Kóshbasshymyz kórsetken kókjıek - úzdiksiz tabysqa jetý úlgisi

Elimizdegi mańyzy zor jal­pyulttyq mereke – Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda jas memleke­ti­mizdiń damý barysyn, tabysy men jetis­tigin baǵalaý qajet ári ǵıbratty. Shırek ǵasyrlyq mereıtoıdyń ereksheligi sol, qoǵam da osy ótken tarıhı kezeńde qol jetken jetistikterdi saralap, saýaldarǵa júıeli jaýap izdeıtini, oryn alǵan ózgeristerdi sarapqa salatyny haq. Táýelsizdiktiń 25 jyldy­ǵy ekonomıkamyz úshin kúr­de­li jyl bolyp otyr. Álem ekonomıkasyndaǵy qıynshy­lyq, geosaıası qarbalas, kórshi­leri­mizde oryn alǵan resessııa men ósimniń báseńdeýi, osynyń barlyǵy qazaqstandyq ekono­mıkanyń damý yrǵaǵyna da áser etýde. Osyndaı kúrdeli jaǵ­daı­da qabyl­danyp jatqan shara­lardyń jetkilik­sizdigin aıtatyn, sebepterin kórsetetin jáne óziniń pikirin usynatyn sarapshylar qashanda tabylady. Degenmen, bul usynystardyń paıdaly ekendigin eskere otyryp, betpe-bet kelip otyrǵan barlyq qıynshylyqtarǵa qaramastan Qazaqstan ekonomıkasy kezekti ret damýda, meıli, ol azdap bolsyn, báribir damý ústinde ekenine nazar aýdarý óte mańyzdy. Qazan aıynyń qorytyndysyna qaraǵanda, baǵalaý boıynsha ósim jyldyq jospardan 0,5 paıyzǵa artty jáne búgingi tańda 0,6 paıyzdy qurady. Qazaqstannyń ekonomıkasy aı saıyn ósý ústinde, taýar­lar men qyzmetter óndirisi ul­ǵaıyp, jumys oryndary qury­lýda jáne saqtalýda, jańa ınvestısııa úshin tartymdylyq saqtalyp, salyq túsimderi artýda. Osy damý úrdisin Qazaq­stan­nyń ekonomıkasy 1999 jyldan bastap 17 jyl boıy úzdiksiz pash etýde, ıaǵ­nı bizdiń táýelsizdik tarıhy­myzdyń edáýir bóliginde ekonomıkanyń qul­dyraýy oryn alǵan emes. Elimiz 17 jyl boıy únemi ekono­mı­kalyq damý ústinde! Bul degenińiz Qazaqstannyń 25 jyldyq tarıhyn­daǵy eń zor jetistikti – turaqtylyqty kórsetedi. Al bul eń joǵary jetistik emes pe! Bul tabys óz-ózinen bolǵan joq, aıaq astynan paıda bola ketken kezdeısoq baqyttyń belgisi emes nemese resýrstarǵa baǵanyń ósýinen de emes. Bul bizdiń Prezıdentimiz – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń senimdi stra­tegııalyq baǵyty men eren eńbeginiń nátıjesi, onyń osy jyldar ishinde júrgi­zip kele jatqan dáıekti ekono­mı­kalyq saıasatynyń jemisi. Táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap-aq Prezıdent N.Á.Nazarbaev tabystyń negizgi formýlasy bolyp otyrǵan qazaqstandyq ekonomıkany qurýdyń negizgi ustanymdaryn naqty aıqyndap berdi. Ol erkin básekelestikke qurylǵan, jeke kásipkerliktiń damýyna den qoıǵan, sheteldik ınvestısııalar men jańa tehnologııalar aǵynyna baǵyttalǵan ashyq ekonomıkany qura bastady. О́z kóshbasshysynyń uzaq merzimdi josparyna saı, elimiz dúnıege jarqyn júzben qarap, kórshilerimizben nıet­testikte damı bastady, saýdadaǵy bóget­terdi eńsere jáne básekelestikti óristete otyryp, álemniń barlyq artyqshylyǵy men ıgiligine keń esik asha bildi. Dál osy strategııalyq uzaq merzimdi maqsattyń arqasynda Prezıdent elde básekege qa­bi­letti, masyl bolýdan aýlaq, tipti eń bir qıyn jyldardan da qaıyspaı shyqqan kúshti já­ne arqaýly kásipkerlik tap qalyp­tastyrdy. Osy jyldar ishinde Qazaqstan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshti, Dúnıe­júzilik saýda uıymyna kirdi, EýrAzEQ qatysýshysyna aınaldy, munyń barlyǵy biz­diń kásipkerlerimiz úshin múm­kindikter týǵyzdy, naryq úshin kúreske de túsirdi, degenmen, qazaqstandyq bıznes óz usta­nymyna berik bola júrip, bilim alýdan, beıimdelýden jáne damýdan jańylmady. Tek sońǵy alty jylda ǵana qazaq­standyq bıznes 34,8 trln teńge ınvestısııa saldy, 3,2 mln adamdy jumyspen qamtydy. Bul Prezıdent tańdaǵan ekonomıkany qurý usta­ny­mdarynyń durys bolǵandyǵyn jáne biregeı nátıje – 17 jyl boıy úzdiksiz ekonomıkalyq damýdy pash etedi. Aǵylshyn tilinde kóbinese «oralymdy, ıilimdi» degen maǵyna beretin «resilient» degen sóz bar. Táýelsizdiktiń 25 jyly ishinde syrtqy ortaǵa ıkemdi, damýda turaqty, bizdiń jas memleketimizdiń qurylýy men jańa erkin ulttyń qalyp­ta­sýyna senimdi negiz bola alǵan ekonomıka quryldy. Memleket basshysy árdaıym shetel­dik ınvestısııany elge ákelýge aıryqsha nazar aýdaryp otyrdy. Ásirese, táýelsiz elimiz jańadan damý jolyna túsken kez­de qarjy asa qat edi, Prezıdenttiń jeke kúsh salýynyń arqasynda elimizge óner­kásipke, qyzmetterge, aýyl sharýa­shy­lyǵyna jáne basqa da salalarǵa qajetti ınvestısııalar ákelindi. Qazaqstan álemniń kóptegen alpaýyt kompanııalary bıznes júrgizý úshin tańdaǵan tartymdy mekenge aınaldy. Táýelsizdik jyldary Qazaqstanǵa 265 mlrd AQSh dollarynan astam tikeleı sheteldik ınvestısııa salynǵan eken. 1993 jyly ulttyq valıýtamyz – teńge engizilgen kúnnen bastap, tikeleı sheteldik taza ınvestısııalar aǵy­nyn­da jaǵymsyz jaǵdaı oryn alǵan bir de bir jyl bolǵan emes. Qazaqstanǵa 23 jyl boıy tikeleı sheteldik taza ınvestısııalar quıylyp turdy. Bul senim – Memleket basshysy júrgizgen ekonomıkalyq saıasattyń ekinshi jeńisi. Osy ýaqyt ishinde álemdik ekonomıka ekonomıkalyq jáne qarjylyq qıyndyqty birneshe márte bastan keshirdi. Kóbi, onyń ishinde, damyǵan ekonomıkasy bar elder de kapıtaldyń ke­ri ketýine tap keldi. 1997 jylǵy Azııa­­daǵy daǵdarysty, 1998 jylǵy Re­seı de­foltyn, 2008-2009 jyldardaǵy álemdik qar­jy daǵdarysyn eske alsaq ta jetkilikti. Biraq álemde ınvestorlar qandaı jaǵdaıǵa tap kelse de ózderiniń uzaq mer­zimdi ınvestısııalyq salymdary ar­qyly Qazaqstanǵa senim artty. Kó­bine, osynyń arqasynda, respýblıka ekonomıkasynyń naqty kólemi 2,2 ese ósti. Investısııalar ónerkásipke jańa tynys berdi, 1991 jylmen salystyrǵanda 2015 jylǵy ónim óndirý kólemi 127,5%-ǵa artty. Metallýrgııa, mashına jasaý jáne qural-jabdyq, munaı, gaz óndirý salasy edáýir ósti. 1998 jyldan bastap óner­kásiptegi eńbek ónimdiligi 20 esege artqan! Osyndaı jetistikter aýyl sharýa­shy­lyǵynda da oryn aldy. Aýyl sha­rýa­­shylyǵyndaǵy negizgi kapıtalǵa sa­lynǵan ınvestısııa sońǵy 12 jyl ishinde (2003-2015) 3,7 ese ósti jáne 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha 163,9 mlrd teńgeni qurady. Jyl saıyn aýyl­sha­rýa­shylyq daqyldarynyń egin alqaby keńeıe túsýde: tek sońǵy 5 jyl ishinde 16,2 mln. ga-dan 21,0 mln ga-ǵa artty. Qazaqstan astyq eksporty boıynsha jetekshi oryndy ıelenedi jáne eksporttaýshy elderdiń ondyǵyna kiredi. Qurylys salasynda da jaǵymdy dınamıka baıqalady. Osy jyldar ishinde respýblıkada 115,1 mln sharshy metr tur­ǵyn úı paıdalanýǵa berildi, osy­­nyń nátıjesinde 1 mln-nan astam otbasy baspanaǵa ıe boldy. Osy merzim ishinde 2,3 myń shaqyrym temir jol jáne 7,4 myń shaqyrym avtokólik joly salyndy. Bul Memleket basshysynyń elimizge jańa ınvestısııa tartýǵa kúsh salýynyń arqasynda múmkin bolǵan ekonomıkalyq tabystardyń tolyq tizimi emes. Investorlar da Qazaqstannyń uzaq merzimdi, tabysty damýyna, onyń Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaevtyń senimdi strategııalyq baǵdaryna senim artýda. Degenmen, osynaý 25 jyl ishindegi el Prezıdentiniń ekonomıkalyq saıa­satynyń mańyzdy jetistigi ekonomı­ka­lyq tabystardy halyqtyń ál-aý­qa­tyn shynaıy art­tyrýǵa baǵyt­taýy bolyp tabylady. Ol tek turaqty ekonomıkany ǵana quryp qoıǵan joq, áleýmettik mindetterdi sheshe alatyn ekonomıkany da qura bildi. Bul halyqtyń ómir súrý deńgeıin kóterýdiń negizine aınaldy jáne Dúnıejúzilik banktiń saralaýyna sáıkes, Qazaqstannyń tabysy orta deńgeıden joǵary elder sanatyna kirýine múmkindik berdi. 2016 jyldyń basynda mańyz­dy kórsetkish – halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 10,5 myń AQSh dollaryna jetip, 15 ese artty. Memleket basshysynyń tap­syr­masyna sáıkes, ótken jyl­dar ishinde barlyq kúsh-jiger halyqtyń ómir súrý deń­geıin aıqyndaıtyn negizgi kór­setkishterdi jaqsartýǵa jum­saldy. Osynyń arqasynda, naqty tabys 4 ese ósti. 1 mln-nan astam adam jumyspen qamtyldy, jumyssyzdyq deńgeıi 2 eseden astamǵa tómendedi. Kedeıshilik deńgeıi aıtarlyqtaı qysqardy, eger 90-jyldardyń basynda elimizdegi árbir úshinshi adam kedeıshilik sheginde ómir súrse, búginde ol úsh paıyzdan da aspaıdy. Bıýdjettiń qosymsha tabysy elimiz­degi zamanaýı medısınanyń damýy men básekege qabiletti bilim berýge ba­ǵyttaldy: 1995 jyldan bastap densaý­lyq saqtaý salasyna jumsalǵan shyǵyn 29 ese, al bilimge jumsalǵan shyǵyn 30 ese artty. Elimizde 25 jyl ishinde 1300 zama­naýı aýrýhana men emhana, 600-den astam mektepke deıingi mekeme salyndy. Olardaǵy qyzmet kórsetý sapasynyń artýynyń arqasynda ana ólimi alty esege, sábı ólimi úsh esege jýyq tómendedi. Týý birjarym ese ósti, al bul aza­mat­tardyń erteńgi kúnge degen seniminiń kórsetkishi bolyp tabylady. Osy jáne kóptegen basqa da shara­lar­dyń arqasynda 25 jyl ishinde qazaq­standyqtardyń ómir súrý uzaqtyǵy 68 jastan 72 jasqa uzardy. Qazaqstannyń halyq­ara­lyq serik­testeri men ınves­tor­lardyń seni­mine ıe bolǵan turaqty ekonomıka, aza­­mattardyń ál-aýqaty­nyń naqty ósimi – bul elimiz maq­tanýǵa ábden laıyq mańyzdy jetistikter. Degenmen, Qazaqstannyń Táýelsizdik kúni mereıtoıy – bul bizdiń 25 jyldyq jas tarıhymyzdyń belesteriniń biri ǵana. Aldymyzda Prezıdent qoıyp otyr­ǵan jańa maqsattar men mindetter bar, ol – Qazaq­stannyń álemniń 30 damyǵan eliniń qataryna enýi. Bul damyǵan elder klýbyna jo­ǵa­ry ıntellektýaldyq kadrlarsyz, kásibı mamandarsyz, zaman tynysyna saı keń aýqymda oılaıtyn adamdarsyz ený múmkin emes. Bul máselege de Memleket basshysy árdaıym aıryqsha nazar aýdaryp keldi jáne aýdara da beredi. Qazaqstandyqtardyń al­dyńǵy qa­ta­rly jańa urpaǵyn tárbıeleý, Qazaq­stannyń bola­shaqtaǵy damýyn básekege qabi­letti adam kapıtalymen qamta­masyz etý, Memleket basshy­sy alǵa qoıyp otyrǵan strate­gııalyq mindetterdiń biri, mine, osylar. Táýelsizdiktiń 25 jyly ishinde bul baǵytta kóptegen is tyn­dyryldy: 2000 jańa bilim berý nysany salyndy, jańa­lary salyný ústinde. Búginde elimizde 7 myńnan astam kún­dizgi bilim beretin mektep bar, olarda 2,7 mln oqýshy bilim alýda. Qazaqstannyń bar­lyq jerinde Nazarbaev ıntel­lektýaldyq mektepteri ashyl­ǵan, olarǵa oqý men tárbıeniń jańa da ozyq úderisi engizilgen. 2017 jyldan bastap Pre­zı­denttiń tapsyrmasymen «Bar­shaǵa birdeı tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý» jańa jobasy júzege asyrylady, bul birinshi jumysshy mamandyǵyn tegin alýǵa jol ashpaq. Joǵary bilimdi kadr daıyn­daý­dyń úsh satyly modeline kóshý iske asyryldy: bakalav­rıat – magıstratýra – doktoran­týra. Al bizdiń joǵary oqý oryn­darynyń álemdik jetekshi ýnı­versıtetterdiń reıtıngine enýi eldegi bilim berýdiń básekege qabilettiligin bildiredi. Búgingi kúni elimizdegi bilim beretin 131 joǵary oqý orny 25 jyl ishinde 2,7 mln kadr daıyndap shyǵardy. Bizdiń elimizdiń bolashaq ıntel­lek­týaldyq elıtasyn qalyptastyrý úshin qurylǵan halyqaralyq deńgeıdegi aıtýly joǵary oqý orny – Nazar­baev Ýnıversıtetten búgin­gi kúni 3000 jas bilim alýda. Táýelsizdiktiń aq tańynda qarjylyq qıyndyqtar barynsha beleń alǵan kezeńde el Prezıdenti taǵaıyndaǵan «Bolashaq» halyqaralyq baǵdar­la­masy álemdik jetek­shi oqý oryndarynda bilim alǵan maman daıyndaýdaǵy naǵyz serpindi qadam boldy. Baǵ­darlama jumys istegen merzim ishinde «Bolashaq» stıpendııasyna 12 myńnan astam qazaqstandyq ıe boldy, olar álemniń 33 elindegi 200 úzdik joǵary oqý ornynda memleket esebinen bilim aldy jáne bilim alýdy jalǵastyrýda. Jalpy alǵanda, kóptegen jastar Qazaqstannan tys jerlerde bilim aldy. Bilim alýdaǵy barlyq jetistik jáne salynǵan ınvestısııa bilimdi adam^­­­dar­dyń jańa turaqty tabyn, qazaq­stan­dyqtardyń jańa urpaǵyn qalyp­tastyrdy. Osynyń barlyǵy Memle­ket basshy­synyń qazaqstan­dyq ıntellektýaldyq ultty qalyp­tastyrýdaǵy kóregendiginiń is júzine asýy bolyp tabylady. Búginde biz álem ekono­mı­ka­syndaǵy túbegeıli ózgeris­ter kezeńinde ómir súrýdemiz, táýel­siz Qazaqstan da onyń ajyra­mas bir bóligi bolyp taby­lady. Bizdiń táýelsiz memle­ketimizdiń Kóshbasshysy, Elba­sy Nursultan Ábishuly Nazarbaev belgilegen damý úlgisi­niń arqasynda biz kóptegen jetis­tikterge jettik jáne damý ústin­degi beıbit elde ómir súrý­demiz! Qazaqstan jańa jetistikter men asýlarǵa umtylýda, al qazaqstandyqtar óz elimen maq­tanady, óz bolashaǵyna senedi, óz Kóshbasshysy – Prezıdent N.Á.Nazarbaevqa senedi! Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúni qutty bolsyn! Qýandyq BIShIMBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstri, «Bolashaq» qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy