Balamaly qýat kózderi

energetıkalyq táýeldilikten qutqara ma? 1882 jyldyń 4 qyrkúıegi. Áıgili ǵalym, ónertapqysh Tomas Edıson elektr togyn qosatyn qondyrǵyny burap J.P.Morgan bankiniń keńsesinde 100 shaǵyn lampany jaqty. Tómengi Manhetten aýdanynda Edıson turǵyzǵan shaǵyn elektr stansasynan jerasty arqyly tartylǵan symmen 110 volttyq elektr qýaty 59 tutynýshyǵa tok jetkizdi. Álemde elektrlendirý dáýiri hám oǵan degen táýeldilik te osy kúnnen bastalǵan edi. Elektr qýatyn alýdyń joly san túrli. Máselen, kómir­di, munaı men tabıǵı gaz­dy jáne ýran­dy paı­dalaný ar­qy­ly óndirý – bul bu­ryn­nan qalyptas­qan ádis. So­­ny­­men birge, sar­qy­rama men aǵyn sýdan, jel men kúnnen, tipti qal­dyq­ty, eski rezeńke dóń­ge­lek­ti jaǵý arqyly da elek­tr ener­gııa­syn alýǵa bolady. Búgin­de Eýro­pa el­derin­degi elektr ener­gııa­sy ón­diri­sin­de atom energııa­sy­­nyń úlesi 25 paıyzdy, kómir 25 pa­ıyz­­dy, tabıǵı gaz 25 paıyzdy, sý ener­gııasy 15 paıyzdy quraıdy. Ke­le­si kórsetkish 4 jáne 3 paıyzben jel energııasy men munaıdan aly­na­tyn elektr qýatyna tıesili. Kórshimiz Reseıde tabıǵı gaz ener­gııa óndirisiniń 50 paıy­zyn, kómir 16 paıyzyn, atom 17 paıy­zyn, sý energııasy 15 pa­ıy­zyn qam­­ta­masyz etedi. Qazirgi kúni Qazaqstanda elektr energııasynyń 74 paıyz­dan as­tamy ortalyq jáne soltús­tik aı­maqtardaǵy kómir ken oryn­­dary­nan óndirilip, onyń 66 pa­ıyzdaıy dál sol ındýstrııa óńir­lerdiń ózindegi qajettilikke ju­m­­­sa­lady. Al ońtústik óńir­ler­­de energııa tutyný ony óndirý­den eki esege deıin artyp, qýat kózi­niń belgili bir mólsherin О́zbek­stan men Reseıden satyp alýǵa, Qyr­ǵyz­stanmen aıyrbas jasaý ar­qy­ly ımporttaýǵa týra kelip otyr. Energetıka mı­nıstr­liginiń máli­metine súıensek, táýelsizdik jyl­darynda elimizdegi kómir ón­dirý­shi kásiporyndar 2,3 mlrd ton­na kómir óndirip, onyń 600 mln tonnadan astamy eksportqa shy­ǵa­rylsa, qalǵan kólemi ishki qajet­tilikti ótegen. Elimiz kómir­diń barlanǵan qory jaǵynan 8-oryn alatyny bel­gili. Desek te, kómir kóziniń de taýsylatyn kezi bo­lady. Qaz­ba baılyqty óndirý ar­qyly óndiristi ulǵaıtýdyń ózi shy­ǵyn men úlken táýekeldi qajet ete­tindikten álemniń kóptegen mem­leketteri jańa joldy tańdap oty­r. Ol energııanyń balamaly túr­leri, ıaǵnı qalpyna keletin, sar­­qyl­­maıtyn jáne qorshaǵan or­ta­ǵa zııan keltirmeıtin energııa kózderi. Elbasy N.Nazarbaev «Qazaq­stan-2050» Strategııasy – qa­lyp­­tas­­qan memlekettiń jańa saıa­sı baǵyty» atty el halqy­na ar­­na­­ǵan Joldaýynda «Kómir­sý­­te­gi shıkizatynyń nary­ǵyn­da iri oıynshy bolyp qala oty­ryp, biz energııanyń bala­ma­ly túr­lerin damytýǵa, kún men jel­diń ener­gııasyn paıdalanatyn teh­nolo­gııa­lardy belsendi engizýge tıispiz. Bul úshin bizde barlyq múm­kindikter bar», dep qadap aıt­qan bolatyn. Iá, respýblıka aýma­ǵynyń úlkendigi (2 724 902 shar­shy shaqyrym) men halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵynyń tómen­digi (1 sharshy shaqyrymǵa 5 adam­nan) sekildi krıterııler de eldi energııa qýatymen júıeli túrde tolyqtaı jabdyqtaýda tıimsiz kórsetkishter berip otyr. Mine, osy tıimsizdikti sheshýge jergilikti óńirlerdegi qalpyna keltiriletin energııa kózderin paı­da­laný oń áserin tıgize ala­dy. Bul turǵyda ońtústik óńir­­ler­degi ekologııalyq taza ener­­gııa kózderi ishki naryqty ar­ty­­ǵy­­men qamtamasyz etip qana qoı­maı, kórshi elderge eksport­taýǵa múm­kindik berer edi. Máse­len, Qytaı­da jyl saıyn energııa tap­shy­ly­ǵy ósip keledi. Qazaq jeri­niń úlken bóligi jazyq ári jar­­ty­­laı qurǵaqshylyq­ty óńir­­ler bol­ǵan­dyqtan jel men kún ener­gııa­syn óndirip alýǵa qolaıly. Jońǵar qaqpasy Jońǵar Alataýy men Barlyq taýynyń túıisken jerindegi áıgili jeldi ózekten sekýndyna 70 metrge deıin jetetin jel soǵady, bul TMD aýma­ǵy bo­ıynsha asa qýatty jel soǵa­tyn jer sanalady. Sondaı-aq, oń­tús­tik aımaqta alty aı jaz­dyń ys­ty­­ǵyn­daǵy kún qýatyn da esep­ke alyńyz. Ortalyq pen batys óńir­degi jartylaı qurǵaq­shy­­lyq aýa raıyn qossańyz, kún ener­­gııa­sy bata­reıa­laryn orna­las­ty­ryp paı­da­laný­dyń mańyzy da zor. Qazaqstannyń jel energııasy qýatynyń múmkindigi jylyna 929 mlrd kılovatt-saǵat dep esep­telgen. Qazaq jerindegi jel­diń jyldyq ortasha qýaty sekýn­dyna 7 metrden joǵary. Degen­men, 929 mlrd kılovatt-saǵatty birden tutas ıgerý múmkin de emes, damyǵan memlekterde de bul kórsetkish jalpy energııa ón­di­risi kórsetkishinde 20 paıyzǵa jeter-jetpes. Qazirgi kezde eli­miz­diń jalpy generasııasynda jań­ǵyr­maly energııa kózderiniń úlesi 0,9 paıyzdy ǵana qurap otyr. Energetıka mınıstrligi kel­tir­gen derek boıynsha, 2015 jyly jańǵyrmaly energııa kóz­deri­nen óndirilgen elektr ener­gııa­­sy­nyń kólemi 0,704 mlrd kVt-sa­ǵatty quraǵan. 2020 jylǵa deıin el Úkimeti 34 jel ener­ge­tı­­ka stansasy (1787 megavatt qýat­pen) jumys isteıdi dep jos­par­­la­ǵan. Degenmen, jeldiń ózi te­gin bol­ǵany­men, onyń ener­ge­tı­­ka­lyq júıesi tegin emes. Alyn­­ǵan ener­gııany tutynýshyǵa jet­kizý, qon­dyr­ǵylardyń baǵasy bi­raz qar­jy salýdy talap etedi. Jel qon­dyr­ǵylary sııaqty kún bata­reıa­­lary da úzilispen jumys is­teı­di. Bultty kúnderi, túnde ol qon­dyr­ǵylardan turaqty túr­de qa­jet­ti tok alý múmkin emes. Jań­ǵyr­­maly energııa kózderine kóshý­diń qıyn­dyǵy bir jaǵynan onyń úl­ken shyǵyndy qajet ete­tin­digin­de. Sol sebepti odan alyna­tyn qýat­tyń quny da qymbatqa túsedi. Degenmen, kóptegen mem­leket­ter, onyń ishinde bizdiń elimiz de bar, salaǵa aıtarlyqtaı memlekettik qoldaý kórsetýde. Máselen, 2016 jyly 1 kVt-saǵatqa belgilen­gen tarıf 25 teńgege teń keledi. Ener­­ge­tıka mınıstrliginiń jos­­pary­n­­sha, bul baǵyttaǵy ju­mys­tar kezeń-kezeńmen iske asy­ry­lyp, 2020-2025 jyldardan keıin jańǵyrmaly energııa kózderi nysandarynda elektr ener­gııa­syn óndirý aıtarlyqtaı arzan­daı­tyn bolady. Jalpy, elimiz­degi energetıka salasy ınnovasııa­lyq jańalyqqa muqtaj. Eger Qazaq­stan energetıkalyq jańǵy­rý baǵytyn­da ózdiginen jańa teh­no­logııany ıge­re almasa, da­my­ǵan memleketter­diń tehno­lo­gııa­syn satyp alýǵa nemese kóshi­rip, úırenýge týra kel­mek. Jańǵyrmaly energııa kóz­­derin ıgerýdiń júıeli negizi EKSPO-2017 kórmesinen keıin ja­salýy da múmkin. Kórmeniń ar­qa­synda elimizge damýshy elder­diń osy saladaǵy jańa tehno­logııasy men sońǵy ınno­va­sııa­lyq jańa­lyǵy keletin bolady. Baýyrjan SABYRBEKOV jýrnalıst