Til – otbasynda oıanyp, Otan aıasynda damıdy

Gazetimizde habarlanǵanyndaı, keshe Kókshetaýdaǵy Sh.Qusaıynov atyndaǵy Qazaq mýzykalyq drama teatrynda el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy jáne «Rýhanııat» aıynyń sheńberinde ári Qazaqstan halqy tilderiniń HIII respýblıkalyq festıvali aıasynda halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń V quryltaıy bolyp ótti. Onyń jumysyna Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Máýlen Áshimbaev, Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed, Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Eraly Toǵjanov, Aqmola oblysynyń ákimi Sergeı Dıachenko, Parlament depýtattary, barlyq oblystardan kelgen qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar men til janashyrlary jáne BAQ ókilderi qatysty.   Buǵan deıin Almaty men Astana qalalarynda ótken jıyndardan keıin óńirler arasynda birinshi bolyp Kók­shetaýda tý kótergen besinshi quryltaı qazaq mádenıetiniń asyl máıegi, tabıǵatymyzdyń altyn besigi sanalatyn óńirge ózgeshe rýh bergeni anyq. Sondyqtan, jer júzindegi qandastarymyzdy eleń­detken máslıhat-má­jilis­tiń Táýel­siz­dik kúreskeri Aby­laı han­nyń eskertkishine gúl shoqta­ryn qoıýdan bastalýy aıryq­sha tálim tógip turdy. Shahmet Qusaıynov atyn­da­ǵy Qazaq mýzykalyq drama teatryna bastar joldyń qos qaptaly qonaqtaryn qoshemettegen jurtshylyq­qa, ulttyq kıimdegi jastarǵa, shashýy mol ájelerge, bıshi qaıyńdardan aıny­maǵan ónerpazdarǵa lyq toldy. Kóshe­lerde tilimiz ben dilimizdi dáriptegen kórneki úgit quraldary kóz tartyp, alańdaǵy záýlim ekrannan tarıhymyz tizbektelip, qudiretti án-kúı áýezi qalyq­taǵan. Kóksheniń berekeli kúzi merekeli dýmanǵa tolyp, yqylas sálemder men qaýyshqan qushaqtar júregińdi shymyr­latady. Osyndaı joǵary kóńil-kúı áserindegi quryltaıdy ashý qurmeti halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń qurmetti prezıdenti, akademık Ábdýálı Qaıdarǵa berildi. Budan keıin, Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń quryltaıǵa qatysý­shylarǵa quttyqtaýyn oqyp bergen Prezıdent Ákimshiligi Basshy­synyń orynba­sary Máýlen Áshimbaev óz sózinde Táýel­sizdigimizdiń eń basty qundylyǵy – qazaq tili ekendigin atap kórsetti. Memleketimiz, tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaev bul turǵyda salı­qaly saıasat ustanyp, onyń damýyna qajetti jaǵdaılardy jasap otyr. Osy oraıda, ult ustazy Ahmet Baıtur­synov­tyń «Tili joǵalǵan ulttyń ózi joǵala­dy» degeni kóp oılarǵa bastaıdy. Tárbıe negizi otbasynan, balalar baqshasy men mektepterdegi tereń tálimnen qalanady. Qazir balalar baqshasynyń 87 paıyzy, mektep­terdiń 80 paıyzy qazaq tilinde tálim-dáris beredi. Elimizde is qaǵazda­ryn júrgizýdiń deńgeıi 2006 jyly 33 paıyzdy qurasa, búgingi kúni 85 paıyzǵa jetip otyr. Áıtkenmen, kóńildi toq sanaýǵa áste bolmaıdy. Elbasy aldaǵy on jylda bul kórsetkishterdi 95 paıyzǵa ósirýdi mindettedi. Arnaıy baǵdar­lamalar qabyldanyp, tıisti jumystar júrgizilýde. Munda halyq­aralyq «Qazaq tili» qoǵa­myna júkteler jaýapkershilik te mol. Men Táýelsizdik barda qazaq tili órkendeı beretinine senemin dedi ol. Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed quryltaıǵa jınalǵandardy qyzý quttyqtaı kelip, elimizdegi til saıa­satynyń dińgegi nyqtalǵandyǵyn táýel­sizdik jyl­daryndaǵy tabystarmen naqty­lady. Qazaq tili halyq taǵdyryndaǵy erekshe qubylys retinde eńselenip keledi, dedi ol.  1989 jyly memlekettik mártebe alǵan tilimiz el táýelsizdigin jaqyndata tústi. Sol 1989-90 jyldarda mektepterde 910 myń bala taza qazaq tilinde bilim alsa, qazirgi derek 1,5 mıllıondyq deńgeıge jetti. Budan on jyl buryn teledıdar men BAQ-taǵy ana tilimizdegi habarlar men jarııalanymdar 50 paıyzǵa jetpese, búgin­deri ol 80 paıyzǵa kóterildi. Is qaǵazdarynyń aınalymy 80 paıyzǵa ósti, ıaǵnı 10 ese kóbeıip otyr. Aldaǵy maqsat ta orasan. Biraq biz aldymyzǵa qoǵam tyny­syndaǵy barlyq jaǵdaılar eskerilgen ári oryndalatyn mindetter qoıamyz. El halqynyń 95 paıyzy qazaq tilin bilýi kerek degen prezıdenttik baǵdarlamanyń júzege asatynyna alǵyshart­tar jasalǵan. Qazaq tilin oqytý baǵdar­lamasyn qaıta qurý isi jalǵasyn tabýda. Jyl aıaǵyna deıin jańa ámbebap sózdik 150 myń danamen jaryq kóretin bolady. «Til týraly» jańa zań daıyndalýda degen ol onda qazaq tiliniń uıystyrýshy mindeti alǵa shyǵa­ryl­ǵanyn, respýblıkamyzdyń kóp ultty dana halqynyń ózara túsinistigi men shaıqalmas qut-berekesi bolashaǵymyzdyń irgesin bekemdeıtinin tilge tıek etti. Quryltaıda halyqaralyq «Qazaq tili» qo­ǵamynyń prezıdenti, akademık О́mirzaq Aıtbaıuly «halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy eki quryltaı aralyǵynda: Keshe, búgin jáne aldaǵy mindetter» taqyry­bynda baıandama jasady. Jınalǵan qaýym quryltaı qonaqtaryn qabyldap otyrǵan Aqmola oblysynyń ákimi Sergeı Dıachenkonyń «Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń quryltaıy jer-jerde Qazaqstan halqynyń tilderi merekelenip jatqan kúnderi ótkizilip otyr. Munyń ózi elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirindegi ma­ńyzdy oqıǵa bolyp taby­latyndyǵy aıqyn. Joǵary deńgeıdegi forýmnyń Kókshetaýda ótkizilýi bizdiń óńirde júrgizilip jatqan jumystardy taǵy bir syn kózinen ótkizip alýǵa múmkindik beredi. Búgingi tańda Aqmola oblysynda memlekettik tildi biletin turǵyndar sany 48 paıyzdy quraıdy. Bul kórsetkishti 2015 jyly 75 paıyzǵa, al 2020 jyly, Elbasy Joldaýynda atap kórse­tilgenindeı, 95 paıyzdyq mejege jetkizý kózdelýde. Sońǵy jyldary qazaq tilinde tálim-tárbıe beretin balabaq­shalardyń sany 40 paıyzǵa kóbeıdi. Mektepterdiń 63 paıyzynda nemese 403 mektepte oqýshy­lardyń qazaq tilinde bilim alýyna tolyq jaǵdaı jasaldy. Onyń ústine etnomádenı birlestikterdiń 500-den astam ókili qazaq tili kýrstarynda oqyp júr. Memleket basshy­synyń bastamasy­men úshtuǵyrly tildi meńgerý jobasy júzege asyrylyp keledi. Jalpy, óńirlik til saıasaty baǵdarlamasyn oryndaýǵa ótken jyly bıýdjetten 54 mıllıon teńge, al bıyl 60 mıllıon teńgeden astam qarjy bólinip otyr. Bul alǵa qoıylǵan mindetter mejesinen kórinetinimizdi aıqyn­daıdy» – degen qazaq tilindegi sózin rıza kóńilmen qabyl aldy. Budan ári jınalǵan qaýym Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń birinshi orynba­sary Eraly Toǵjanovtyń, «Qazaq tili» qoǵamy Ońtústik Qazaqstan oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Sharýa Pirmattyń, halyqaralyq qoǵam prezıdentiniń keńesshisi Kemeıdýlla Tólebaıdyń, aty­raý­lyq jýrnalıst Tólegen Berishbaıdyń sózderin ynta qoıa tyńdady. Forým halyqaralyq qoǵam prezıdenti О́mirzaq Aıtbaıulynyń usynysymen eki quryltaı aralyǵynda dúnıeden ozǵan qoǵam belsendileriniń esimderin bir mınýttyq únsizdikpen eske aldy. Kókshetaý quryltaıy qazaq tiliniń mártebesin kóterý týraly búkil qaýymǵa arnalǵan Úndeý qabyldady. Onda halyq­aralyq «Qazaq tili» qoǵamy halyqtyń túrli áleýmettik toptarymen, ásirese óskeleń býynmen qoıan-qoltyq jumys istep, ana tiliniń taǵdyry – el taǵdyry ekendigin uǵyndyrýdy mańyzdy mindet sa­naıtyny, ulttyq áleýmettik, rýhanı umtylysyn bolashaqqa baǵyttaı oty­ryp, tól qundylyqtary­myzǵa negizdelgen ozyq til órkenıeti irgetasyn bekemdeýdi maqsat tutatyny aıtylady. Elbasynyń halyqqa arnaǵan bıylǵy Joldaýynda kórsetil­gen «Bizdiń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtardyń sa­nyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95 paıyzdy quraýy tıis. Endi on jyldan keıin mektep bitirýshi­lerdiń 100 paıyzy memlekettik tildi bilip shyǵatyn bolady» degen abyroıly mindetti oryndaýǵa halyqara­lyq «Qazaq tili» qoǵamy belsene atsa­lysyp, onyń iske asýyna qoǵamdyq baqylaý jasaıtyny, memlekettik tildi qoǵam ómiriniń barlyq salasyna jańa aqparattyq tehnologııa­lardy paıdalana otyryp, qoldanysqa keńinen endirýge qamqorlyqty jalǵastyra beretini de sóz bolady. Sonymen qatar, ulty qazaq azamat­tardy óz aty-jónderin qazaq tiliniń zańdylyq­taryna saı resimdeýge jáne dúnıege kelgen sábılerdiń, kámelet jas­qa tolyp, jeke kýálik alatyn bala­lardyń aty-jónderin de qazaq tilinde resimdeýge úndeı otyryp, qazaq eliniń árbir azamatyn óz otbasynda, aralasatyn ortasynda, qyzmet ornynda qazaqsha sóıleýge, qyzmetterdiń qazaq tilinde kórsetilýin talap etýge, qazaq atyna saı salıqalylyq saltyn saqtaý arqyly memlekettik tildiń qoǵam ómiriniń bar salasynda keńinen qoldanylýyna úles qosýǵa shaqyrady. Jıyn sońyna qaraı delegattar UǴA akademıgi О́mirzaq Aıtbaıulyn halyq­ara­lyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenttigine biraýyzdan qaıta saılady. Sondaı-aq, forýmda prezıdenttiń orynba­sarlary da saılandy. Quryltaı delegattary Qazaqstan Respýblıkasy halqynyń tilderi kúnine arnalǵan merekelik kórmeni tamashalap, oqý oryndaryndaǵy, kitaphanalardaǵy, gazet redaksııalary men oblystyq teledı­dardaǵy kezdesýlerge qatysty. Forýmǵa qatysýshylarǵa arnap Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraıdyń búgingi urpaqtary konserttik baǵdarlamalar usyndy.

Quryltaıǵa qatysýshylar lebizi 

Mahmetqalı SARYBEKOV, Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri: Qazaq ti­li­niń memlekettik mártebesi zaman tala­by­n­an týyndap otyr. Búgin respýblıka Parlamentinde talqylanyp jatqan «Bilim týraly» jańa zań jobasy úlken múmkindikterge jol ashady degen oıdamyz. Jalpy, 1991 jylmen salystyrǵanda, qa­zaq tilinde dáris beretin mektepter sany 1053-ke artyp, 3821 mektepti qurady. Ondaǵy balalar sany 1,5 mıllıonnan asty. Al, joǵary oqý oryndarynda ana tilimizde bilim alýshylar 52,9 paıyzǵa jetti. Bilim oshaqta­ryn­da qazaq tilin oqytýdyń 5 deńgeıli satysy engizilip, tájirı­beden oıdaǵydaı ótýde. Bilim kózi – oqýlyqta. Respýblı­kamyzda oqýlyqtar shy­ǵarýǵa 137,7 mıllıon teńge qarjy bólinip, ol maqsatty túrde ıgerilýde. Bul baǵytta júzege asyrylatyn sharýalar jetkilikti. Al tehnıkalyq, kásiptik bilim oqýlyqtary men kórneki qural­dary suranystan kemshin soǵýda. Soǵan qaramastan, mektepterdiń, tildi oqytý mekemeleriniń oqý­lyq­pen, sózdiktermen qamtylýy, onyń mazmundylyǵy, tiliniń jatyqtylyǵy kóńilden shyǵady dep oılaımyz. Sońǵy kezderi memlekettik deńgeıdegi mańyzdy baǵdarlamalar qabyldandy. Bul qujattar negizinde el kútken eleýli mindetter júzege asyrylatyn bolady. Máselen, 2012-2014 jyl­darǵa arnalǵan «Ǵylymı qa­zyna» baǵdarlamasynyń bereri tolymdy ekendigin atap kórsetkim keledi. Munda shet memleketterdegi qazaq dıasporasynyń ótinishteri men muqtajdyqtary aıryqsha nazarda ustalady. Ábsattar qajy Derbisáli, Qazaqstan musylmandary dinı basqarma-synyń tóraǵasy, Bas múftı: Jalpy, til men din máselesin bólip qaraýǵa bolmaıdy. Rýhanııattyń ózegi – din. Sondyqtan, din men dildegi til ádebi osynaý baǵa jetpes qun­dylyǵymyzdyń aıasyn keńite túsetini belgili. Mádenıettilikten ózek alatyn sharýamyzdyń barlyǵy syılastyq­qa, ózara qurmetke kelip tireledi. Men bul jerde uzaq pálsapalyq baıanǵa barmaı-aq qoıaıyn. Tildiń tuǵyryn daýryqpamen, mıtıngiletýmen kótere almaıtynymyzǵa kóz jetti. Tıimdi áreketterden bir ǵana mysal keltireıin. Bizdiń múftııatqa Amerıkadan hat keldi. Bizde is qaǵazdary tek qana qazaq tilinde júrgiziletindikten, ol aılap qaral­maı jatty. Aqyrynda, sonaý muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy elden, qazaq tilinde jazylǵan dál sol maǵynadaǵy hat kelip tústi. Biz oǵan bar yjdaǵatymyzben tolyq­qandy jaýap qaıtardyq. Is qaǵazdaryn ana tilinde júrgi­zýdiń mańyzdylyǵy mynadan da kórinedi. Birde keńsemizge fran­sýzdyq jýrnalıster kelip, tirshiligimizben tanyspaq boldy. Ádeppen qarsy aldyq. Biraq orys aýdarma­shy arqyly sóılespek bolǵanyna ádeppen jaıymyzdy túsindirdik. Erteńine-aq qazaq aýdarmashysyn alyp keldi. Aıtpaǵym, qazaqtyń máselesi – qazaqtyń ózinde. Qoǵam qozǵalysqa túsýi kerek. Sonda nátıje de bolady. Nurlan Orazalın, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy: Sáıkestikti qarańyz. Osy­dan týra 22 jyl buryn, dál bú­gingi kúni, ıaǵnı 1989 jylǵy 22 qyrkúıekte qazaq tili memlekettik mártebe aldy. Bul usynysty qazir quryltaı tórinde otyrǵan qurmetti aqsaqalymyz Ábdýálı Qaıdar qasqaıyp turyp qorǵap qalǵany esimizde. Bul rýhanı tóńkeris dá­rejesindegi oqıǵa boldy. Aıtpa­ǵym, basty qundylyǵy­myzdy qor­ǵap qalý máselesi. Qazaq tiliniń problemasy qalyńdap qalǵan edi. Ol reanımasııanyń aldynda tur edi. Qazir jaǵdaı jaqsardy. Biraq kóńil toǵaımaýda. Til aldyndaǵy paryz ben qaryzdy bezbendeı alyp júrmiz be? Tolyq mánindegi qanaǵatta­ný­shylyq joq ekendigi daýsyz. Búgingi quryltaıda da ótkir pikirler aı­tylyp jatyr. Kelisemiz, árıne. Kedergini bel sheship kúresý arqy­ly jeńetinimizdi dáleldeý de artyq. Birazymyzdyń oshaǵymyzda atasy taza, ákesi iskerlik, balasy shúldir qazaq tilinde sóıleıtini jıi kezdesedi. Elbasymyz osyǵan qynjylys bildirdi. «Qazaqpen qazaq qazaq tilinde sóılesińder» dedi, basqa ult ókilderine de «Qazaq tiliniń al­dynda qaryzdarsyzdar» dedi. Budan artyq qalaısha jetkizip aıtýǵa bolady?! Jazýshy retinde kitapqa, ótimdi kitapqa suranystyń artýyn qalaı­myz. Kitap – qozǵaýshy kúsh, ilim-bilimniń qaınary. Búgingi kúnniń shyndyǵynan qarasań, baspalardyń nantabarlyq pıǵylyna qarnyń ashady. Jasyna qaramastan ádebı ortany qalyptastyrý qajet. Til jasaıtyn, sóz jasaıtyn qalam­gerlerge qoldaý jasaý kerek. Osy turǵydan alǵanda, «Qazaq tili» qurylymy qoǵamnyń senimdi tirenishi bolatyny anyq. Alla Platonova, A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıteti­niń stýdenti: Qazaqstan Respýb­lıkasy­nyń Konstıtýsııasynda, respýb­lıka­myzdyń «Til týraly» Zańynda jáne Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń Qazaqstan halqyna Jol­daýynda usynylǵan «Tildiń úshtu­ǵyrlyǵy» mádenı jobasyn­da memlekettik til basty nazarda tur. О́ıtkeni, qazaqstandyq patrıotızmdi jáne ultaralyq kelisimdi ny­ǵaıtýdyń negizgi faktory osy memlekettik til bolyp tabylady. Osyǵan oraı, jerlesterimiz adaldyq, adamgershilik, tózim­dilik, tatýlyq, demokratııa­lyq jáne jalpyadamzattyq izgilik ustanymyn basshylyqqa alǵysy kelse, ony memlekettik tildi qurmetteýden bastaýy kerek dep sanaımyn. Men peıili keń qazaq halqyn óz ultymnan kem kórmeımin. Oblystyq, respýblıkalyq til saıystaryna qatysyp, júldeler­ge ıe bolyp júrmin. Bolashaqta barshamyz memlekettik tilde sóı­leıtinimiz anyq. Bolashaq dege­nimizdiń ózi osy. Bul – órke­nıetti ómir talaby. О́zgeris­terdiń, uly maqsattardyń orta­syn­da, biz, jastar júrýimiz kerek. Sózimniń sońynda egemendi el bolyp, eńsesin kótergen Qazaq­stan Respýblıkasynyń  memlekettik tili – qazaq tiliniń már­tebesin órkendetýge bir kisideı atsalysaıyq! Elge, jerge degen ystyq yqylasymyzdy isimizben dáleldeıik. Júrekten shyqqan jyly sóz jańasha ómirdiń jar­qyn bastaýyna nur bolyp quıylsyn degim keledi. Baqbergen AMALBEK, Kókshetaý.