Elbasymyz «Mádenı mura» baǵdarlamasyn qolǵa alǵaly qanshama ıgiliktiń qaınar kózi ashyldy. О́tkenimiz ben óshkenimiz qaıta tirildi. Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qarsańynda Qazaq eli taǵy bir úlken qýanyshqa keneldi. Qazaqstanǵa Keıki batyrdyń basy qaıtaryldy.
Reseıden Keıki batyrdyń basyn qaıtarý týraly Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda senator, Konstıtýsııalyq, zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń tóraǵasy bastaǵan bir top depýtattar osy máseleni kótergen bolatynbyz. Senat otyrysynda senator Serik Aqylbaı «Táýelsizdiktiń bıylǵy 25 jyldyǵy Qazaq halqynyń ult-azattyq kóterilisiniń 100 jyldyǵymen tuspa-tus kelip otyr. Patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatyna qarsy kóterilis Qazaqstannyń barlyq aımaqtaryn túgeldeı qamtydy. Patsha úkimeti qazaq halqynyń bul kóterilisin basyp-janshý úshin barlyq kúsh-jigerin aıamady. Jetisý, Syrdarııa, Semeı, Batys Qazaqstan óńirlerindegi kóterilister burq etkende, Torǵaı dalasynda Ábdiǵappar Janbosynuly, Amangeldi Imanov, Keıki batyr bastaǵan kóterilis te eń uzaqqa sozylǵan ult-azattyq qozǵalysynyń biri boldy. Alaıda, búgingi urpaq 1916 jyly bolǵan kóterilis týraly, ony uıymdastyrýshy batyrlar jaıynda tolyq bile bermeıdi. Keshegi keńestik kezeńde de bul kóterilis týraly shyndyq tolyq aıtylǵan emes. Endi osy olqylyqtyń ornyn toltyratyn kez keldi. Osy kóterilistiń dańqty qolbasshylarynyń biri, ataqty mergen Keıki batyr óz eli úshin basyn báıgege tikkendigi belgili. Batyrdy qyzyl ásker aıýandyqpen óltirip, eki qoly men basyn kesip alǵan. Batyr babamyzdyń basy áli kúnge Sankt-Peterbýrgte saqtaýly tur. Buny elimiz Syrtqy ister mınıstrliginiń suraýyna oraı 1995 jyly Reseı Syrtqy ister mınıstrligi de jaýap hatynda rastaǵan. Jalpy, Keıki batyrdyń bas súıegin týǵan eline aldyrý máselesi kópten aıtylsa da nátıje shyqqan emes. Degenmen, Ult-azattyq kóterilistiń júz jyldyǵyna oraı batyrdyń basyn qaıtaryp, týǵan jerine jerleý máselesin Úkimet qolǵa alsa ıgi», degen edi. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi jetekshileriniń biri Keıki batyrdyń bas súıegin týǵan jerine qaıtarý máselesi Reseı tarapymen uzaq jyldar boıy talqylanǵan bolatyn.
Keıki Kókembaıuly 1877 jyly Torǵaı ýezi, Qaıdaýyl bolysynda – qazirgi Qostanaı oblysy, Amangeldi aýdany, Tasty aýylynda dúnıege kelgen. Bárimiz ol kisiniń Keıki degen atyn jaqsy bilemiz. Al azan shaqyryp qoıǵan aty – Nurmaǵanbet. Jastaıynan saıaqtaý júretin bolǵandyqtan jeńgeleri «Keıki» atap ketken. Shejirege zer salsaq, ol bes aǵaıyndy bolǵan. Kókembaıdan Ospan, Qosjan, Omar, Keıki jáne Shubar týady. Osylardyń ishinde búginde tek Qosjannyń ǵana urpaǵy bar. Keńes ókimeti kezinde Kókembaıdyń kindiginen taraǵan urpaqtar «bandy», «basmashynyń» týystary dep aıyptalyp, taǵdyr teperishin kóp kórgen. Batyr jastaıynan ózderimen rýlas, Torǵaı óńirindegi myńǵyrǵan jylqy aıdaǵan baı Shashambaıdyń Rahmeti degen kisiniń betke ustar jylqyshysy bolǵan. Aq patshanyń 1916 jylǵy 25 maýsymdaǵy jarlyǵy túrtki bolǵan azattyq jolyndaǵy kúreste Keıkiniń batyrlyǵymen qatar quralaıdy kózge atqan mergendigi keńinen tanyldy. Sol kóterilis kezinde ol mergender myńdyǵyn basqardy. Kóterilisshilerdiń áskerine A.Imanov bas sardar bolyp taǵaıyndaldy. Keıki batyrdyń erlikteri 1916 jyldyń kúzi men 1917 jyldyń qysyndaǵy Torǵaı, Qumkeshý, Doǵal, Úrpektegi jáne basqa da patshanyń jazalaýshy áskerlerimen bolǵan shaıqastarda anyq kórindi. Onyń quralaıdy kózge atatyn mergendigi el aýzynda ańyz bolyp qaldy.
Torǵaı jerine jańa bıliktiń ókili retinde oblystyq komıssar bolyp kelgen Álibı Jangeldınniń úgit-nasıhatymen Amangeldi Imanov pen Keıki Kókembaev bastaǵan 1916 jylǵy kóterilistiń sarbazdary bolshevıkter jaǵyna shyqty. Sol kúnderde «Sen aq jaǵyndasyń ba, álde qyzyldarǵa qaraısyń ba?» dep surasa, «Men Amangeldi qaı jaqta bolsa, sol jaqtamyn», dep jaýap qatatyn Keıki batyr 1918 jyly 18 naýryzda Amangeldi Imanovpen birge Orynborda ótken birinshi jalpy qazaq sezine qatysady. «Bul sezde Á.Jangeldın de boldy. Sezden keıin ol jaqtan Amangeldi men Keıki jańa áskerı kıimde oraldy. Bul kıimde olar naǵyz úlken komandırlerge uqsaıtyn», dep jazady esteliginde sol kúnderdiń kýási A.Erhodjaev degen azamat. Atalǵan jıynnan oralysymen Á.Jangeldınniń tapsyrmasymen A.Imanov pen Keıki batyr Torǵaı ýezinde bolshevıkterdiń jergilikti bılik organyn jáne qyzyl armııanyń otrıadtaryn qurýǵa kirisedi. Biraq, 1919 jylǵy sáýir aıyndaǵy A.Imanovtyń jáne handyq kósemi Á.Janbosynovtyń jumbaq jaǵdaıdaǵy ólimderi batyr ómirindegi úlken betburystyń basy boldy. Keıin
keńes ókimeti Alash qaıratkerlerine qarsy qýdalaý naýqanyn bastap júrgizgende Amangeldiniń ólimine kináliler retinde alashtyqtar ilikti jáne sol jumbaq ólim aıyp bolyp taǵyldy. Keıki bastaǵan qarýly sarbazdar qos bozdaqtyń óliminen keıin qaıda bararlaryn bilmeı ańyrdy. Bılik basyndaǵylardan esh qaıran bolmasyn túsingen olar qarýlaryn tastamady. Keıki bastaǵan sarbazdardyń qaıta atqa qonýyna qyzyldardan jóńkile qashqan Kolchaktyń qaldyq áskerleriniń beıbit aýyldardy tonaýy sebep boldy.
1919 jyldyń jazynda Torǵaı jerindegi jergilikti keńes ókimetin qulatyp, bar bılikti qolyna alǵan alashordalyqtar bolshevıkterge qyzmet jasaǵan Amangeldiniń jaqtastaryn qýǵyndaýdy bastaǵan bolatyn. Osy maqsatta 20 adamnan turatyn áskerı dalalyq sot quryldy jáne osy quryqqa «Amangeldiniń jaqtasy» retinde Keıki de ilikti. Alǵashqy sátte joǵarydaǵy sottyń úkimimen 15 «bolshevık» sanatyndaǵylar atyldy. Dalalyq sottyń sheshimin oryndaý úshin V.Kafka men S.Qaratileýov bastaǵan jazalaýshy jasaq el ishine shyǵyp, «bolshevıkterge» búıregi burǵandardy qýdalaýǵa, qolǵa túskenderin jazalaýǵa kiristi. Buǵan tózbegen Keıki batyr qol jınap, úzeńgiles serigi A.Imanovtyń aýylyn jáne týǵan-týystaryn qorǵaý úshin attanady. Oryn alyp otyrǵan ádiletsizdikke qarsy turýǵa bekinedi. Batyrdyń erlik qımyldary túrli jyr-dastandarǵa arqaý boldy. Osyndaı jyr-dastandardy el aralap, alǵash qaǵazǵa túsirgenderdiń biri akademık Álkeı Marǵulan edi. Batyrdyń keńes bıligine alǵashqy qarsylyǵy aýyl belsendileriniń silteýinen týyndady. Onyń ústinen joǵaryǵa jóneltilgen jalǵan aryz, aqparlar ony «jaý», «bandy» dep qýǵyndaýǵa negiz boldy.
Batyrdyń, shynynda, barar jer, basar taýy qalmaǵan edi. Jany jaraly batyrdyń mańaıyna jazyqsyz japa shekken, qyzyldardan teperish kórgen jarly-jaqybaılar da toptasty. 1921 jyldyń jazynda «Keıki búligin» basý úshin Torǵaıdan arnaıy qyzyl ásker jasaǵy shyǵady. Sarytorǵaı ózeniniń boıynda qatty shaıqas bolady. Keıki jasaǵy irgeles jatqan Atbasar ýezine qarasty Baǵanaly aýdanyna yǵysady. Keıkiniń sońynan ergen halyq ortalarynan Baǵanalynyń tórt bosaǵasynyń biri atanǵan, ataqty Babyrdyń nemeresi Qulseıitti han saılaıdy. Keıkiniń kózin joıýǵa ýezdik revkomnyń bar kúshin jumyldyrady. Qarsaqpaı zaýytynyń alǵashqy dırektory, Keıkige qarsy uıymdastyrylǵan sharalardyń basy-qasynda júrgen I.Deev óz esteliginde «Jasaǵy talqandalǵan Keıki Qyzylordanyń qasyndaǵy Telikól mańyna asyp, taǵy 350 adamǵa deıin jasaq jınady. Qarsaqpaı-Qyzylorda jolynyń boıyna bekingen Keıki júrginshilerdi tonaı bastady», deı kele, batyrdyń 1916 jyly Atbasar ýezinde qurylǵan Baǵanaly handyǵynyń bas din basshysy Ahmet ıshan Orazaevtyń aýylyna jaqyn mańdaǵy Shubartóbe degen jerge baryp panalaǵanyn jazady.
Torǵaı jáne Atbasar ýeziniń basshylary birlese otyryp endi ony aldap qolǵa túsirýdiń amalyna kóshedi. Álibı Jangeldınniń atynan qoly qoıylyp, móri basylǵan jalǵan hat daıyndalady. Atalǵan hatta batyrdyń bar «kúnásy» keshiriletindigi jáne Torǵaıdan qyzmet beriletindigi aıtyldy. Batyrǵa hatty tapsyrýǵa Ahmet ıshan tańdaldy jáne Keıkiniń sarbazdarymen ıshan aýylynyń mańynda qystap jatqandyǵy esepke alyndy. Jospardy iske asyrý 1922 jylǵy naýryzdyń basyna belgilendi. Sóıtip, Torǵaıdan N.Tokarev, Qarsaqpaıdan S.Maǵzutov bastaǵan qyzyl ásker 1922 jylǵy naýryzdyń basynda ıshan aýylyna kelip jetedi. Kelissóz júrgizý úshin Ahmet ıshannyń úıine kelgen jerinde Keıki qapyda qolǵa túsedi. Jendetter Keıki batyrdy jary Aqjan, inisi Túskenmen birge aıýandyqpen óltirdi: batyrdyń eki qoly, basy kesip alyndy, aıy-kúni jetip otyrǵan Aqjannyń ishin jaryp, náreste etik tabanyna taptaldy jáne inisi Túsken de azaptalyp óltirildi. Sol zamannyń bir kýágeri S.Iskakov óz esteliginde «Keıkiniń basyn qanjyǵasyna baılap M.Safarǵalıev qalaǵa kirgende jurt tańyrqap kórýge bardy. Bas kóshe shamyna baılaýly turdy keshke deıin. Ony ilý sebebi – Keńes ókimetine qarsy shyqqandarǵa osyndaı ólim dep aıbar etildi», dep jazdy.
Táýelsiz elimizdiń jas túlekteri azattyqtyń qazaq halqyna ońaılyqpen kelmegenin bilýi tıis. Osy rette Keıki sııaqty batyrlardyń esimderin ulyqtaý, óte mańyzdy. El qorǵaǵan erlerdiń laıyqty izbasar urpaqtaryn ósirý – úlken mindet.
Tarıhı jádigerlerimizdi qaıta jańǵyrtý múmkindigine tek qana táýelsizdiktiń, onda da Elbasymyzdyń sarabdal saıasatynyń arqasynda qol jetkizip otyrǵanymyzdy esten shyǵarmaýymyz kerek. Kórshi Reseı elimen dostyq kelisimshartyn jasap, ózara senim men yntymaqtasýdyń berik negizin qalaýdyń nátıjesinde Keıki batyrdyń basyn qaıtaryp aldyq.
Elbasy aıtqandaı: «bizdiń tarıhymyzda eshqandaı da uıalatyn nárse joq». Qaıta biz óz erlerimizdiń esimderin maqtanyshpen atap, olarǵa taǵzym etip otyrýǵa tıispiz. Osy turǵydan alǵanda Keıki batyrdyń basynyń elge oralýy – sımvoldyq máni bar úlken oqıǵa. Sondyqtan, mereıimiz ústem, mártebemiz qazirgiden de bıik bolatyn kúnder alda.
Murat BAQTIIаRULY,
senator
Sýrette: vengr ǵalymdary rekonstrýksııalaǵan Keıki batyrdyń beınesi
