bir qııamet. Jol syryna qanyq bolsa da, álgi jigitterdiń júk kólikteri barlary jaýyn-shashynǵa qaramaı táýekel ǵyp saparǵa shyǵyp-aq ketedi. Qysta aptalap ulı soǵatyn borandy kúnderi jol azabyn talaı tartqandar bular. Maıtóbeniń boranyn onda barǵandar biledi. Oǵan tap boldyń ba, ne aptalap jatasyń, ne bolmasa Qarsaqbaıdan jol arshıtyn tehnıka kútesiń. Al onyń qashan keleri Jaratqanǵa ǵana málim. Kún qashan ashylady eken, dep jata bersin be? Táýekel degenińiz so­dan shyǵady. Olar kúni keshege deıin temir jol boıynda ornalasqan aǵa­ıyn­darǵa «qyzyǵa da qyzǵana» qarap keldi. Jezqazǵannyń arǵy betindegi «áriptesteriniń» áreketterin kórip te, estip te júr. Túnde poıyzǵa sirestire et artyp alatyn olar tańerteń Jez­qazǵan bazaryna ónimderin teń-teń ǵyp jetkizip, túsken tabysty qaltaǵa basyp keshke kelgen kóligimen keri qaıtady. Bul – erteń taǵy keledi degen sóz. Ekonomıkalyq paıymyna úńilip, qarapaıym shotqa salǵanda fermer súbeli eki iri qara ákeldi desek, onyń bireýin orta eseppen 300 myń teńgege ótkizgende bir saparda taza 530-540 myń teńgeni oljalap ketip otyrady eken. Al qaraqumdyq jigitterdiń kórgeni álginde aıtqanymyzdaı, qyp-qyzyl beınet. Jaratqan jar bolyp, ol máseleniń de túıini tarqaıtyn kez kelgen sııaqty. Qos­kóldiń ońtústik-shyǵysynda sonadaı­dan Qyz Jibektiń kóshindeı kórinetin qazirgi zaman úlgisimen salynyp jatqan aqshańqan úıler tizbek­telgen temir jol stansasy sonyń habar­shysy. Qara­­qum­­dyq, baıqońyrlyq azamat­tar asyl ar­man­darynyń oryndalýyn osy «Jezqazǵan – Beıneý» temir joly­men baı­lanystyryp otyr. Bul jobany usynyp, sonyń dittegen jerine jetip, baıandy bolýyna úlken mán berip, qatań baqylaýynda ustap otyrǵan Memleket basshysyna olardyń aıtar alǵysy aıryqsha. Keńes Odaǵy kezin­de salynǵan BAM-men shendestirilip júrgen ǵasyr jobalarynyń qataryna jatqyzylatyn «Jezqazǵan – Beıneý» magıstrali ákeletin shapaǵattyń mol bolatynyna olar qazirdiń ózinde senimdi. Kókten tilegeni jerden tabylǵandaı. 1200 shaqyrymǵa sozylǵan bul bolat jol qaraqumdyq jigitterdiń ónim ótkizý rynogy aıasyn aıtarlyqtaı keńeıtkeni kózi qaryqty adamǵa kórinip-aq tur. Ana sheti Mańǵystaýdyń Beıneýi bolsa, bergisi – Jezqazǵan. Arada 22 iri stansa men sandaǵan razez bar kórinedi. Onyń ishinde Sekseýil, Shalqar, Beıneý sııaqty qalalar men iri kentterdiń jóni bólek. Bulardyń bári Jibek joly dástúrin qaıtalaıtyn beınebir qan bazardaı beketter ǵoı. Aýyl ústinen ótetin temir jol salynady eken degen sybys shyq­qan alǵash­qy kezderi Ápsat kóke­mizdiń úıindegi marqum Danııahan jeńgemizdiń: «Ádiram qalǵyr ol qashan bolady deısiń, kóremiz be, kórmeımiz be?» dep ernin sylp etkizip maıyn shaıqap, qurtyn qaınatyp otyra beretin tus keshe ǵana edi. Búginderi sol Danııahannyń kelinderi jaıly vagonmen terbelip bara jatyp, eneleriniń sózderin eske alyp, rahattana kúlip alady. Bolaıyn dese «kórgen tústeı eken ǵoı!». Sóıtip, endi aýyl azamattary aqadal malyn úırenshikti kenshiler men metallýrgter qalalaryna tasýmen shektelmeı, ońtústik jáne batys aımaqtarǵa shyǵarýyna da kókjıek ashyldy. Qum malynyń eti men súti, qymyzyna batys pen ońtústiktegi aǵaıyndardyń ańsary aýatynyna kim shúbá keltiredi?! Aýyldyń dál búginde densaýlyq saqtaý baǵytyndaǵy múmkindigi shek­teýli. Aýyl medpýnkti men eki medı­sına mamany kóp qaıyrymǵa kele qoımasy anyq. О́zi dáriger, ózi meıir­bıke, ózi feldsher jumysyn qabat­tastyra atqaryp júrgen Maǵrıpa Appazovanyń «basy aýyryp, baltyry syzdaǵandarǵa» demeý bolarlyq tehnıkalyq múmkindigi de shamaly. Sondyqtan syrqattardy alǵashqy kómek kórsetip, ózderi baǵyny­syn­da turǵan Qarsaqbaı kentindegi aýrýhanaǵa ol odan ári Jezqazǵan men Sátbaev qalalaryndaǵy emdeý oryndaryna jiberýine týra keledi. «Biz úshin kúnde saıyn dalanyń apshysyn qýyryp ótip jatqan otarba teńdessiz kólik bolyp tur. Aýyr naýqastardy shoqalaq joldarmen shaıqaltyp aparýdyń qandaı azap ekenin sezetin shyǵarsyzdar? Mynaý rahat boldy!» degen aq beshpetti abzal jan qýanyshyn jasyra almaǵan. Sózimiz asylyq bolmasyn, bizdiń aýyl toıshyl. Shattyqtyń nesheme túrin shyraılandyryp ótkizedi. Buryn toıdy aýylda jasap, qonaqty qaladan shaqyratyn qoskóldikter qazir shápkisin zamanyna qaraı kıip, dástúrdi ózgertken. О́zderi aýylda tursa da, aýyldastaryna bıletti qala meıramhanalarynyń biriniń atyn kórsetip taratatyn bolǵan. Bálkim, onyń da óz qısyny bar shyǵar?.. Bul jerde áńgime toı jasaý dástúrine min aıtý emes, máseleniń oń sheshilýinde bolyp tur. Toı ıesi de, toıshyl qaýym da burynǵydaı kólik izdep, «bireýdiń artyn salmaqtamaıtynynda». Qazaly bolyp, qara jamylyp otyrǵan úıdiń qaıǵysyn bólisýge asyqqan aǵaıynnyń da kólikten bas aýyrpaıtyny qýantady. Oǵan da myna kúnde qatynaıtyn poıyz qol. Ata-babasynyń basyna baryp, taǵzym etetinder de kóp. О́ıtkeni, sol jerde týyp-ósip keıin qala adamy bolyp ketkender basqasy basqa, osy bir shartty esten esh shyǵarǵan emes. Aýyldan bereke kete bastaǵan alaquıyn zamanda aýylyn qımaı, artyna qaraılaı-qaraılaı óndiristi jerlerge bet burǵandar týǵan jerge qaıtyp jatyr eken, dep estımiz. Bul – jaqsylyqtyń nyshany, árıne! Oǵan sebep bolyp otyrǵan taǵy da sol – temir joldyń kelýi. О́mirinde poıyz gýdogyn estimegen osy aýyl úshin bul dabyl qazir súıikti sımfonııadaı bolyp barady. Aýyldyń búgingi aqsaqaly, únemi jol ústindegi Sapar Qaıratuly: «Bozalań kúnder bolǵanymen, qandaı qıyn kezde de aýylymyzdan bereke kete qoıǵan joq. Esti balalar erendigin kórsetti. Qıyndyqqa qarsy turdy. Qaraqumnyń qutyn qashyrmady. Qazir eńse kóterildi. Elbasynyń kóregendigimen kósile tartylyp jatqan «Jezqazǵan – Beıneý» bolat joly berekeniń otyn alaýlata tústi», – deıdi. Qaraqumym, Qaradyrym, Quı­ǵanym... – dep jyrlaǵan, osy jerde tabanyn tasqa tildirip ósken jýrnalıst-aqyn Kóbeısin Eńsebaev: «Bul – táýel­sizdiktiń jemisi. Elbasymyz ustanǵan syndarly saıasattyń kórinisi. El qamyn jegen adamnyń isi. Áıtpese, qulan ǵana jortqan saıyn dala ústimen qara jerdi solqyldatyp poıyzdar júıtkıdi degen oı úsh uıyqtasaq túsimizge kirdi me? Eko­nomı­kanyń kúretamyry – temir jol! – dep beker aıtylmaǵan ǵoı. Bul qadam aýyl azamattarynyń jeke sharýa­shy­lyq­tary arqyly úlken eko­nomı­kaǵa belsene aralasqanyn ańǵartsa kerek. Arty baıandy bolǵaı!» – degen aq tilegin arnaýmen keledi. «Jezqazǵan – Beıneý» – ǵasyrlyq joba degenge ábden laıyq ataý. Ol bú­gin­niń ózinde halyqtyń alǵysyn alyp otyr. Stansalar men razezderde ınf­ra­qurylymdar sátimen salynýda. Endi tońazytqysh vagondar tirkelse degen arman bar. Shetelderde mundaı tájirıbe bar kórinedi. Sonda kóp túıinder sheshiler edi. Temir jol salý barysynda búlingen burynǵy dala jolynyń ornyna endi sapaly tas jol salynsa degen de tilek bar», – dep halyq ótinishin aıtqan, uzaq jyl aýyldyń basshylyq qyzmetterinde bolǵan Dos­ken Túsipbekov aqsaqal da aıtýǵa ǵana ońaı osy jobany tabandylyqpen iske qosqan Memleket basshysyna degen rızalyǵyn tejep qala almady. Kimdi sózge tartsań da, aýyl bola­shaǵy jaıly áńgimeniń bári temir jolǵa – «Jezqazǵan – Beıneý» magıstralyna ıek artyp otyrady. Olaı bolsa, táýel­sizdiktiń iri jetistikteriniń biri – osy jobanyń bir pushpaǵy dalasyn tulpar tuıaǵy taptap, myńǵyrǵan mal ósip, tól jamyraǵan qutty jerge jaqsylyqtyń lebi bolyp kelgen temir jol týraly, onyń keleshegi jaıly az-kem áńgime sabaqtasaq ábestik bolmas. Sonymen, 2013 jyldyń aıaǵynda, jurt jańa jyldyń ázir-mázirine kirisip ketken shaqta Qoskól turǵyndary qos merekeniń kýágerleri boldy. Sol kezde týra sol Qoskólde Arqadan shyq­qan poıyzdyń Batystan baǵyt alǵan qurammen túıisý saltanaty ótti. Qos­kóldikter esik qaqqan jylqy jylyn bereke bastaýyna balady sonda. Shúkir, solaı boldy da. Merekelik ahýalda qaýyshqyn temirjolshylardyń aldynda úlken ister turǵan bolatyn. Keıde táýelsizdiktiń jemisterinen góri kemisterin tez kórip jatatynymyz bar. Árıne, ókinishti-aq. Zer salyp qaraǵan adam taýdaı is tyndyrylyp, qyrýar jumystyń basy qaıyrylǵanyn baıqar edi. Shoıyn joldyń iske qosylýy jasamystary jol qatynasynan sharshaǵan, jastary «eki qolǵa bir kúrek» tappaı sendelgen Qoskól sııaqty aýyldardyń halqy úshin «bórikti aspanǵa atardaı-aq» oqıǵa bolǵany ras. Qóskóldikterdiń ony «ǵasyr jańalyǵy» dep ataýynyń da jóni bar. Al endi qandaı ıgiligi boldy degenge oıyssaq, bul tusta da janyńdy jadyratar jaılar jetkilikti. Birinshiden, ekonomıkalyq tıim­diligi. Qytaıdan Eýropaǵa, Parsy shyǵanaǵyna Aqtaý porty arqyly júk jóneltý nemese ákelý merzimi jol faktory arqy­ly áldeqaıda qysqardy. Ekinshiden, saǵym qýǵan dalaǵa jan kirip, stansa, razezd sııaqty beketter arqyly ınf­ra­qurylymdar tartyla bastady. Úshin­shiden, bir kezderi qulazyp qalǵan aýyl­dardyń ajary kire tústi. Aýyldan ketken «qashqaq» balalar elge oralyp, týǵan jerge týyn tikti. Jastar jumys tapty. «Dala tósin dúrsildetip kúnine ótetin 20 shaqty júk quramdary men kúnara júretin jolaýshylar poıyzdaryna 60-qa jýyq jumysker qyzmet kórsetedi. Bolashaqta temir jol qarym-qatynasy aıasynyń keńeıýine baılanysty taǵy 200-deı adam jumysqa tartylatyn bolady. Keńeıý degenimde men bul paıymdy kókten alyp otyrǵanym joq. Temir jol – memleket táýelsizdigi, eldiń terrıtorııalyq tutastyǵy, áleýmettik turaqtylyqty nyǵaıtýdaǵy mańyzdy faktordyń biri, degen Elbasy Eýropa, odan ári muhıttyń arǵy jaǵyna, Parsy shyǵanaǵy, Arab elderine jetkizetin tike jolymyz osy «Jezqazǵan – Beı­neý» magıstraly bolatynyn taıǵa tańba basqandaı aıtqan. Ras, alǵashqy kezde temir joldan túsinigi mol maman­­dar respýblıkanyń ár óńirinen tartyl­dy, jergilikti ulandar olardan úı­renip jatyr, sondyqtan aýyl azamat­taryn basshylyq jumystarǵa tartý­ǵa beıilmiz», – deıdi Qoskól stansa­sy­nyń bastyǵy Murat Toıymbekov. Toıymbekovtiń ózi – shpaldyń ústi­men júgirip, oǵan sińgen maıdy ıiskep ós­ken bala. Temir joldy ǵylym dep bi­lip, al kadrlardy jergilikti jerden tabý­dy jón dep uǵatyn ol aýyldyń «ba­la­ǵynyń bıti bar» jigitterin túrli sala bo­ıynsha basshylyq jumys­tar­ǵa tar­tý­ǵa joǵary ulyqtarǵa usy­­ny­syn ba­tyl jetkizip júr. О́zi­niń oryn­ba­sar­­­ly­ǵyna Qaldybaı Janalındi, órt són­­­dirý bólimine Medet Jandarbekti, elek­tr jelilerine Baǵdat Janalındi, pod­­s­­tan­saǵa Ardaq Kóbegenovti, kú­zet bóli­mine Telibaı Izdenbaevty, jolaý­shy­lar jáne meımanhana meńgerý­shili­gine Elmıra Ábilovany tartýy sonyń dáleli. Bul táýelsizdik bergen syıdyń bir parasy ǵana. Mundaı ıgilikti kórip otyrǵan aýyl-aımaqtar qanshama?! Biz tilge tıek etip otyrǵan Qóskól Ulytaý aýdanyna qaraıtyn bolsa, osy «Jezqazǵan – Beıneý» magıstraly boıynda ǵana kúni keshe tútini kólbeý tartqan Qarsaqbaı, Baıqońyr, Kóktal sııaqty eldi mekender de táýelsizdik jemisiniń shyrynyn tatynǵan eldi mekender. Iá, bul – sózsiz táýelsizdiktiń jemisi. El ıgiligi úshin bilim-para­saty men qajyr-qaıratyn qosqan Elba­sy­nyń, sondaı-aq Memleket basshy­synyń tapsyrmasyn buljytpaı oryndaǵan el azamattarynyń eren eńbegi ekeni daýsyz. Táýelsiz eldiń týy osylaısha kólkı jelbireı berse kerek!  Aıtqadyr TILEÝOV,  jýrnalıst Qaraǵandy oblysy