«Bir sháýgim shaı qazaqtyń bólinbegen enshisi» degen sóz bar el ishinde. Ádette enshini úıli bolǵan uldy otaý shyǵararda arnaıy bóledi. Al, mynaý arnaıy bólinbeıtin, dúnıege kelgen ár qazaqqa aldyn ala jáne ómiriniń sońyna deıin bólinip qoıylǵan enshi eken. Muny qalaı ıgiliktenedi? Soǵan keleıik.
Jalpy qazaq bilse kerek, jolaýshylap, joq qarap degendeı syrtta júrgen qazaq ataýly tanysyn, tanymasyn kez kelgen úıge túsip, shólin qandyryp, retine qaraı qonady da. Jaýgershilik ýaqyt nemese alys jerlerdi atpen sharlaǵan atalarymyz úshin qazaqtyń barlyq úıi bir sháýgim shaıyn emin-erkin ishe alatyn týysyndaı bolǵan ǵoı. Sebebi, tanysań da, tanymasań da, shóldep kelgen jolaýshyǵa úıińnen bir sháýgim shaı berýge mindettisiń. Ol onyń zańdy qaqy. Bir aýyz sózben babalar bekitip ketken ortaq qaǵıda. Ony barlyǵy biledi. Ol oryndalmasa ar sotynyń aldynda alatyn tıisti jazasy da bar...
Erterekte osy Qorǵaljyń óńirinde «orys aýyly» atalyp ketken bir qazaq aýyly bolǵan eken. Onyń qalaısha bulaı atalyp ketkenin jýrnalıst Tólegen Jákitaı aǵam maıyn tamyzyp turyp aıtady. Arqanyń qaqaǵan qys, alapat aq boranynda atpen kele jatqan bir jolaýshy sol aýyldyń shetindegi bir úıge túsedi. Sóıtse, álgi úıdiń otaǵasy qondyrmaq túgili úıine kirgizbeı qoıypty. Qazaq balasynan mundaıdy kórmegen álgi kisi qatty renjise kerek, sol aýyldaǵy eshbir úıge túspesten kelesi aýylǵa ótip ketipti. Sol aýylda bir úıge qonyp, aty da ózi de kútilip shyǵady. Áńgime ústinde kórshi aýylda bolǵan jaıdy da jaıyp salady. Tyńdap otyrǵandar jaǵalaryn ustaıdy. Osylaısha kádimgi orta júzdiń bir tarmaǵanynan taraıtyn rýly el otyrǵan álgi aýyl «orys aýyl» atalyp ketipti. Tipti aýyldyń taqtaıshadaǵy aty umytyla bastap, el sol aýyldan shyqqan sportshy balalardyń ózin «orys aýyldyń balalary eken» deıtin bopty. Biz bul jerde ózge bir ultty kemsitip, ıá jamandap otyrǵan joqpyz, ár ulttyń ózine tán ereksheligi, ózine tán ómir súrý dástúri bolady, áńgimemizge tuzdyq retinde ómirde bolǵan jaıdy mysal retinde ǵana alǵa tartyp otyrmyz. Keıin sol aýyl jan-jaqqa tarap, jurty qalǵansha osy ataýynan qutyla almapty. Sonda bir jolaýshyǵa berilmegen bir sháýgim shaıdyń jamanaty búkil aýylǵa tańylyp tur ǵoı. Bul osy aýylǵa sol «ataqty» ápergen otbasyǵa ońaı soqqy deısiz be? Istiń sońy bulaı bolaryn bilgende qonaq qylyp attandyrar edi-aý...
Bul jańa qonysqa kelgen shańyraqqa buryn kelip qonǵan úı aparatyn «erýlik», jaqyndary qaıtys bolǵan otbasyn shaqyryp beretin «kóńil shaıy», joldyń boıynda otyrǵan úıler kóship kele jatqan eldiń aldynan «kósh baısaldy bolsyn» dep alyp shyǵatyn aıran-shalap sýsyn – «baısal» degen salttardan bólek, árıne. Bir sháýgim shaı barlyǵymyzǵa ortaq shaı eken. Demek, meniń, seniń, onyń úıinde ár qazaqtyń ishýge tıisti bir sháýgim shaıy bar degen sóz. «Kelshi óziń, bir sháýgim shaıyń daıyn» deıtinimiz de sondyqtan bolsa kerek. Babalarymyz enshi qylyp bólip berip ketken bir sháýgim shaı.
Ekinshi, «kúliń shashylmasyn!» degen sóz. Mońǵolııa men Qytaı shekarasyn arly-berli jylqy aıdaǵan qazaqtar tozdyryp turǵan sonaý bir zamanda mynadaı bir oqıǵa bolǵan eken. Hasen deıtin aldaspandaı azamatty Mońǵol úkimeti ustamaq bolyp, kúzeýde jalǵyz úı otyrǵan jerinde áskerler jetip keledi. Hasen ań aýlap ketken eken. О́ziniń izdeýde ekenin biletin ol keshke qaraı úı jaǵyna dúrbi tartsa úıiniń aınalasynda áskerlerdiń attary tur. Sodan anda-sanda dúrbisin tartyp qoıyp, aıǵyrjal jotalardyń bir jaqpar tasynda jatady. Áskerler Hasendi tún kútip, aqyry tańerteń úıdi kóshirmek bolady. Astań-kesteńin shyǵaryp júkterin túıege artady.
Ań aýlaýǵa shyqqanda artyq oq arqalap júrmeıdi ǵoı, Hasenniń myltyǵy qolynda bolǵanymen oǵy úıde qalǵan eken. Endi qaıtpek?
Sol qashqan beti mońǵol áskerleriniń qolyna túspeı, aılap dalada qonyp, aqyry Qytaı asyp aman qalǵan Hasen aqsaqal keıin osy oqıǵany eske alyp: «Kelinim degdar, tekti jerdiń qyzy edi, birdeńe ǵyp oǵymdy qaldyratynyn bilip edim, oılaǵan jerimnen shyqty. Kósh ketkennen keıin tún jamylyp baryp jer oshaqtyń (ot jaǵylyp qazan asylatyn jer) shetine kómilgen nan men oqty alyp qaıta taýǵa shyǵyp kettim. Sol oqpen ań atyp jep, aıshylyq jol basyp júrip Altaıǵa óttim, jyl attatyp aýylǵa keldim. Menimen birge izdelip qýǵynǵa túskenderdiń kóbi atylyp ketipti. Sý isherim bar eken, aman qaldyq qoı...» -dep áńgime shertedi eken jaryqtyq.
Sonsha áskerge bildirmeı oq pen nandy jer oshaqqa qalaı kómdi eken degen saýalǵa osy áńgimeni myna bizge aıtýshy Zeınel aqsaqal (áli kózi tiri) bylaısha jaýap berip edi:
Qazaq pen mońǵol birge kóship-qonǵan kıiz týyrlyqty el ǵoı, bir-biriniń salt-dástúrin de jaqsy biledi, syılaıdy. Bala kúnimizde jaılaý, kúzeýden kósherde ájemiz qamyr ılep jer oshaqtaǵy qolamtaǵa tastap ketetin. Keıin bir suraǵanymda, «bala kúnimizde sheshemiz osylaı isteıtin. Jalpy, qazaqtyń dástúri ǵoı, qazaq taý-taýdyń qýysynda otyrǵan el emes pe, «osy jerde bir úı bar edi» dep talyqqan bir jolaýshy ózegin jalǵaýǵa burylsa, qulazyp jurtyń jatsa ol beıshara qaıtpek? Kúlsheni soǵan bola tastaıdy. Ondaıda esti kisi eń aldymen jer oshaqqa barady. Kúlge kómgen eshteńe joq bolsa «kórgensizdiń aýyly eken» dep kúlińdi shashyp ketýi múmkin. «Kúliń shashylmasyn» degen sol ǵoı» deıtin. Qazaqtyń kósherde jer oshaqqa kúlshe kómetinin mońǵoldar da biledi emes pe, nazar salmasa kerek. Hasenniń kelini kúlshe kómgen bolyp júrip oqty da bir shetine qaldyrǵan ǵoı...». Túsinikti boldy. Tizesine tizem tıip, et qulaǵymmen estip otyrmyn, «burynǵylar úıine kelgen qonaqty qoıyp, jurtyna kelgen jolaýshynyń nesibesin qaldyryp ketip otyrǵan ǵoı» dep salaly saýsaǵymen saqalyn saýyp qoıady Zeınel aqsaqal. Aýyl aqsaqaldarynyń áńgime arasynda aıtylyp qalatyn «kóshken jurtyńda kúliń shashylmasyn» deıtin sózdiń de túp taǵanyna sonda kózim jetkendeı boldy. Qazaq ta bir jalpaq jatqan el ǵoı, munyń basqasha aıtylyp, basqasha maǵyna beretin tustary da bolýy kerek, biz osylaı uǵyndyq.
San ǵasyr tumsa tabıǵatpen kúresip, qyry-syryna qanyǵyp, berekeli tirshilik, ónegeli ómirin jalǵap, urpaǵyna osynshama ulan baıtaq jerdi qaldyryp ketken babalarymyzdan qalǵan osy eki aýyz sóziniń arǵy jaǵynda osyndaı qazynaly qaǵıdalar bar eken-aý!..
Sheteldik bir saıahatshy aıtypty degen: «álemniń barlyq jerinde qazaq bolsa dúnıeni bir tıyn jumsamaı tegin aralap shyǵýǵa bolady eken» deıtin sóz de teginnen tegin aıtylmasa kerek. Onyń shyńyraýynda shymyrlap osyndaı shyndyq jatyr.
Ularbek Nurǵalymuly, «Egemen Qazaqstan»
