Abyroıly ardager

Onyń kózinen qashanda meıirim shýaǵy esip turady. Árkez oıy sergek, boıy shıraq. Generalǵa tán talapshyldyq pen qataldyq ta bar. О́mir jolynda bilim men bilikti qos qanat etip baılaǵan ol adamı bıik bolmysymen de, tereń parasatymen de kez kelgenge úlgi. Al onyń ofıserlik ómiri, joǵary kásibı biliktiligi keıingi izbasarlarǵa ónege. Ol týraly oılaǵanda uly Abaıdyń: «Bolmasań da, uqsap baq, bir ǵalymdy kórseńiz» degen qanatty sózi eriksiz eske túsedi. General-maıor Slám Muhamedjanuly Isabaevpen birge qyzmettes bolmasam da, etene jaqyn aralaspasam da, ara-tura qyzmet babymen kezdese qalsam, osyndaı oılar meni alysqa jeteleıdi... Slám Muhamedjanuly – Shyǵys Qazaqstan óńiriniń týmasy. Iаǵnı, onyń ómiri – dala men taýdyń, ózen men kóldiń, orman men toǵaıdyń erekshe sulýlyqpen úndesken jerinen bastaý alady. Kezinde Úlken Naryn aýdany atalǵan, búginde Qatonqaraǵaı aýdanymen birikken tabıǵaty ǵajap mekende dúnıege kelgen Slám Muhamed­janulynyń minezi de týǵan jerdiń tabıǵatyna uqsaıtyndaı – dál sondaı erekshe, dál sondaı ǵajaıyp. 1937 jyly Malokrasnoıarka aýylynda dúnıege kelgen Slám Muhamedjanuly soǵys aldyndaǵy aýyrtpalyqtardy da, soǵystan keıingi qıynshylyqtardy da jurtpen birge kóredi. Nebári 5 jasynda ákesi qaıtys bolady, eki aǵasy soǵystan oralmaıdy. Anasy Qapysh pen 13 jastaǵy aǵasy Baıken tań sáriden qara keshke deıin kolhozda jumys istep, nápaqasyn aıyrady. Qabyrǵasy qatyp, buǵanasy bekimeı jatyp taǵdyr tálkegin kórgen Slám Isabaev týraly estelikterdi oqyp otyryp, myna bir áńgime erekshe áser etti. 1945 jyly birinshi synypqa barǵan bala Slámǵa soǵystan oralǵan maıdanger Pavel Arhıpovıch Polkın sabaq beredi. «Slámniń ózin de, otbasyn da 60 jyldan artyq bilemin, ekeýmiz jaqsy dospyz. Solaı bola tura, aramyzdaǵy «ustaz – shákirt» degen uǵym joıylǵan emes. Ekeýimiz de zeınetkermiz, biraq Slám Muhamedjanovıch meni áli kúnge deıin «siz» deıdi, aty-jónimmen ataıdy. О́tken jyly aýrýhanaǵa túsip qaldym. Esimdi jısam, palatamda Slám otyr. Meniń aýrýhanaǵa jatyp qalǵanymdy estı salysymen, birden jetken. Sonaý Almatydan! «Pal Arhıpych, siz bizdi bulaı qorqytpańyz, ekeýmiz áli balyq aýlaýǵa barýymyz kerek», deıdi. Ol sondaı qamqor, erekshe meıirimdi jan. «Onyń boıynda kóshbasshylyq qasıet bala kezden baıqalatyn. Sport oıyndaryna qyzyǵýshylyǵy zor edi. О́zi kip-kishkentaı bolyp, árkez álsizderdi qorǵap júretin. Isabaevtar otbasy óte kedeı turdy, ásirese, soǵystan keıin turmystary tym aýyr boldy. Áli esimde, Slámniń eski, sur tony bar edi. Ashýlanǵanda álgi tonyn laqtyryp tas­tap, alǵa umtylatyn. Mektepte barlyq jarystarda óz komandasyn árkez alǵa súırep, qanattandyryp, jigerlendirip júretin. Sany jaǵynan az bolsa da, Isabaevtyń komandasy árkez jeńip shyǵatyn...» 1952 jyly Malokrasnoıarskide jeti­jyldyq mektepti bitirgen soń aýdan ortalyǵy Úlken Naryn aýylynda oqýyn jalǵastyrady. Bala kezinen bilimge qushtar, alǵyr da zerek Slám mektep jasynan gýmanıtarlyq pánderge erekshe qyzyǵady, qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasady. Al 1955 jyly 18 jasynda QazMÝdyń zań fakýltetine oqýǵa túsedi. Balasyn alys saparǵa, beıtanys qalaǵa shyǵaryp salyp turǵan anasy Qapysh qandaı kúıde boldy eken? Árıne, ol kezde jas Slámniń, araǵa uzaq jyldar salyp, Semeı qalasynyń jáne Shyǵys Qazaqstan oblysy Kókpekti aýdanynyń Qurmetti azamaty bolatynyn, naǵyz general bolatynyn eshkim bilgen joq. Al ondaı bıik shyńǵa shyǵý úshin kóptegen asýlar men belesterdi baǵyndyrýy tıis edi... Bizdiń, keıingi beıbit zaman urpaq­tarynyń bir aqıqatqa kózimiz jetti: soǵysqa deıingi, soǵystan keıingi jyldary týǵan balalardan aıryqsha adamdar shyqqan eken. Zamany olardy bolattaı berik etip shynyqtyrypty. Erte jetim qalǵan, qaıǵy-qasirettiń dámin erte tartqan, aýyr turmys ıleýin erte kórgen kishkentaı Slámniń adamı qasıeti, azamattyq minezi sol jyldary qalyptasqany aıqyn. Sondaı bolmys-bitimi, eńbekqor kelbeti, adal jany, talapshyl tabıǵaty ony ómir jolynda súrindirmeı, bıikterge jeteledi. Eńbek jolyn qatardaǵy ekspert-krımınalıst qyzmetinen bastaǵan Slám Isabaev – Qazaqstan Ishki ister mı­nıstriniń orynbasary qyzmetine deıin ósti, osy salanyń ár baspaldaǵyn adal eńbegimen júrip ótti. 1960 jyly S.M.Kırov atyndaǵy QazMÝ-diń (búginde ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ) zań fakýltetin bitirip, Qazaq sot ekspertızasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna joldama alady. Aǵa ekspert-krımınalıst qyzmetine qabyldanǵan Slám Muhamedjanuly 1961 jyly Máskeýde ekspertterdiń 6 aılyq kýrsyn oqıdy. Kóp uzamaı-aq ony QazKSR Ishki ister mınıstrligi ǵylymı-tehnıkalyq bólimine aǵa ekspert-krımınalıst qyzmetine shaqyrady. Al 1964 jyly Slám Isabaevtyń QazKSR Tergeý basqarmasyndaǵy jemisti eńbek jyldary bastalady: tergeýshi, aǵa tergeýshi, asa mańyzdy ister boıynsha tergeýshi, bólim bastyǵy, QazKSR Tergeý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary qyzmetin atqarady. Ol ómiriniń 19 jylyn tergeý bólimine arnapty. Bul – tergeýshi Isabaevtyń kásibı turǵyda bilim kókjıegi keńeıip, jan-jaqty ósip, tájirıbesi jetilgen jyldary desek, qatelespeımiz. Dál sol kezeńde Slám Muhamedjanuly na­sha­qorlyqqa baılanys­ty tek Qazaqstanda ǵana emes, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Cheshen­stan, Ingýshetııa aýmaǵynda kóptegen iri qylmystyq isterdi ashqan edi. Odan keıin Taldyqorǵan oblysy Ishki ister basqarmasy bastyǵynyń orynbasary (1983-85), Almaty oblysy Ishki ister basqarmasynyń bastyǵy (1985-90), Almaty qalasy Ishki ister basqarmasynyń bastyǵy (1990-94) qyzmetterin abyroımen atqardy. Almaty oblysynyń Ishki ister basqarmasyn basqaryp turǵan kezinde, dálirek aıtsaq, 1987 jyly, áli Keńes Odaǵynyń taramaǵan, barlyq qurylymdar tikeleı Máskeýge baǵynyshty bolǵan kezde KSRO Ishki ister mınıstrligi ınspektorlyq tekserý júrgizip, nátıjesinde, Isabaev basqaryp otyrǵan Almaty oblysy IIB-niń jumysyna oń baǵa beredi. Al 1988 jyly KSRO ókimetiniń qaýlysymen Isabaevqa general-maıor sheni beriledi. Ol ýaqytta general sheni jylyna eki-aq adamǵa beriletin jáne laıyqty adamdy tikeleı Máskeý bekitetin. Bul shendi bekitý úshin muqııat tekseris, aıryqsha qadaǵalaýlardyń bolǵany sózsiz. Slám Muhamedjanulynyń qandaı basshy, qandaı adam bolǵanyn osydan-aq bilýge bolady. Ol osyndaı laýazymdy qyzmetterdi atqara júrip, qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasty. О́zge eńbekterin aıtpaǵannyń ózinde, 1990 jyly kóktemde general Isabaev QazKSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılanady. Dál sol shaqyrylymdaǵy depýtattarǵa Qazaqstan táýelsizdigin jarııalap, Qazaqstannyń tuńǵysh Konstıtýsııasyn qabyldaý baqyty buıyrypty... Isabaev ómiriniń ár kezeńi erekshe. Ásirese, onyń Almaty qalasy Ishki ister basqarmasy bastyǵy qyzmetin atqarǵan kezeńi – alyp ımperııanyń ydyrap, 90-shy jyldardyń qıyndyǵy men qoǵamdaǵy beı-bereketsizdik oryn alǵan kez edi. Ol jyldary qylmystyń sany da artyp, túri de kóbeıdi. Mine, sondaı kúrdeli kezeńde Almatydaı úlken megapolıstiń ishki ister salasyn basqarý kez kelgenniń qolynan kele bermeıtin aýyr da jaýapty is. Slám Muhamedjanuly sol jaýapkershilikti abyroımen atqardy. Slám Isabaev – Qazaqstan tarıhynda «qalalyq basqarma bastyǵy – mınıstrdiń orynbasary» degen eki qyz­met­ti qatar alyp júrgen jalǵyz adam. Basshy retinde talantty uıymdastyrýshy bolǵanyn, jańashyl, talapshyl jáne lıberal basshy bolǵanyn ol kisimen birge qyzmet etkender kúni búginge deıin erekshe iltıpatpen eske alady. О́miriniń 32 jylyn qylmyspen kúresýge arnaǵan Isabaev 1994 jyly 57 jasynda – naǵyz der shaǵynda zeınetke shyqty. Árıne, isker basshy, tájirıbeli uıymdastyrýshy retinde onyń áli de bereri mol edi. Degenmen, «jastarǵa jol berý kerek, olardyń da úırenýine, ósýine jol ashý kerek» dep, qyzmetten bas tart­qan generaldyń azamattyq ustanymy qur­metteýge ábden laıyq. Taǵy da uly Abaıdyń qanatty sózi oıǵa oralady: «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden bólek...», demeı me?! Danyshpan aıtqan osynaý úsh qasıetti – «ystyq júrek, salqyn aqyl, shydamdy qaırattyń» basyn teń ustaǵan Slám Muhamedjanovty «tolyq adam» desek, qatelespeımiz. Naǵyz adamǵa tán shynaıy bol­mysyn, adal da ójet, meıirimdi de qaı­yrym­dy minezin ol ómir boıy joǵaltqan joq. «Erjúrek generaldyń sarbazy qorqaq bolmaıdy» deıdi japon naqyly. General Isabaev eńbek ete júrip, ózinen keıin qanshama izbasar shákirt tárbıeledi. Búginde osy salanyń maıtalmandaryna aınalǵan – Ishki ister mınıstri general-polkovnık Q.Qasymovtan bastap, general-leıtenant V.Sımachev, generaldar: K.О́skembaev, A.Shpekbaev, M.Núkenov, T.Kýlıbaev, S.Dosymov, B.Beısenov, S.Kúnǵojınov, B.Baıjasarov, E.Turǵymbaev, B.Bısenqulov, Asyl-Keneı, polkovnıkter: A.Mataqbaev, K.Arystanov, S.Glýshenko, A.Shnıtkovskıı, V.Efremenkov – bári de Isabaev mektebinen ótken myqtylar. Olar ár jyldary Ishki ister mınıstrliginde basshy, orynbasar, departament basshylary sııaqty jaýapty qyzmetter atqardy jáne atqaryp keledi. Olar «Isabaevtyń shákirti» degen maqtanyshty ári jaýapkershiligi zor «laýazymdy» abyroımen jalǵastyryp, ustazdan alǵan bilimi men tájirıbesin keıingi urpaqqa amanattaıtyny anyq. Serik KÚDEBAEV, polısııa general-maıory, Almaty qalalyq IID bastyǵy