Tonykókteı tereń tulǵa

Túrk halyqtary mun­daı sy­pattaǵy rýhanı je­tek­shi­l­e­rin abyz dep aıshyq­tap ataǵan. Alash jurtyn tarı­h­tyń talaı buralań, tumandy jol­­darynda, nebir shańdy jo­­ryqtarda adastyrmaı alǵa súı­­re­gen tegeýrindi tulǵalar qo­­byz ustap, tolǵaýlaryn tú­men sarbazdyń aldynda tolǵap, to­­laǵaı erlerdi qahar­man­dyq­qa, bilikti bıleýshilerdi dana­lyq­­qa úndegen, bolashaqty bol­­­jap, handarǵa keńes aıtyp, eldiń jarǵy-jasasyn ja­saq­taǵan, han men halyqtyń ara­sy­na altyn kópir bolǵan. Este joq yqylym zamandardan bas­taý alyp, elmen birge eseıgen abyz­dar leginiń bizge málim kósh­basshysy Tonykók ekeni belg­ili. 
­Kúńirenip kún túbine jor­ta­tyn batyrlarǵa jol siltegen dana Tonykók Uly dalanyń ur­paǵyna aıdan anyq, kúnnen nur­ly, ámanda jiger beretin tal­mas qanat sekildi. Máńgilik el muratyn janyna jalaý etken búgingi jas býyn  «Kúndiz otyr­madym, tún uıyqtamadym, qara terimdi tóktim, qyzyl qa­ny­mdy aǵyzdym, Túrk urpaǵy úshin» degen urandy jatqa aı­tady, jaraý atqa minip, muz­daı saýyt kıip, jalaýly naıza kótergen babalar rý­hy­nan máńgilik qýat alady. Bul – táýelsizdik jemisi, táýel­siz­­dikke jetý jolynda kúni bu­­ryn táýelsiz sanany, rýh bo­s­­tan­dyǵyn halqyna syılap  úl­­gergen qazaq mádenıetiniń mar­­­qasqalary, aldyńǵy býyn al­­tyn dáýirimizdiń alqaly zııa­­lylarynyń tókken teri, ek­ken dániniń máýesi ekeni aıdan anyq.
Toqtaýsyz aınalǵan dáýir doń­ǵalaǵymen birge dástúr de jalǵasa beredi. Búginde sek­­senniń seńgirine kelgen, Or­­hon muralaryn zertteýde ol­ja salyp, qazaq ádebıetiniń ta­rı­hyn on ǵasyrǵa ilgeri jyl­jytqan, Tonykók syndy bil­genin biliktilikpen zerdelep, qa­ra tasqa qaıta til bitirgen ǵulama, Jambyl jyraýdyń rýhymen syrlasyp, kemel Kenenniń batasymen kógergen, táý­­elsiz memleketimizdiń kere­ge­sin kerisip, shańyraǵyn kó­te­­risken ult qaıratkeri, azat­tyq­tyń eleń-alańynda El­b­a­­synyń janynan tabylǵan qa­zaq mádenıetiniń qaranary, ǵu­lama ǵalym Myrzataı aǵa Joldasbekovti sol keshegi abyz­dardan qalǵan sarqyt, myń jyldyq kerýenge kýáger jo­laýshy dep aıta alamyz.
Keńestik kezeńde elimizdiń ta­rıhyn arhıvtiń shań basqan túk­pirine qamap, tilge tusaý, rýhqa kisen salǵan zilmaýyr kez­de halyqty marksızm-lenı­nız­­mniń qyzylkómesh dańǵaza ura­nynan emeýrinmen arashalap, tegeýrindi minez kórsetken, rý­hy quldyraǵan alashqa qar­lyǵashtaı qanatymen sý sepken  qam­qorshy el aǵasy, qaraǵaıdaı qasqaıǵan abyzdar boldy. Bul – elin «Abaı jolyna» shaqyrǵan uly Muhtar Áýezov, kezbe kósh­pelilerde qazynaly qala, óz­geshe órkenıet bolǵanyn aı­­ǵaqtaǵan akademık Álkeı Mar­­ǵulan, han Keneniń rýhyn ti­­ril­tken tarıhshy Ermuhan Bek­mahanov, ejelgi ádebı jaý­hary bar tamyrly el eken­i­mizdi dáleldegen professor Beı­senbaı Kenjebaıuly bas­ta­­ǵan ultymyzdyń ar-namysy is­petti kemel kemeńgerler k­er­ý­e­ni edi. 
Solaqaı saıasat ústemdik qur­ǵan sol tusta Orhon-Ene­seı mu­ralaryn, Altyn orda dáý­irinde hattalǵan ejelgi ádebıet úl­gilerin keıbir ǵa­lym­­dardyń ózi jatyrqaǵan, tosyrqap, úrke qaraǵan kezder bolǵan. Osyn­daı tarıhqa degen qasań qa­ǵıda, mádenı muraǵa degen yz­ǵarly kózqaras, siresken muz­ǵa aınalǵan qate uǵym-túsi­nigimizdi túzetý al­dyń­ǵy býyn zııa­lylarymyz úshin ońaıǵa soqpaǵan. Ulttyq tól mádenıet ábden jutań tartyp, ata diline, ana tiline ala­pat apat tóngen tusta alys ǵasyrdaǵy túrk rýhyn shy­raq etip, alashtyń namysyn oıatý úlken erlikke para-par edi. Eldi eleń etkizip, 1967 jy­ly «Mektep» baspasynan «Ejelgi ádebıet nusqalary» hres­tomatııa-oqýlyq jarııala­nyp, mádenı ómirimizge erte kel­gen kóktemniń shýaǵyndaı eleýli jańalyq ákeledi. Qazaq ádebıettaný ǵylymyn jańa beleske kótergen eseli eńbektiń avtorlarynyń biri Myrzataı Joldasbekov bolatyn. Osy­laı­sha ǵylymǵa tulpar tuıa­ǵy­men dúbirlep kelgen jas tala­nt 1969 jyly «Kóne túrki áde­bıet nusqalary jáne onyń qa­zaq ádebıetine qatysy» degen sony taqyrypta akademık Á.Marǵulan jetekshilik etetin dıssertasııalyq keńes­te ǵylymı eńbegin tabys­ty qorǵaıdy. Áıgili Álkeı Haqan­uly sol májiliste: «Myrzataı Jol­dasbekovtiń dıssertasııasy qazaq ádebıetiniń baıyrǵy bastaýlaryn ashqandyqtan, bul jumysqa doktorlyq ataq berý kerek» - dep, zertteýge asa joǵary baǵa beredi. Bul oqıǵa – baıyrǵy babalar murasynyń tarıh qoınaýynan otanymyzǵa qaıta oralǵan juldyzdy sát edi.
Tuǵyrly eńbegine tarıhı-salystyrmaly ádisti tirek etken jas zertteýshi «Túrk ha­­lyq­­tary óz ádebıetiniń ta­rı­hyn bertindegi ult bolyp qa­lyptasqan  shaqtan emes, bir­ge júrip tirshilik et­ken bá­ri­mizge ortaq dáýir­den bas­taı­dy. Bul ábden zań­dy. HV ǵa­syrǵa deıingi ja­sal­ǵan ádebı shy­ǵarmalar men aqyn-ja­zýshylar túrk ha­lyq­ta­ry­nyń bárine de ortaq bolyp ke­ledi. En­deshe, qazaq halqy HV ǵa­syr­d­a quraldy, odan árgi ta­rıh­tyń, muranyń bári de bizge bógde eken dep túńilip qaraýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, halyq tarıhy, tili, ádebıeti qysqa mez­gildiń aıasyna syımaıtyn, basynan san myń jyldardy ótkizip kele jatqan tym uzaq jol» dep jazyp, alash rýhyn aspandata túsedi.
Ǵalymnyń túrk halyq­ta­ry­nyń birligi men yntymaǵyn tý etip, eldik pen erlikti uran et­ken qısyndy oı-jo­sy­ǵy keı­ingi eńbekterinde de jal­ǵa­­syn taýyp,nyǵaıa tústi, bú­kil ǵy­lymı-shyǵar­ma­shy­lyq, qa­rym­dy qaı­­ratkerlik qyz­me­ti­niń altyn arqaýyna, shal­qar órisine aı­­naldy.    
1986 jyly jaryq kórgen «Asyl arnalar» monogra­fııa­synda ǵalym Orhon mural­arynyń janrlyq tabıǵaty, poetıkasy, tildik órnekteri, VII-VIII ǵasyrdaǵy túrk ha­lyq­­tarynyń ómir-turmysy, han­­dyq júıesi, olardyń qazaq hal­qymen baılanysyn baısaldy zerdeleıdi. Bul monografııa túrkologııa ǵylymyna túren salǵan salmaqty da salıqaly tereń zertteý eńbek boldy. Ol kezde álemdik túrko­lo­gııa ǵy­lymda bul keleli máse­le­ler­diń keıbir salasy áli  she­shi­min túbegeıli tappaǵan, pi­kir­saıys kúıinde daýly turǵan bo­­latyn. Máselen, túrkolog A.Sherbak Orhon jazbalaryn qara sózben jazylǵan túr­k qaǵandyǵynyń jylnama, derekteri, óleńge qatysy joq dese, zerdeli zertteýshi I.V.Stebleva osy úlgilerdi tu­tas­­taı poezııaǵa jatqyzǵan edi. Jetekshi ǵalymdardyń y­­ǵyna jyǵylmaı dara soq­paq tańdaǵan jas ǵalym M.Joldasbekov ózindik kóz­q­a­r­a­syn senimdi dáleldep, atal­mysh eńbeginde bul muraǵa poe­zııa men qara sóz aralas ja­zyl­ǵan batyrlyq epos degen anyq­tama berip, eskertkishtiń janrlyq ereksheligin dóp basyp aıqyndaıdy. Ol Kúl­tegin, Tonykók jazbalaryn «Alpamys» syndy qazaq epos­tarymen salystyryp, poe­tıkalyq-stıldik uqsas­tyq­tar­yn salystyra zerdelep, sal­maqty tujyrymdar jasaı­dy. О́zine dáris bergen ustazy M.Áýezovtiń «Orhon jazýlary degen ne? Bul kúnge deıin olar­dy til tarıhynyń esker­t­ki­­shi retinde zerttep júr. S­o­ǵan qosa ol folklordyń meı­­l­inshe kóne úlgileriniń de es­ker­tkishteri emes pe? Sol jazý­larda epostyq ańyzdardyń sha­ǵyn da yqsham fabýlalyq jelileri bar ǵoı»  degen oı ushqynyn óbektep, sónbes alaýǵa aınaldyryp, tabandy da batyl ǵylymı túıinder ja­saıdy. Zertteýshi Orhon mu­ra­lary týraly sáýleli oı-pik­ir bildirgen qazaq avtorlaryn erekshe yqylaspen atap ótip, kishipeıildikten aınymaı, ǵy­lymnyń kúmbezdi saraıynda ádep­tilik pen kisilik parasatyn tanyta túsedi. Dańǵaıyr til­shi Q.Jubanov Orhon jazý­laryn alǵash ret joǵary oqý ornynda oqytýǵa talap qyl­ǵ­anyn iltıpatpen atap, bul salaǵa qatysty Á.Marǵulan, A.Amanjolov, Ǵ.Musabaev, Ǵ.Aıdarovtardyń tarıhı-til­ta­n­ymdyq zertteýlerine te­reń na­zar aýdarady. Irge­li zert­teýi arqyly sony  ta­qy­ryp­qa qalam izin salǵan al­ǵyr ǵalym M.Joldasbekov  «Shynynda ol eskertkishterdi jasaǵan ne­gizinen qazaq halqynyń qu­ra­myna engen rý-taıpalar edi... Bul eskertkishterdiń qaı til­de jazylǵanyn anyq­taı­tyn ýaqyttyń jetkendigin V.Bar­to­ld, V.Radlov, P.Melı­o­ra­n­­skıı, S.Malov syn­dy ǵu­la­m­alar talaı jaz­ǵan jáne sońǵy ekeýi ol jaz­ba­lar­dyń tili qazirgi qazaq tili­ne kó­bi­rek keletinin basa aıt­qan. Sóı­tse de, ókinishke oraı, bir ǵasyrdan astam ýaqyt bo­­ıy zerttelip kele jatqan osy bir ǵajap shyǵarmalardy hal­qy­myzdyń murasy retinde soń­ǵy jyldarǵa deıin qazaq ǵa­ly­mdarynyń batyly jetip, esh­kim qolǵa ala qoımaǵan», dep ǵa­­syrlar kerýeninen qalǵan to­laǵaı júkti táýekeldik etip ıy­ǵyna alǵanyn oqyrmanǵa habardar etedi. 
«Asyl arnalardyń» jaryq kórýi shyn mánisinde qazaq rýhanııaty úshin kózqýanysh, kóne muramyzdyń ortamyzǵa qaıta oralýyna  jasalǵan jar­qyn qadam edi. Kúltegin jy­rynyń kúmbiri, Tonykók da­nalyǵynyń altyn zerli ush­qyny halqymyzǵa osylaısha tábárik-tartý boldy. Tas betindegi epostardy qa­ǵazdan oqý arqyly qazaq jur­t­y ózi­niń arǵy tamyryn tap­ty, mu­qa­la bastaǵan ar-na­mysyn qaı­rady, túpki bos­tan bolmy­syn tanydy. «Eldi ha­lyq edim, elim qaıda, kimge el-jurt izdermin, qaǵandy ha­­­lyq edim, qaǵanym qaıda, qaı qaǵanǵa kúsh-qýatymdy be­­rermin?» degen urandy jol­dar buǵaýdaǵy  alash­ty bos­tandyqqa talpyndyr­dy, múl­gi­gen tas betinen qaıtadan nur­ly ómirge joldama alǵan jaý­yn­ger­lik jyrdyń aıbyndy úni táý­elsizdiktiń bozala tańynda Uly dalany terbetip turdy.    
Daryndy túrkolog, jy­raý­lyq dástúrli mekteptiń zer­deli zertteýshisi hám shyraqshysy Myr­zataı aǵa aýdarǵan  «Kúl­tegin», «Tonykók» jyrlary  qo­byzdyń qońyr áýezindeı ha­lyq­ty birden baýrap aldy, na­qysty tilimen, órnekti kes­tesimen ózine eliktirip, kóne poe­zııamyzdy baıyta tústi. Bul týraly klassık jazýshy S.Muratbekov, «Mine, «Asyl ar­nalar» da qanatyn qaǵyp ushyp shyqty. Ǵumyrly kitap! Ki­tap qana shyǵaryp otyrǵan joqsyń, tarıhymyzdyń óshýge aınalǵan beımálim betterin jasap otyrsyń. Áli talaı urpaq ózińe bas ıip, alǵys aıtatyn bolady. 26.IH.1986», - dep qol­tańbasyn qaldyryp, aq tú­ıe­­niń qaryny jarylǵan sátte aq­jarma lebizin bildiripti. 
Kúltegin, Tonykók murasy qalyń oqyrman qaýymnyń súıip oqıtyn jyryna aınalyp, qadym dáýirden kelgen qasterli qazyna elge tól murasyndaı lezde etene bolyp jersine qalýy Myrzataı aǵanyń ózi jazǵanyndaı qazaq halqy kóne túrkilerdiń naǵyz jurnaǵy ekendiginde, sonymen birge ǵalymnyń qalam qýaty, ǵylymı shyǵarmashylyq ádisnamasy, stıldik órnegi erekshe tartymdy da nárli bolǵandyǵynyń aıǵaǵy. 
Ol Orhon-Eneseı murasyn bádizdegen rý-taıpalar jer betinen óship ketpeı, qazaq arasynda búgin de jasap jatqanyn, jurtymyz kóne túrktiń zańdy jalǵasy, murageri ekenin baı derektermen dáleldeı túsedi, Uly dala murasynyń ıesi de, kıesi de qazirgi alash ekenin tujyrymdaıdy. Sonymen birge jaýynger jyraýlar ıns­tıtýty qazaq aýyz ádebıetinde Altyn orda dáýirinen jeli tartyp, Sypyradan bastaý alyp, Qaztýǵan, Shalkıiz, Asan qaıǵylarmen jalǵastyq taýyp,­ bertingi Buqar, Súıin­baı, Jambylǵa deıin úzilmeı jetkenin, osy jyraý tıpiniń bastaý saǵasynda Tonykók tulǵasy turǵanyn dástúr sa­baq­tastyǵy men poetıkalyq-s­tıldik baılanystar arqy­ly naq­tyly dáleldeıdi. Ǵalym bul arqyly jazba ádebı­e­ti­mizdiń arnaly bastaýy sonaý VIII ǵasyrda áldeqashan qa­lyp­tasqanyn dáıektep kór­setedi, tasqa órnektelgen ejel­gi úlgiler ádepki erlik epos ekenin júıeli anyqtaıdy. 
Halyq shyǵarma­shy­ly­ǵynyń birden-bir sa­lı­qa­ly zertteýshisi retinde ǵ­a­lym kóne túrkten kerýen tartqan zerli de mórli oı-tujyrymdaryn keıingi zert­teýlerinde jalǵastyra tús­­ti. Jambyl bastaǵan Je­ti­sý jyraýlarynyń dá­s­túrli mektebin zerdelegen jumysy – óz aldyna bir tóbe. Jambyl men Kenendi halqyna qaı­ta tanytyp, tanystyrdy. «Júz jyl jyrlaǵan jú­rek», «Asyl sózdiń atasy», «Ha­lyq poezııasynyń alyby», «Toqsan tolǵaý», «Orhon es­ker­tkishteriniń tolyq atlasy», «Kúltegin», «El taǵdyry – er taǵdyry», «Shyń men shyńyraý», «Kúnderimniń kýási», «Sózdi uǵatyn kez keldi» sekildi irgeli eńbekteri ǵylym keńistiginde samaladaı jarqyrap tur. 
Myrzataı aǵa Tonykókteı ta­ǵylymy tereń, tanymy tuń­ǵıyq, tegeýrini be­rik tul­ǵa, oıshyldyq pen mem­­­le­ket­shi­ldikti, otan úshin ja­sam­paz qyzmetti ózara qaý­ysh­ty­ra bilgen óre­li qaı­rat­ker. Ol táýelsiz mem­le­ke­ti­mizdiń qalyptasýyna tııa­naq­ty úles qosyp, Elbasy saıa­sa­tynyń jú­zege asýyna «Tún uı­yq­ta­maı, kúndiz otyrmaı, qa­ra te­rin tógip» qajyrly  qyz­­met etip kele jatqan bir­tý­ar tul­ǵa. El tarıhynyń eń bir kúr­meýi qıyn kúrdeli ke­ze­­ńi­n­de Qazaqstannyń Oqý aǵa­r­tý mı­nıstri, Qazaqstan Kom­­par­tııa­synyń Ortalyq Ko­mı­te­tiniń ıdeologııa bóliminiń meńgerýshisi, Memlekettik keńesshisi, Premer-mı­nı­str­diń orynbasary, Pre­zı­dent­tiń keńesshisi sııaqty laýa­zymdy qyzmetterdi abyroımen atqardy. Qazaq halqynyń taǵdyry tarazyǵa túsken aýmaly-tókpeli zamanda Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń janynan tabyldy. Halyqtyń ardaqty uldarynyń biri О́zbekáli Jánibekovpen úzeńgilese jú­rip, ult múddesi jolynda qa­lamy men qaıratyn qarý etip, qyrýar ister atqardy. Má­selen, qazaq tili týraly Kol­bınge jazǵan hatyn keıin akademık Ábdýálı Qaıdar «tarıhı hat» dep baǵalaǵan edi. Sol tusta seń qozǵalyp, Alash arystary aqtaldy, «Qazaq tili» qoǵamy qurylyp, Til týraly zań qabyldandy. Ulttyq sanada serpilis bolyp, halyqtyń rýhy kóterildi, Naýryz meıramy resmı túrde memlekettik deńgeıde toılana bastady. «El­destirmek – elshiden» dep, Qazaqstannyń Irandaǵy Tó­ten­she jáne ókiletti elshisi qyz­metin abyroımen atqardy, Dıp­lomatııalyq Akademııanyń rek­tory, Syrtqy ister mınıs­tri­niń orynbasary bolyp, syrt­qy saıasat salasynda ter tók­ti. L.N.Gýmılev atyn­da­ǵy Eýrazııa Ulttyq ýnı­ver­sı­tetiniń rektory bolǵan jyl­dary aıtysty jandan­dyryp, orkestr qurdy. Kúl­teg­in es­ker­tkishi elge kelip, «Kúl­te­gin kúnderi» dástúrge aınaldy. Myrzataı aǵa Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdenttik má­de­nıet ortalyǵyn basqarǵan tus­ta ony ult rýhanııaty men mádenıetiniń ordaly or­ta­ly­ǵyna aınaldyrdy. El­ba­sy­nyń usy­nysymen Túrki dú­nıesi aq­sa­qaldar keńes­iniń alǵashqy mú­shesi boldy, tamyrlas elder arasynda baılanystardy nyǵaıtý, yn­tymaqtastyqty damytý jo­lynda kóptegen ke­le­li usy­nystar jasady.
Túrki órkenıetiniń teńdes­siz qundylyqtaryn tek qana qa­ǵaz betinde zerttep qana qoı­maı, onyń búgingi táýelsiz el­­derimizdiń mádenı-rýhanı ómi­­rine dendep enip, izgilikti ká­dege jarap, jas urpaqqa nár berýine  udaıy yqpal ja­­sap, qalamgerligi men qaı­rat­­­­kerligi úndestik tapqan Myr­­­zataı aǵa Joldasbekov tuń­­ǵı­yq, dana Tonykók sııaq­ty túr­ki dúnıesiniń te­geý­rin­di tul­ǵasyna, ardaqty aq­sa­qa­-
ly­na, batagóı abyzyna aı­naldy.

Darhan QYDYRÁLI