«Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda kórsetilgendeı, ınnovasııany qoldaý jáne onyń úlgilerin dereý júzege asyrý – óte-móte qajetti is-shara. Innovasııa degenimiz – buryn-sońdy bolmaǵan jańa ónim túrin oılap tabý. Mysaly, kezinde eshkimniń oıyna kirip te shyqpaǵan radıo, teledıdar, uıaly telefon sııaqty jańa ónimderdi taýyp, ony óndirýdi jolǵa qoıý. Innovasııa – sonymen birge dástúrli ónimdi basqa ádispen, múldem bólek tehnologııamen óndirý t.b. jańashyldyqtar. Ozyq elderdiń ishki jalpy ónimi ósiminiń 90 paıyzyna deıingi úlesin ınnovasııalar tolyqtyrady. Bizde bul kórsetkish 5 paıyz tóńireginde ǵana. Endeshe, ekonomıkamyzdyń damýy ınnovasııalyq sıpat almasa, damyǵan 30 eldiń qatarynan kórinýimiz neǵaıbyl. Ǵylymı zertteýler nátıjelerin kommersııalandyrý arqyly ınnovasııany júzege asyrý qajet ekendigi sózsiz. Joldaýda jańashyl ındýstrııaǵa kóshýmen qatar, dástúrli óndiris salalarynyń damý joly da atap ótilgen. Bizdegi dástúrli óndiris salalary ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, kólik pen qoıma, qurylys, t.b. Bul jerdegi negizgi másele – eńbek ónimdiligin arttyrý. Eńbek ónimdiligi belgili bir ýaqyt ishinde óndiriletin ónim kólemimen nemese jan basyna shaqqanda óndiriletin ónim mólsherimen ólshenetinin eske salyp óteıik. Damyǵan eldermen salystyrǵanda, elimizde ónerkásiptegi eńbek ónimdiligi 2,4 ese kem bolsa, aýyl sharýashylyǵynda 12 esege tómen. Eńbek ónimdiligi eń áýeli qoldanylatyn qural-jabdyqtar sapasyna, tehnologııaǵa, jumys kúshiniń mamandyq dárejesine táýeldi ekenin eskersek, onda óndiriste ozyq quraldar, avtomattar, robottar, jasandy ıntellekt qoldanysta bolsa ǵana, qyrýar ýaqyt únemdelip, ústemelep úıip-tógilgen ónim alýǵa bolar edi. Alaıda, shynaıy ómirde avtomattar men robottardy bylaı qoıyp, qoldanystaǵy tehnıkalyq quraldardyń ózi 75 paıyzǵa eskirgen. Mundaı qural-saımandar qoldanysta jıi isten shyǵyp, qol baılaıdy, jóndeý jumystaryna qosymsha shyǵyndardy talap etedi. Bul jerde qosarymyz, ozyq elderde tehnıkalyq park 3-5 jyl saıyn tolyq jańaryp otyrady. Eski tehnıkalyq quraldar men mashınalardy qoldanystan shyǵarý úshin memleket tehnıkalyq saıasatty júzege asyrady. Onyń ádisteri men quraldary tikeleı tyıym salýdan bastap salyq, aıyppul arqyly jáne eski mashınalardy jeńildikter arqyly jańa túrine almastyrý túrinde júrgiziledi. Kez kelgen tehnıkalyq qural-saıman, mashınalar tozady, tozý barysynda óz qunyn óndirilgen ónimge, kórsetilgen qyzmetke mysqaldap aýdarady. Osy tozýdyń qaıtarymyn amortızasııa dep ataıdy. Ár kásiporyn qaramaǵyndaǵy ǵımarat, tehnıkalyq quraldar, mashınalardyń alǵashqy satyp alǵandaǵy qunyna saı jáne qoldaný merzimine saı jyldyq amortızasııa normasyn taǵaıyndap, jalpy túsimnen banktegi esepshotqa amortızasııalyq aýdarym jasaýǵa tıisti. Mysaly, 2000 dollar turatyn 10 jylǵa jaramdy mashına úshin jylyna 2000 dollar esepshotqa salsa, 10 jylda 20 000 dollar jınalyp, ol qarjyny jańa mashına alýǵa jumsar edi. Al, jańarǵan, qoldanystaǵy tehnıkaǵa uqsas mashına 10 000 dollar turatyn bolsa, onda 5 jylda-aq jańa mashına alýǵa ábden bolady. О́kinishke qaraı, kásiporyndar búginderi negizgi kapıtalyn jańǵyrtýǵa baǵyttaıtyn amortızasııalyq aýdarymdar jasamaıdy, óıtkeni amortızasııany jalpy tabystan bólmeı tutynýǵa jumsap jiberedi. Buryn arnaıy amortızasııalyq qor jasaý úshin bank jumys atqarǵan bolatyn. Memleket kásiporyndardy ıeligindegi negizgi kapıtal bolyp tabylatyn qural-jabdyqtardy jańalaý úshin amortızasııalyq qorǵa aýdarym jasaýǵa, tehnıkalyq jańǵyrtý saıasaty aıasynda mindettep, májbúrleıtin edi. Osy is-sharany qalpyna keltirip, barsha tehnıkalyq parkti tirkep, tekserip, jańǵyrtýdy qolǵa alatyn kez kelgen sııaqty. Investısııa, ınvestısııa dep jar salǵanda, tek qana jańa kúrdeli kapıtal salymyn qarastyrady, al amortızasııalyq aýdarymdardyń ınvestısııalyq mańyzyna mán berilmeı kele jatqanyn qynjylyspen aıtýǵa májbúrmiz. Saıyp kelgende, ár kásiporyndaǵy tehnıka amortızasııa esebinen der kezinde jańaryp otyrsa, ol da eńbek ónimdiligin arttyrýǵa óziniń tıesili úlesin qosatynyna kúmánimiz joq.
Jangeldi ShYMShYQOV, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
