1916 jylǵy kóterilis Reseıdiń memlekettik dýmasynda qaralǵan

1916 jylǵy qazaq ult-azattyq kóterilisi barsha Túrkistan ólkesindegi kóterilistermen birge Reseı ımperıalızminiń myzǵymas qamalyn buzǵan, monarhııanyń qulaýyna jol salǵan, patshalyqqa qarsy jumsalǵan asa zor, kúshti de qýatty soqqylardyń biri boldy. Sondyqtan da On altynshy jyl kóterilisin zertteý, ony kúlli sol kezeńdegi aýqymynda, barsha túrki halyqtary ishinde oryn alǵan úderister aýqymynda, Reseıdegi revolıýsııalyq-demokratııalyq qozǵalys aýqymynda qarastyrý eshqashan mańyzyn joımaıdy. Bulardyń ishinde orys parlamenti materıaldary da bolýǵa tıis. О́ıtkeni Reseı ımperııasynyń Tórtinshi shaqyrylǵan Memlekettik dýmasy kóterilistiń sebep-saldarlaryn talqylap, úkimetke, mınıstrlikke, jergilikti ákimshilikterge joldanbaq depýtattyq saýaldardy bekitken edi. IV Dýmanyń 4-shi sessııasy 1916 jylǵy 20 maýsymda aıaqtalǵan bolatyn. Artynsha, 25 maýsymda, maıdannyń qorǵanys jumystaryna Azııadaǵy ózge tektilerdi alý jaıyndaǵy patshanyń áıgili pármeni shyqty. Pármen, barshamyz biletindeı, Qazaq ólkesinde de, Túrkistan ólkesinde de, árıne, ondaǵy qazaq aımaqtarynda da zor dúrbeleń týǵyzdy. Kóterilisterdi basýǵa barlyq jaqqa jazalaýshy jasaqtar attandyryldy. Olardyń qandy soıqandary jaıyndaǵy habarlar túrli jolmen ımperııa astanasyna da jetip jatty. Sol aqparattar nátıjesinde Memdýma Túrkistan men Dala ólkelerindegi jergilikti jurtty «maıdannyń qara jumystaryna rekvızısııalaý» týraly ımperator pármenine baılanysty tutanǵan kóterilis jaıyn jáne ony basý barysynda oryn alǵan keleńsizdikterdi tikeleı bilip qaıtý úshin arnaıy delegasııa jasaqtaıdy. Dýma delegasııasynyń basshylyǵyna dýmalyq oppozısııa lıderleriniń biri, «eńbekshilder» («trýdovıkter») tobynyń serkesi Aleksandr Fedorovıch Kerenskıı men Dýmanyń tórt shaqyrylymynda da depýtat bolyp saılanǵan qart qaıratker, musylmandar fraksııasynyń tóraǵasy Qutly-Muhammed Batyrgereıuly Tevkelev endi. Delegasııaǵa tilmáshtyq ári kómekshilik jasaý maqsatymen fraksııa bıýrosyndaǵy jas qaıratkerler Shákir Muhamedııarov pen Mustafa Shoqaev ilesti. Delegasııa ólkeni tamyzdyń ortasynan qyrkúıektiń basyna deıin aralap, Jızaq, Ándıjan, Samarqan, Qoqanda boldy. Delegasııa ólkede kóptegen adamdarmen kezdesti. Kerenskıı delegasııamen ólkeni aralaǵan jarty aı ishinde halyq tolqýynyń sebepterin anyqtaıtyn jáne jazalaýshylardyń qatygezdikterin dáleldeıtin kóptegen kýálikterge qanyqty. Delegasııa Petrogradqa oralǵan soń, qyrkúıektiń 10-shy juldyzynda, Kerenskıı saparlarynyń nátıjesin depýtattardyń jeke jınalysyna habarlaǵan bolatyn. Sol shamada qoǵam qaıratkerleri Baqytjan Qarataev pen Jıhansha Seıdalın dala kóshpendileriniń 25 maýsym pármenine qarsy ereýildeýiniń sebep-saldarlaryn baıan etken «Qazaqtar týraly estelik jazbasyn» Dýmaǵa jáne úkimetke tapsyrǵan. 1916 jylǵy 1 qarashada Dýmanyń besinshi sessııasy jumysyn bastady. Aıdyń aıaǵyna qaraı ımperııanyń Azııa aımaǵyndaǵy kóterilis máselesi Dýmanyń soǵys komıssııasynda talqylandy. Jeltoqsannyń basynda Dýmanyń qaraýyna depýtattyq toptar taraptarynan úkimetke joldanýǵa tıis úsh suraý salý mátini túsirildi. Aqyry, qoıylǵan másele 13-shi jáne 15-shi jeltoqsanda Dýmanyń jabyq ótkizilgen otyrystarynda qaraldy. Alǵashqy baıandamany 4-shi Memdýma múshesi Aleksandr Kerenskıı jasady. Sózin: «Biz búgin talqylaýǵa tıis oqıǵalar budan edáýir kóp ýaqyt buryn ótti, biraq olardyń saldarlary áli sezilip tur, olardyń saldarlary tek Túrkistan men Dala oblystarynyń ǵana emes, búkil Rossııanyń ómirinde áli kóp ýaqytqa deıin sezilip turatyn bolady», – dep bastady. Sosyn «alys Azııadaǵy ózge tektilerge qatysty bizdiń memleketimizdiń saıasaty» qıly kózqarastaǵy depýtattardyń alaýyzdyǵyn umyttyratynyna senim bildirdi de, oqıǵadaǵy oǵashtyqtardy kórsetetin jaǵdaılardy qujattarǵa negizdep, sózin sabaqtaı berdi. Baıandamashynyń kózi mynaǵan anyq jetti: ekonomıkalyq kúızelis, tynysh ómirdiń buzylýy orystar jaǵynan da, túzemdik halyqtan da qurbandardyń kóbeıýimen astasyp jatty. «Birneshe myń orys turǵyndary jáne kóptegen ondaǵan myń túzemdik qaza tapty. Osy masqara tragedııalyq oqıǵalardyń sebepterin ashý, ony boldyrǵan aıypkerdi tabý, Túrkistandaǵy oqıǵalardy týǵyzǵan tamyrlardy anyqtap, olardyń bolashaqta qaıtalanýynyń aldyn alý, – mine, meniń aldyma qoıyp otyrǵan maqsatym», – dedi ol. Sodan soń delegasııanyń kóterilis oryndarynda tikeleı júrgizgen zertteýleriniń nátıjesin baıandaýǵa kóshti. Oqıǵany mol da naqty derektermen sóıletti. Soǵys bastalǵaly jergilikti halyqtan úzdiksiz túrli alym-salyq alynyp turǵanyn, maıdanǵa shaqyrylǵan orystardyń qojalyqtaryna kómektesý de túzemdikterge mindettelgenin, olardyń qojalyqtarynan asa kóp mólsherde jylqy, túıe, kıiz úıler jınap áketilgenin aıtty. Halyqty kóterip, qyrǵynǵa ushyratqan qandy tártipsizdikter úshin basty aıypker patsha úkimeti bop tabylatynyn dáleldedi. Zańǵa syımaıtyn pármen jarııalatyp, ony dóreki de ozbyr túrde júzege asyrǵan ortalyq bıliktiń bolǵan tártipsizdikter úshin aıypty ekenin tujyrymdady. «Oqıǵa úshin bar kiná tek qana bılikke – jol berýge bolmaıtyn, adam aıtqysyz zańsyzdyq jasaǵan orys ókimetine artylatynyn biz atap aıtýymyz kerek, – dedi ol sózin aıaqtaı kele. – Ondaǵan myń jazyqsyz óltirilgen adam qany moınynda turǵan qylmyskerlerdiń jazasyn berýden basqa, biz Túrkistandy jáne basqa da shet aımaqtarymyzdy basqarýdyń jańa túrlerin engizýdi shuǵyl túrde talap etip, oryndaý kezegine qoıýǵa tıispiz». Kerenskııden keıin Dýma minberine kóterilgen Mámed Jafarov musylman fraksııasy atynan sóılep, osy oqıǵalarǵa degen kózqarasyn jáne olardy týǵyzǵan sebepter men jaǵdaılardy atamaq nıetin aıan etti. «Asa joǵary mártebeli pármen Reseıdiń shyǵys shet aımaqtarynda – Kavkazda, Túrkistanda, Sibirde jáne dala oblystarynda turatyn ózge tekti halyqtardyń ómirinde tutas bir dáýirdi ashty, – dedi ol. – Dúnıejúzilik uly soǵys úderisine soǵan deıin erekshe ekonomıkalyq bitimimen ómir súrip jatqan, jalpymemlekettik qurylymda quqtary shekteýli azamattardyń aıryqsha jaǵdaıynda turǵan júzdegen myń ózge tekti halyq tartyldy. Osynyń ózinen úkimet olardy jappaı shaqyrýǵa abaılap, oılanyp kirisý qajet ekenin uǵýy tıis edi. Alaıda, bári kerisinshe jasaldy: ózge tektilerdi shaqyrý Imperııanyń Negizgi Zańdaryn buza otyryp júzege asyryldy, olardyń sharýashylyq jaǵdaılaryn eshteńemen aqtaýǵa bolmaıtyn silkiniske ushyratty». Osylaı deı kele, joǵarǵy bılik agentteriniń zańsyz áreketteri jergilikti ókimettiń sheksiz ozbyrlyqtaryna jalǵasqanyn naqty mysaldarmen aıan etti. 1-shi jáne 2-shi shaqyrylǵan Memlekettik dýmalardyń múshesi Baqtygereı Qulmanov Astrahan gýbernatoryna Han Ordasynda maıdannyń qara jumysyna shaqyrylǵandarǵa qazaqtar atynan jeńildik suraǵany úshin jer aýdarylyp jiberdi. Oblystaǵy segiz bolys atynan shaqyrýdy astyq orylyp, shóp shabylyp bitkenshe keıinge shegerýdi, ár otbasyna bir-birden jumysshy qaldyrýdy, tizimdi túzetýdi qoǵamnyń ózine tapsyrýdy, medısınalyq kýálandyrý máselesin durys jolǵa qoıýdy suraǵan qurmetti qazaqtarǵa Torǵaı gýbernatory: «Sender búlik shyǵarýdy oıǵa aldyńdar, baıqańdar – áıel, bala, shal men kempir demeı, bárińdi qyramyn, eshkimdi tiri qaldyrmaımyn» dep jaýap bergen. О́z qoqan-loqqysyn júzege asyrý úshin gýbernııanyń túrli aýdandaryna jazalaǵysh jasaqtar jibergen. Onyń úlgisimen Dala ólkesiniń basqa oblystaryna da jazalaýshy otrıadtar shyǵyp, oıran salǵan. Baıandamashy jasaqtardyń masqara qylmystaryn áshkereleıtin kóptegen mysaldar keltirip, sonyń bári úkimettiń ǵasyrlar boıy ózge tektilerge baǵyttalǵan, olardyń oı-pikirin de, tirshiliginiń múddelerin de elemeıtin saıası dástúrleriniń tikeleı saldary ekenin aıtty. «Bılikti asyra paıdalaný – orys ókimetiniń ózge tektilerge arnalǵan saıasatynyń basty prınsıpi» dep tujyrdy sheshen. О́kimettiń is-daǵdysyn: «Qaıdaǵy bir kırgız, sart, túrkmen úshin zań talaptarymen sanasý ne kerek?» dep áshkereledi. Túrkistan aımaqtaryndaǵy, Jetisý, Zaısan, Astrahan, Torǵaı, Qostanaı jaqtaryndaǵy ahýaldy áńgimeledi. Soǵystyń qara jumystaryna alynǵan jumysshylardyń jaǵdaıyna toqtaldy. «Jumysqa alynǵan kırgızdarǵa túrme rejımin qoldanýda, olardy uryp-soǵý, dúreleý, jumysqa konvoımen aparý – ádettegi is, tipti, tabıǵı muqtajdyqtaryn atqarý kezinde de jumysshylar soqqydan kóz ashpaıdy» dep túıdi. Áskerı mınıstr Shývalovtyń soǵys-teńiz komıssııasynda: «Bálkim, men bıligimdi asyryńqyrap jibergen bolarmyn, eger qajet dep tapsam, keleshekte de tap solaı áreket etemin», – dep málimdegenin depýtattardyń esine saldy. «Eger joǵary bılik ókilderiniń zańdylyq týraly túsinigi osyndaı bolsa, onda bıliktiń jer-jerdegi agentterinen ne kútýge bolady», – dep ashyna sóz saptady 4-shi Memdýma múshesi Mámed Jafarov. Áıtse de kúnderde bir kún ondaılarǵa bılikti asyra paıdalanǵandary úshin Jazalar jónindegi erejelerdiń 311-babynda eskerilgen zańdy sharany – múliktik quqtarynan aıyryp, arestanttyq bólimderge aıdaý jazasyn qoldaný sáti týar dep úmittenetinin jarııa etti. Araǵa bir kún salyp, 15 jeltoqsan kúngi jabyq májiliste jaryssóz boldy. IV Memlekettik dýmanyń Rıgadan saılanǵan múshesi knıaz Serafım Mansyrev ólkeni Reseıge qosyp alǵannan otyz jyl ótken soń, sonda baryp úsh jyl jumys istegenin aıtty. Sonda kózine túsken eki jáıtti áńgimeledi. Biri – Túrkistanda ejelden bar ırrıgasııalyq qurylystardyń qoldanystan shyǵyp, sý arnalarynyń qańsyp qalǵany, ekinshisi – orys tóresi kele jatqanda, aldynda dirildep turýlary úshin, bazardaǵy saýdagerlerdi de, satyp alýshylardy da shybyrtqymen sabaý ádeti eken. Jergilikti ákimshiliktegi myrzalardyń ozbyrlyqtary túbegeıli ózgertilmeıinshe, osyndaı jáne budan da aýyr oqıǵalardyń bola berýi yqtımal ekenin eskertti. Dondyq ásker oblysynyń depýtaty, dáriger ári zańger Moıseı Adjemov 19 ben 43 jasqa deıingilerdi bir mezgilde soǵys jumysyna shaqyrý memleket múddesi turǵysynan oılaıtyn adamnyń tirligine jatpaıtynyn aıtty. Sózin qoryta kele, Memdýma bılikke: «Mundaı ókimettiń orys atyna laıyq emes, ol tek qana jerkenýge laıyq» ekenin málimdeýge tıis dedi. Sodan keıin jaryssóz toqtaldy. Suraý salýlar daýysqa qoıyldy. Úsheýi de qabyldandy. Kelesi kúni patsha Dýmany kanıkýlǵa jiberý jaıynda jarlyq shyǵardy. Jeltoqsan aıy boıy jergilikti ákimshilikter suraý salýlar boıynsha esepter berip, baıandamalar ázirlep jatty. Alaıda, jumysyn 1917 jylǵy aqpannyń 14-de ǵana jańǵyrtqan Memdýmanyń bul máselege qaıta oralýǵa múmkinshiligi bolǵan joq. Kúrkirep revolıýsııa taqalyp kele jatty. Patsha 25 aqpanda Dýmany birjolata tarqatyp jiberdi. Birneshe kúnnen keıin ózi de taqtan tústi... Bizdiń qazirgi shaǵyn sholýymyzdan aıqyn ańǵarylatyn jáıt sol, 4-shi Memlekettik dýma óziniń jabyq májilisterindegi 1916 jylǵy 25 maýsym pármeni túrtki bolǵan shet aımaqtardaǵy kóterilisterdiń sebep-saldarlaryn talqylaýda qurmetteýge turarlyqtaı biraýyzdylyq kórsetti. Ult-azattyq kóterilisterdiń tutanýyna eń basty aıypker patsha úkimeti ekeni ashyp aıtyldy. Buratanalardy soǵystyń qara jumystaryna shaqyrýdyń jáne ony zańdylyq rettilikti belinen basyp júzege asyrýǵa tyrysýdyń tynysh halyqtardyń shydamyn shekten shyǵarǵan shara boldy degen uıǵarym jasaldy. Úkimettiń uzaq jyldar boıy ádiletsizdikpen júrgizip kele jatqan, shet aımaqtardyń ekonomıkalyq tynys-tirshiligine qııanat keltirgen, beıtanys ólkelerge orys ómir saltyn kúshpen tańýǵa tyrysqan otarlaýshylyq áreketterin Dýmada baıandama jasaǵan solshyl qaıratkerler ǵana emes, jaryssózge shyqqan eń ońshyl, tek ımperııa múddesin oılaıtyn qaıratkerler de synady. Kóterilis oty sharpyǵan ólkeni basqarýdyń ýaqyt talabyna jaýap bere alatyn jańa tásili qarastyrylýy qajettigine nazar aýdaryldy. Zańsyzdyqtarǵa jol bergenderdi jaýapqa tartý máselesi de qozǵaldy. Árıne, Dýma bekitken depýtattyq suraý salýlardyń nátıjeleri obektıvti sebepterge baılanysty orys parlamentinde jınaqtalmady, másele qaıta talqylaýǵa túspedi. Jergilikti ákimshilikter men salalyq mınıstrlikterdiń dýmalyq suraýlarǵa ázirlegen jaýaptaryn, baıandamalaryn, esepterin túgel jınap, ǵylymı aınalymǵa tartý jáne tıisti qorytyndylar jasaý – búgingi zertteýshilerdiń aldynda turǵan zor mindet bolyp tabylady. Beıbit QOIShYBAEV, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, jazýshy