Nesıeni arzandatýdyń amaly

Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıtetine qaraıtyn Ekonomıka ınstıtýty Áleýmettik-ekonomıkalyq zertteýler ortaly­ǵy­nyń dırektory Jangeldi Shym­shyqov jýyqta nesıeni arzandatýdyń sensasııalyq dep aıtýǵa laıyq jolyn kórsetti. Onyń aıtýynsha, eger elimizdiń Ulttyq banki shynymen halyq­tyń teńgege degen senimin arttyr­ǵysy jáne ekinshi deńgeıdegi bank­terdiń beretin nesıelerin arzan­datqysy kelse, bul onyń qolynan keledi. Biraq ol úshin Ulttyq banktiń ózi eleýli táýekelge barýy kerek. Ulttyq bank ekonomıkanyń naqty sektoryna qoldaý bildirýi úshin óz tarapynan ekinshi deńgeıdegi bankterge beretin nesıelerdiń bazalyq eseptik stavkalaryn tómendetýi kerek. Eger bazalyq stavka tómendese, ekinshi deńgeıdegi bankter de óz nesıelerin arzandatýǵa múmkindik alar edi dep esepteıdi ekonomıst. «Qazir Ulttyq banktiń nesıe jónin­degi bazalyq eseptik stavkasy 12 pa­ıyzdy quraıdy. Ol ekinshi deń­geıdegi bankterge nesıeni osy stav­ka boıynsha beredi. Demek, ekinshi deń­geıdegi bankter ózderi nesıege alǵan qara­jatty óndirisshilerge – zaýyttar men fabrıkalarǵa, kooperatıvter men sharýa qojalyqtaryna nesıe esebinde taratqan kezde onyń stavkasyn osy 12 paıyzdan tómen túsire almaıdy. Onyń ústine, olar utylyp qalmas úshin eldegi ınflıasııa deńgeıin aldyn ala esepke alýǵa májbúr bolady. Sóıtip, 12 paıyzdyń ústine taǵy da 6-8 paıyz qosylady. Munyń syrtynda, endi ekinshi deńgeıdegi bank ózi de paıda tabýǵa tıis. Kez kelgen kommersııalyq bank eń aldymen óz paıdasyn oılaıtyn­dyǵy túsinikti. Sondyqtan paıda tabý maq­satynda beriletin nesıege taǵy da qaıtarym ústemesi qosylady. Sóıtip, olar aqyr aıaǵynda sharýashylyqtar men halyqqa nesıeni keminde 23 paıyzdyq qaıtarymmen beredi. Osydan baryp, ekinshi deńgeıdegi bankterge «tonaýshy» degen aıyp taǵylady» degen ekonomıst ekonomıkany damytý úshin Ulttyq banktiń bazalyq stavkasyn 2-3 paıyzǵa deıin arzandatýdy usynady. Rasynda da, «aırandy shelekpen ishken qutylyp, túbin jalaǵan tuty­lypty» degendeı, qazirgi kúni halyqtyń barlyq ókpe-renishi ekinshi deńgeıdegi bankterdiń ústinde ekeni belgili. О́ıtkeni, halyq, sonyń ishinde kásipkerler nesıeni ekinshi deńgeıdegi bankterden ala­dy. Ulttyq bank óz tabıǵatyna sáıkes halyqpen tikeleı jumys istemeıdi. Onyń saıasaty men qyz­metiniń áseri halyqqa ekinshi deńgeıdegi bankterdiń is-áreketteri arqyly seziledi. Al ekinshi deńgeıdegi bankterdiń berip otyrǵan nesıeleriniń qaıtarymy qymbattamasa, arzandamaı-aq qoıdy. Osydan biraz jyl buryn meniń bir tanysym saýda dúkenin satyp alý úshin ekinshi deńgeıdegi bankten 300 myń dollar kóleminde jyldyq qaıtarymy joǵary paıyzben qaryz aldy. Sol úshin aı saıyn 1 mıllıon teńge bankke tólep turdy. Onyń bar tapqan tabysyn bank sypyryp alyp otyrdy. Aı saıyn tóleıtin qaryzyn jaba almaı qalǵan jaǵdaıy da jıi kezdesti. Aqyry qaryzǵa shydamaı eki-úsh jyldan keıin jyljymaıtyn múlikter baǵasy taǵy bir kóterilgen kezde dúkendi satyp, banktiń qaryzyn zorǵa japty. «Osy úsh jyl boıy tabys tapqan joqpyn, otbasymdy asyraǵan joqpyn, tek qana bankti asyrap keldim. Banktiń klıenti emes, malaıyna aınaldym. Endi ony jelkemniń shuqyry kórsin», dep shaǵyndy ol. Árıne, ol banktiń paıyzdyq ústemesiniń arǵy jaǵynda Ulttyq banktiń joǵarydaǵydaı saıasaty turǵandyǵyn bilgen joq. Sondyqtan ekonomıst J.Shymshyqovtyń bank nesıesin arzandatý jónindegi usynysy júzege assyn nemese aspasyn oǵan eń áýeli Ulttyq banktiń joǵarydaǵydaı maı shaıqaǵan saıasatynyń astaryn ashqandyǵy úshin rahmet aıtsaq, artyq bolmas. Jalpy, bizde halyq nazary osy ýaqytqa deıin bul máselege aýǵan emes. Biz óz tarapymyzdan álemniń basqa elderindegi ortalyq bankterdiń nesıe jónindegi bazalyq stavkalaryn tekserip kórdik. Rasynda da, bizdikine qaraǵanda aıyrma jer men kókteı eken. Japon bankiniki 0,1 paıyz, Anglııa bankiniki 0,25 paıyz, Avstralııanyń rezervtik bankiniki 1,5 paıyz, Qytaıdiki 4,35 paıyz, qazirgi jaǵdaıy nashar deıtin Kolýmbııanyki 7,25 paıyz, ózimiz ozyp kettik dep júrgen Rýmynııanyki 1,5 paıyz, Perýdiki 4,25 paıyz, Chılıdiki 3,25 paıyz bolyp shyqty. Syrttan aqsha tarta almaı otyrǵan Reseıdiń ortalyq banki nesıeni 10 paıyzben beredi eken. Sonda kórshilerimizge qaraǵanda, syrttan ınvestısııa aǵylyp jatqan el – Qazaqstannyń Ulttyq banki nege tarylady? Kóptegen damyǵan elderde ortalyq bankterdiń nesıelik stavkalary ári ketkende 1-2 paıyzdan aspaıtyn bolǵan­dyqtan, olardaǵy ekinshi deńgeıdegi bank­ter halyqqa nesıeni 3-4 paıyzben, tipti, odan da arzanǵa taratady. Mundaı jaǵdaı bizdiń adamdardyń túsine de kirgen emes. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»