Otarlanǵan qazaqtyń aqıqaty

«Ushqany bilinbeıtin ushqyr zaman. Bılik aıtsań – túzý kes, adalyn aıt. Tııanaq kórme jalǵandy», – dep fılosof-aqyn Shákárim meńzegendeı ultymyzǵa jaqsylyq jasap keldik degen zymııan saıasat qurdymǵa ketkeli aq pen qarany tańyp, qazaqtyń qyrǵa órlegeninen góri quldıǵa qulaǵany kóp bolǵanyn bilip – búgingi kúnge jetkenimizge shúkir deısiń. Ústemdiktiń úskirigine urynyp joıylyp, joǵalyp ketken ulystar qanshama? Bul oıdy tereńnen qozǵaýǵa ult qundylyqtary men halqymyzdyń qıly kezeńderindegi tarıhı oqıǵalardy naqty derekterge súıene otyryp zerdeleý eńbekterine arqaý etip júrgen Beken Qaıratulynyń «Qazaqııa qalaı otarlandy?» degen kitaby sebep bolyp otyr. Munyń aldynda onyń «Qazaqtyń atbegilik óneri» degen jınaǵy jaryq kórip, jurtshylyqtan jaqsy baǵasyn alyp edi. Otarlaý men otarlanýdyń oırany taldanǵan qundy dúnıeniń ár betin oqyǵanda, qazaqtyń búgingi kózi tiri joqshysy, kórnekti ǵalym, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Mekemtas Myrzahmetulynyń «Qazaq qalaı orystandyryldy?» degen kitaby eske túsip, ult sanasynyń ýlanǵan tustary oıǵa oraldy. Jýrnalıstik izdenistiń nátıjesinde jaryq kórgen B.Qaı­ratulynyń jańa jınaǵy segiz bólimnen turady. XI-XV ǵasyrdaǵy Altyn Orda dáýirinen bastap, keńestik kezeńdegi ult daǵ­da­ry­sy, demografııalyq ahýal, rýhanı jutańdyq – bári kórinis tapqan. Ki­tap­ta derek kózderin aıta otyryp, ult zııalylarynyń oı-baılamdarynan my­sal­­dar keltirilgen. Ásirese, Teljan Sho­nanulynyń patshalyq Reseı tarapynan qazaq jeri men eli qa­laı otarlanǵany týraly eńbegi 1937 jyl­ǵa deıin áldeneshe ret jaryq kó­rip, ústem kúshtiń zymııan saıasaty jurtqa jetkizilip otyrǵany alǵa tar­­tylady. Elbasy N.Nazarbaevtyń 1992 jyly Dúnıe­júzi qazaqtarynyń birinshi quryltaıynda: «Patshalyq Reseı­diń otarshyldyǵy basqa elderdiń otarshyldyǵynan asyp túspese, kem túsken joq. Ulan-ǵaıyr dalamyz ımperııa menshigine aınaldy. Dinimiz tárk, tilimiz ǵarip, mádenıetimiz múshkil, ózimiz múskin halge ushyradyq», degen ataly sózin mysalǵa keltirip, «...qyrǵyz-qaısaq ordasyn túptiń túbinde bir-aq paraq qaǵazben Reseıge qaratý isi atqarylatyn bolsyn!» degen patsha tarapynan A.Tevkelevke jibergen tapsyrmasy dáıekke keltiriledi. Iá, otarlaý kezinde jer sha­rynyń biraz jurty jýan judyryqtyń ýysynda qalǵanyn aıta otyryp, qazaq jeriniń taǵdyryna kelgende nebir jan­túrshigerlik oqıǵalardy tilge tıek etedi. «Otarlaýshylar tipti me­niń ishki jan dúnıemdi tonady. Men bas­qasha oılaı almaımyn. О́zimdi azat, táýelsizbin dep oılaǵannyń ózinde bireý jan-jaǵymnan antalap, qamalap, eńsemdi basyp turǵandaı sezimde ómir súremin», degen Marokka eliniń tarıhshysy Abdýlla Laýrı men «Qolaıly, jaqsy aýrý-dert bolmaıtyny sııaqty, jaǵymdy otarshylyq ta bolmaıdy», degen Indonezııa eliniń kósemi Sýkarno sózderine súıene otyryp, ásirese, elimizdiń na­ǵyz otarlanǵan úsh ǵasyr merzimindegi qasiretterdi alǵa tartady. Sonyń bastysy, je­rine qaraı halqy qaýlap ósip kele jatqan qazaqtyń demo­grafııalyq ahýaly jaıly má­limetter jan dúnıeńdi jaralamaı qoımaıdy. Máselen, 1897 jyly bolǵan sanaqta tek qazaq topyraǵyndaǵy ultymyz 4 147 701 adamdy qursa, onyń 80 paıy­zy qazaqtar ekeni naqty derek kózderinde kórsetilgenin aıtady. Bul san odan da kóp bolǵanyn shyǵystanýshy P.Galýzonyń 1929 jyly jaryq kórgen «Otar Túrkistan» atty eńbeginde qazaq «...6 mln-ǵa jetti» dep jazǵan. M.Tynyshbaev eńbekterinen de mysaldar keltiredi. Sol sekildi, bodandyq buǵaýynyń arǵy astarynda handyq bılikti joıyp, patshalyq ákimshilikti engizý, bul iste rý aralyq alaýyzdyqty qozdyrý jaıy birinshi kezekke shyqqany, baıyrǵy ádet-ǵuryp zańdaryn tejeý, aqyldy bılerdiń bıligin sot júıesine almastyrý, dinı otarlaý, ótken ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy asharshylyq, qý­ǵyn-súrgin, halyqtyń oı-sanasyn da­mytpaý jolyndaǵy sumdyqtar jan-jaqty taldanady. Bir sózben aıtqanda, avtordyń derekti pýb­lısıstıkalyq tolǵaý kitabynan ulty­myzdyń arǵy-bergi kezeń­derindegi nebir surqaı sum­dyq­tardy oqı otyryp, sodan sabaq alsaq, azat eldiń búgingi kemel tirliginiń altyn arqaýy irkilissiz jalǵasa bermek. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»