Jyldyń basty jarysy

2017 jyl tek bizdiń elimizdiń sporttyq ómirindegi ǵana emes, sonymen birge, kúlli álemdegi stýdenttik qozǵalystyń tarıhyndaǵy erekshe belesti kezeń bolǵaly tur. Osy jylǵy 29 qańtar men 8 aqpan aralyǵynda Almatyda XXVIII qysqy Ýnıversıada ótedi. Almaty qysqy Ýnıversıa­da­synyń baǵdarlamasyna mánerlep syrǵanaý, short-trek, taý shańǵysy, snoýbord, bıatlon, shańǵymen jarysý, shaıbaly hokkeı (áıelder men erler arasynda), kerlıng, shańǵymen tramplınnen sekirý, shańǵy qossaıysy, konkımen jú­girý sporty, frıstaıl sekildi 12 sport túri engen. Jarystarǵa álem­niń 60-qa jýyq elinen 2 myń­ǵa jýyq sport­shy qatysady dep kútilip otyr. Ýnı­versıada ótki­zi­le­tin ýaqytta 3 myń, onyń ishinde kóp­tegen sheteldik eriktiler oǵan qyz­met kórsetýge atsa­lysady. Stý­dentter arasyndaǵy sport oıyndary­na 30 myńǵa jýyq otandyq jáne sheteldik týrıst kelýge tıis. Ondaǵy saıystardy jahannyń 80 elindegi 1 mlrd adam teledıdar arqyly tamashalaıdy. Ýnıversıada – dúnıejúzilik stýdenttik sport oıyndary. Ol – Halyqaralyq stýdentter sporty federasııasynyń (FISU) uıym­das­tyrýymen stýdentter arasynda óte­tin halyqaralyq jarys. Bul saıys­tarda álemniń ár elindegi joǵary oqý oryndarynda oqıtyn 17 men 28 jas aralyǵyndaǵy stýdent­­ter, aspıranttar, doktoranttar, sondaı-aq, sonyń aldynda oqýdy bi­tirgen túlekter óner kórsetedi. Ýnıversıada 50 jyldan astam ýaqyt boıy Olımpıada oıyndarynan keıingi ekinshi iri halyqaralyq jarys bolyp sanalyp keledi. Onyń irgetasy 1959 jyly Italııanyń Týrın qalasynda ótken jazǵy Ýnı­ver­sıada negizinde qalandy. Ke­lesi, 1960 jyly Fransııanyń Sha­mo­nı qalasynda qysqy oıyndar da óziniń alǵashqy arnasyn tartty. Oıyndar osy kezden bastap árbir eki jyl saıyn ótip turatyn bolyp belgilendi. Jarystyń jazǵy jáne qysqy túrleri 1980 jylǵa deıin ár jyl­dary bólek-bólek ótip keldi. Al 1981 jyldan bastap olar bir jyldyń ishinde óte bastady. Stýdenttik oıyndardyń bir kezegi kezinde Keńes Odaǵynda oınaldy. Ol 1973 jyly Máskeýde VII jazǵy Oıyndar sıpatynda kerege kerdi. Al Almaty TMD elderi arasynan qysqy Ýnıversıadany birinshi bolyp ótkizgeli otyr. Buǵan deıin, 2013 jyly Reseıdiń Qazan qalasynda jazǵy Ýnıversıada ótkizilgen bolatyn. Budan keıin, 2019 jyly osy eldiń Krasnoıarsk qa­la­synda qysqy Ýnıversıada da ke­rýen keredi. Jalpy, stýdenttik oıyndardyń shejiresi bizdi XX ǵasyrdyń bas jaǵyna, AQSh-ta birinshi márte stýdentter arasynda halyqaralyq jarystardyń irgesi qalanǵan 1905 jylǵa alyp barady. 1919 jyly Jan Ptıjan esimdi fransýz stýdentter ómiriniń jetekshisi alǵash ret Stýdentter konfederasııasyn qurdy. 1923 jyly Pa­rıj­de osy uıymnyń sheńberinde Dú­nıejúzilik stýdentter oıyndary ótkizildi. Al 1924 jyly Halyqaralyq stýdentter konfederasııasy atty jańa qurylym paıda boldy. Osy jyly Varshavada jeńil atletıkadan stýdentter ara­­synda birinshi álem chempıonaty uıymdastyryldy. 1927 jy­ly Rımde ótken ekinshi álem chem­pıonatynyń baǵdarlamasyna je­ńil atletıkadan bólek fýtbol, tennıs, sýda júzý jáne semserlesý qosyldy. Al qysqy oıyndar boıynsha álem chempıonaty birinshi ret 1928 jyly Italııanyń Kortına d’Ampesso qalasynda órken jaıdy. Biraq bul jarystar Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aldynda, 1939 jyly sońǵy ret ótkizildi de, kópke deıin, týra 20 jylǵa deıin toqtap qaldy. Bul qozǵalys 1947 jyly qaıta qolǵa alynyp, Halyqaralyq stýdentter odaǵy (UIE) quryldy. Biraq onyń sheńberinde ótkizilgen jarystarǵa Batys elderiniń ókil­de­ri múldem qatyspady dese de bolady. Olar osy jyly burynǵy Halyqaralyq stýdentter konfederasııasy ornyna kelgen Halyq­ara­lyq stýdentter sporty federa­sııasy (FISU) qamqorlyǵyna alǵan saıystardy ǵana moıyndady. Aqy­ry 1959 jyly UIE osy odaqtyń qu­ra­myna kirdi. Sodan bastap qazirgi sıpatyndaǵy Ýnıversıadalar qa­tar­­ǵa qosyldy. Qazaqstan stýdentteri táýelsiz memlekettiń ókilderi retinde bul jarystarǵa 1993 jyldan qatysyp keledi. Osy jyly bizdiń elimizde Stýdentter sporty federasııasy quryldy. Sol jyly respýblıka terme jamaǵaty birinshi ret halyqaralyq arenada jarys jolyna shyqty. Ol polıaktyń Zakopane qalasynda ótti. Osy qysqy Ýnıver­sıa­dada Qazaqstan hokkeı­shileri fı­nal­ǵa deıin bardy. Sóıtip, olar óz­de­riniń birinshi jarysynda-aq kú­mis medaldyń ıegerleri atandy. Bizdiń jasaq jolaı kezdesken qar­sylastarynyń bá­rin jeńip, aq­tyq synda Kanada qu­ra­masymen shaı­qas­ty. Sodan bergi aralyqta 12 ret qysqy Ýnıversıada ótti. Qazaq­stan delegasııasy solardyń bárine de qatysty. Bizdiń sportshylary­myz sol saıystarda 32 medal je­ńip alsa, olardyń 12-si altyn, 7-i kú­mis jáne 13-i qola me­dal boldy. Sonyń ishinde ulttyq komandamyz 2005 jyly Avstrııanyń Insbrýk qalasynda qanat jaıǵan oıyndarda alǵash ret tabysty óner kórsetti. Osy Ýnıversıadada qazaqstandyqtar 4 altyn, 1 kúmis jáne 2 qola medal jeńip aldy. 2013 jyly ıtalııanyń Tren­tıno shaharynda kórik qyzdyr­ǵan Stý­dentter oıynynan da qor­jy­­ny­myz tolyp qaıtty. Munda qa­zaq­standyqtar 2 altyn, 2 kúmis já­ne 1 qola medalǵa qol jetkizdi. Al budan keıingi Ýnıver­sıa­da­nyń tarıhta birinshi ret eki el­de bólinip ótkizilgeni belgili. Osy­laısha 2015 jyly ol aldymen Slovakııanyń Shtrbske-Pleso jáne Osrble eldi mekenderinde már­eden shyqsa, sońy ıspannyń Gra­nada qonysynda kómbege jetti. Nátıjesinde, bizdiń stýdent-sportshylar 5 altyn, 6 kúmis medaldyń ıegerleri atanyp, jalpy esepte Re­seı jáne Ońtústik Koreıa sań­laq­tarynan keıingi úshinshi orynǵa ta­ban tiredi. Bizdiń sportshylar arasynan shańǵyshy Anastasııa Slonova naǵyz erliktiń úlgisin kórsetti. Ol oıyn­darda 2 altyn, 2 kúmis medal aldy. Altyn júldeni budan basqa bıatlonshy Alına Raıkova, frıs­taılshylar Iýlııa Galysheva men Pavel Kolmakov ákeldi. Jalpy, Qazaqstan stýdent sportshylary osy jyldarda jazǵy jáne qysqy Ýnıversıadaǵa 700 ókil bolyp baryp, jıyntyǵynda 125 medal alyp qaıtty. Budan birqatar mezgil buryn Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Qazaqstan Respýblıkasy Stý­dent­tik sport federasııasy Ýnı­ver­sıadaǵa qatysýǵa úmitkerler tizimi jasalyp bitkenin jarııa et­ken edi. Mınıstr Arystanbek Muha­medıulynyń málimdeýinshe, qa­zir­gi tańda atalmysh sharaǵa 227 spo­rt­­shy daıyn tur. Olardyń 121-in jigitter, 106-syn qyzdar qu­raı­dy. Búginde olarmen jattyq­ty­rý­shy­lar, dárigerler, massaj jasaýshylar jumys júrgizýde. Al tizimniń ortasynda máner­lep syrǵanaýshy Denıs Ten, frı­s­- ­­taı­l­shylar Iýlııa Galysheva, Pavel Kolmakov, Janbota Alda­ber­­­ge­nova, konkıshiler Roman Krech, Stanıslav Palkın, short-tre­k­­­shiler Aıdar Bekjanov, Abzal Áji­ǵalıev, Nurbergen Ju­ma­ǵazıev jáne Denıs Nıkısha sekil­di elimizdiń belgili sportshylary bar. Osy kezderi bulardyń soń­ǵy­lary – short-trekshiler shyn má­ninde kúlli álemdi dúrliktirip, óz­de­riniń attaryn jalpaq jurt­qa jaqsy qyrlarynan tanytyp ja­tyr. Biz munyń jarqyn úlgi­­sin sońǵy sátteri Ońtústik Ko­reıa­­nyń Kannyne qalasynda má­rege jet­­ken Álem kýbogynyń tórtin­shi kezeńinen de kórdik. Endi Ýnı­versıadada qalǵan sport túrleri­niń ókilderi de ózderin bıikten kór­setetin shyǵar degen úmittemiz. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan» ASTANA