Jastarǵa jaǵdaı jasalsa, qalaǵa qaraı qashpas edi

 Ońtústik Qazaqstan oblysy Orda­ba­sy aýdanynyń ortalyǵynan bar-joǵy bes shaqyrym qashyqtyqta Qajymuqan aýyly bar. Bul – bu­ryn­ǵy Qajymuqan atyndaǵy keń­shar­dyń bólimshesi. Aýdan ortalyǵy – Temirlanmen jalǵasyp jatqan aýyl. Ataǵy jer jarǵan Qajymuqan Mu­ńaıt­pasovtyń kesenesi de osy eldi meken­de. Kúsh atasynyń basyna alys-jaqynnan táý etip keletinder kóp. Bul eki júzge jýyq tútini bar aıran­daı uıyǵan aýyl. Osy aýyldyń orta tu­syn­da klýb bar. Salynǵanyna da jarty ǵa­syrdan asyp qaldy-aý shamasy. Qazir áb­den tozyǵy jetti. Aıtaıyn degenim bul emes. Klýbtyń artqy jaǵynda tal-te­rek­pen kómkerilgen, kóleńke-saıasy mol, aý­qymy keń voleıbol alańy bolatyn. Shilińgir shildeniń ańqany kep­ti­retin ap­tap ystyǵy keziniń ózinde aýyl­dyń úlken-kishisi osy jerden shyq­paı­tyn. Aǵalar men jastar komandalary, oqýshylar quramasy aq ter, kók ter bo­lyp sport saıystaryna qatysatyn. Tipti keı kúnderi komandalar qatary kóp bolyp, jarysty qas qaraıyp, kóz baı­lanǵansha aıaqtaı almaı, erteńine qaıta jalǵastyratynymyz bar edi. Jan berip, jan alysqan qyzý doda. Bir upaı úshin shyr-pyr bolyp qalasyń. Alyp jatqan júldeń joq, biraq jarys úshin janyńdy salasyń. Talas-tartysqa toly kúnder edi-aý. Bul – bir. Ekinshi – sol kezeńde jastar aýyl­dan qalaǵa qaraı aǵylǵan joq. Ob­lys ortalyǵy – Shymkent qalasy Qajy­mu­qan aýylynan bar-joǵy qyryq sha­qy­rym qashyqtyqta. Kúndiz-túni kólik qa­tynasy úzilmeıdi. Sonyń ózinde qa­laǵa baryp-kelip jumys isteýdi qa­la­ǵan qatarlastarym neken-saıaq boldy. О́ıtkeni, olar aýyldyń dodaly jarys­tary men qyzyqtarynan qalys qalyp ke­tetinin bilgendikten, alysqa uzaǵan joq­. «Ýshy-shýy kóp qaladan góri kún­diz-túni qyzyǵy taýsylmaıtyn aýylda júrgenim artyq» deıtin. Úshinshi – aýylda urlyq-qarlyq, buzaqylyq degen bolmaýshy edi. О́ıtkeni, úlken de, kishi de klýbtyń ma­ńyn­da júretin. Kúndiz – sport saıys­tary, keshke – kıno, konsert. Teatr artısteri de jıi keledi, klýbtyń kish­kentaı sahnasynda spektakl qoıady. Ma­lyn jaıǵap bolǵan aǵaıyn bala-sha­ǵasymen, taıly-taıaǵymen klýbqa jınala­dy. Esten ketpes qyzyq dáýren. Tórtinshi – sol ýaqytta sharýa­shy­lyq­tyń kásipodaq, sport uıymdary, onyń basshylary bar, olarǵa alaqan jaı­maı-aq, voleıboldyń kerek-ja­ra­ǵyn ortadan aqsha shyǵaryp, ózimiz satyp alatynbyz. Alańdy retke keltirý, qum tóseý jumystary da kóptiń kó­me­gi­men, yń-shyńsyz bitetin. Bul mysaldy aıtyp otyrǵan se­bebimiz – «Qazir jastar aýylda tu­raq­ta­maıdy, qalaǵa qaraı qashady» degen áń­gi­me kóp. Bul – shyndyq. Kóp aýyldarda qa­raıyp qarttar ǵana qaldy, jastar jaı­ly jer izdep, basqa jaqqa qonys aýdaryp ketti. Tipti tirshiligin toqtatqan aýyl­dar da az emes. Bul máseleni «Egemen Qazaqstan» gazeti udaıy kóte­rip keledi. Kúni keshe ǵana Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Qytaımen, Moń­ǵolııamen, Reseımen shekaralas aýyl­da­rynyń qańyrap bos qalǵany jaıly ja­naıqaı maqala shyqty. («Shekaralyq aýdandar: biri ozyp, biri tozyp tur...»,«Egemen Qazaqstan», №25, 6 aqpan, 2017 jyl). Al, eger aýyldarda jaǵdaı jasalsa, jastardyń jappaı qalaǵa qaraı aǵylýy toqtar edi, azyp-tozǵan aýyldar azaıar edi. О́ıtkeni, qalaǵa kelgen jastardyń báriniń birdeı shekesi qyzyp júrgeni shamaly. Kóbi bazar jaǵalap, arba súırep júr. Tapqan-taıanǵany ta­maǵynan artylmaıdy. Olar úshin aýylda jaıly jaǵdaı jasalsa, qala asyp nesi bar? Jaǵdaı degenimiz ne? Birinshiden, jumys orny. Naryq jaǵdaıynda aýylda jumys joq dep aıtýdyń ózi uıat. Tórt túlik baqsań da, jer qazsań da – jumys. Nápaqańdy aıyrýǵa bolady. Tek kózin tap. Arlanba. Ekinshiden, aýyldarda da, qaladaǵydaı keremet bolmasa da, eldi mekenderge laıyq demalys oryndaryn ashýdy oılastyrǵan jón. О́ıtkeni, jastardyń bir ýaqyt bas qosyp, demalys sátterin jaqsy ótkizetindeı jaǵdaı jasamasa bolmaıdy. Árıne, karaoke, kınoteatr sekildi kásipkerlik túrlerin ashý sonshalyqty tabys ákele qoımas. Paıdany oılaǵan kásipkerlerdiń mundaı qadamǵa bara qoımaıtyny da belgili. Biraq, aýyldardy kórkeıtý men jastardyń týǵan jerde tý tigýin oılasaq, paıdany ekinshi orynǵa ysyra turýǵa týra keledi. Tipti jekeshelendirý kezinde jekeniń qolyna ótip, keıin qaraýsyz qalǵan klýbtar men mádenıet úılerin jóndeýden ótkizip, aýyldyq ákimdikterdiń ıeligine berse, turǵyndardyń bas qosatyn ornyna aınalar edi. Onyń ústine qazir jergilikti jerdegi salyq ózderinde qalatyn bol­­ǵan­dyqtan, sonyń esebinen klýb, ki­tap­hana meńgerýshileri sekildi jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik bar. Osyny da oılastyrǵan abzal. Qalaı bolǵanda da, aýylda jastarǵa laıyqty jaǵdaı jasalsa, olar qalaǵa qaraı qashpas edi.

Ǵalym OMARHAN,

«Egemen Qazaqstan»