Azyq-túlik qaýipsizdigi degenimiz, halyqtyń tutynýdaǵy fızıologııalyq normalaryn jáne demografııalyq ósýin qanaǵattandyrý úshin jetkilikti kólemde, sapaly jáne qaýipsiz azyq-túlik taýarlaryna fızıkalyq jáne ekonomıkalyq qoljetimdiligin qamtamasyz etý degen sóz. Elimizde azyq-túlik qaýipsizdigi máselesimen aınalysýda kemshilik joq sııaqty, biraq bar pále sol azyq-túlikti paıdalaný normasynda bolyp tur. Ol bizdiń elde fızıologııalyq normadan tómen deńgeıde budan 12 jyl buryn bekitilgen. Bul kórsetkish EAEO músheleri – Reseı men Belarýs memleketteri bekitken normalardan áldeqaıda alshaq. О́tken jyldary men bir aýdannyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jumysymen tanysqan bolatynmyn. Olar meni joǵarydan túsken taǵam túrleriniń bir adamǵa shaqqandaǵy normasymen tanystyrdy. Onda et 48 keli kóleminde kórsetilgen eken. Bul sıfrdy aýdandaǵy óndirilgen barlyq et pen halyq sanyna bólip, ár adamǵa shaqqanda, bul kórsetkishti asyra oryndaǵandaryn maqtanyshpen aıtqan edi. Sondyqtan, olar mal basynyń kóbeıýine, onyń ónimin kóterýge esh múddeli emes edi. Al shyndyǵynda, ortalyqtan qoıylǵan talap et ónimderinen fızıologııalyq normadan eki esege jýyq tómen berilgen. Al bul jerde statıstıkalyq málimetterdiń shyndyqtan alys bolyp keletinin eskersek, shynaıy jaǵdaıdyń aýyly shalǵaı ekenin kórýge bolady. Sondyqtan, qoldanystaǵy tamaq ónimderin tutynýdyń eń tómengi normalaryna sáıkes jasalǵan kórsetkishter naqty shyndyqty kórsetpeýde. Mysaly, statıstıka organdarynyń derekteri boıynsha bir janǵa shaqqanda et jáne et ónimderin jyldyq naqty tutyný bekitilgen normadan 68,7 paıyzǵa, jemister 53,4 paıyzǵa, kókónister 7,7 paıyzǵa, qara shaı boıynsha 325,4 paıyzǵa joǵary. Bul – ózimizdi ózimizdiń aldaýymyz, negizsiz toqmeıilsý degen sóz. Jalpy, aýyl sharýashylyǵynyń ósýi men azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý deńgeıiniń ádil tóreshisi azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy men ımport kólemi bolyp tabylady. О́tken jyly elimizde jalpy azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy 9,7 paıyzǵa, onyń ishinde jarma – 31,3, jumyrtqa – 20,3, nan – 17,2, qant – 17, kondıter ónimderi – 16,6, óńdelgen jáne qalbyrdaǵy kókónister – 15,8, kartop – 15,6, taýyq eti – 13,8, ósimdik maıy – 11,8, makaron ónimderi – 11,3, jemis-jıdek, shyryndar – 10,7, un ónimderi 10,6 paıyzǵa ósti. Bıdaı eksportynan álemge ataqty Qazaqstan úshin nan men nan ónimderiniń qymbattaýy saıası da, naryqtyq jaǵynan qaraǵanda da túsiniksiz. Al ınflıasııa ósimi 2016 jyly 8,5 paıyzdy quraǵany belgili. Statıstıkaǵa júginsek, jemis-jıdek ishki naryqta 60-70 paıyz, qus eti 60 paıyzdan astam, ósimdik maıy 40 paıyzdan astam, óńdelgen sút ónimderi 60 paıyzǵa deıin, qalbyrdaǵy jemister men kókónister 60-tan 90 paıyzǵa deıin syrttan ákelinedi eken. Taǵamdardyń basqa da túrlerinen shet elge táýeldi ekendigimiz jasyryn emes. Tek qana bir Almatynyń ózi jylyna 2,5 mıllıard dollardan astam taǵam ónimderin ımporttaıdy eken. Basqa aımaqtardy qosqanda, qyrýar aqshanyń syrtqa ketip jatqanyn baıqaýǵa bolady. Iаǵnı, naryq tilimen aıtqanda suranys kóp, usynys az degen sóz. Bul máseleni ótken jyldyń 22 aqpanynda Prezıdent atyna joldaǵan usynysymda kórsetken bolatynmyn, oǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen birlese qarap, tamaq ónimderin tutynýdyń fızıologııalyq normalaryn ǵylymı turǵydan pysyqtaýdy jáne normatıvtik quqyqtyq akt ázirleýdi Ulttyq ekonomıka mınıstrligi 2015 jyly bastaǵany jáne ony 2016 jyldyń jeltoqsanynda bekitýdi josparlap otyrǵandyǵyn habarlaǵan bolatyn. Biraq, áli nátıje joq. «Daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyry» degendeı, bar problema áleýmettik saladaǵy azyq-túlik sebetin qalyptastyrýda bolyp tur. Ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty tómengi kúnkóris deńgeıin esepteý úshin jáne bıýdjetten tólenetin tólemderdi azaıtý maqsatynda azyq-túlik normasy tómengi deńgeıde alynyp otyr. Buǵan túsinistikpen qaraýǵa bolady. Bul norma áleýmettik tólemder úshin bola bersin, al endi aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin, azyq-túlik qaýipsizdigin saqtap, eldiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin talap deńgeıin kóterý qajet. Ol úshin azyq-túliktiń adam ómirine qajetti fızıologııalyq normasyn Úkimet bólek bekitip, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men oblys ákimderine joǵary talap qoıýy qajet. Prezıdent berip jatqan ókilettikke sáıkes Parlament tarapynan baqylaý bolǵan jaǵdaıda aýyl ekonomıkasy el ekonomıkasynyń draıverine aınalýyna múmkindikterdiń mol ekeni aıqyn.
Atamurat ShÁMENOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
