Shara saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn bir mınýttyq únsizdikpen eske alýdan bastaldy. Oǵan qýǵyn-súrgin qurbandarynyń urpaqtary men elimizge belgili ǵalymdar qatysty. Olardyń qatarynda Ulttyq mýzeı dırektorynyń mindetin atqarýshy Abaı Satybaldın, «Alash» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkeri Saǵynbaı Jumaǵulov, «Sakraldy Qazaqstan» ǵylymı- zertteý ortalyǵynyń basshysy Berik Ábdiǵalı, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ qazaq ádebıeti kafedrasynyń dosenti, «Alash» ǴZI qyzmetkeri Qaıyrbek Kemeńger, sondaı-aq, elimizge belgili tarıhshy-ǵalymdar boldy.
– Qazaq halqynyń mádenıeti men bolmysyna 1937-1938 jyldarǵy oqıǵalar óte aýyr tıgeni anyq. Osy jyldary qazaq ıntellıgensııasyna qarsy buryn-sońdy bolmaǵan kólemde qyzyl bolshevıkter shabýyl jasady. Jalǵan jalamen ultymyzdyń bas kóterer azamattary Stalın jendetteriniń qolynan qaza tapty. Ultymyz asa daryndy, bilimdi asyl tulǵalarynan aıyryldy. Odan beri qansha ýaqyt ótse de, sol jyldarǵy qaıǵy-qasiret qazaq halqynyń jadynda máńgi saqtalady, – dedi Abaı Satybaldın.
Shara barysynda qazaq halqynyń san túrli soqtyqpaly, soqpaly kezeńnen ótip, búgingi kúnge jetkeni, stalındik repressııa kezinde qazaqtyń basshylyq qyzmettegi azamattary, qoǵam qaıratkerleri, eń tańdaýly aqyn-jazýshylary qaza tapqany baıandaldy.
– Keńestik kezeńde tutas totalıtarlyq júıege tán qylmysty qazaq ádebıeti óz deńgeıinde ashyp kórsete almady. Sebebi, búkil ult zııa-
lylary «halyq jaýy» dep atyldy, aıdaýǵa jiberildi. Al biz stalındik repressııany ótkerip kelip, qoǵamdyq-áleýmettik ómirge aralasqan qalamgerler arqyly ǵana sol jyldarǵy zobalańdardy bildik. Árıne, olardyń shyǵarmalary tolyq kúıinde jete qoımaǵany da belgili. Biz Mirjaqyp Dýlatuly, Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhanuly sekildi ult zııalylaryn jaqsy bilemiz. Degenmen, aımaqtarda myqty qyzmetter atqarǵan, qazaq komıtetterinde basshy bolǵan tulǵalar ómiri zerttelip, urpaqqa jetpeı keledi. Osyndaı ulttyń qasiretin túsindiretin shyǵarmalar mektepterde keńinen nasıhattalýy kerek degen usynysym bar, – dedi Saǵynbaı Jumaǵulov.
О́tken ǵasyrǵa kóz júgirter bolsaq, qazaq halqy sekildi asharshylyq, qýǵyn-súrgin, túrli qıyndyqtardy, qasiretterdi ótkergen ult neken-saıaq. Sol jyldary Keńestik Qazaqstannyń 118 myń adamy sottalyp, 25 myńy repressııaǵa ushyraǵan.
– Meniń ákem Tóleýbaı kolhozda brıgadır bolyp jumys istegen eken. Halyq ash, isherge asy joq. Sol kúzde egin bitik shyǵyp, jospardy mólsherinen artyq oryndapty. Sodan ár otbasy úshin eki shelekten bıdaı berýdi jón kórgen. Osy isi úshin ony «halyq jaýy» dep tanyp, on jylǵa qamaýǵa aldy, – dep eske aldy L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń mehanıka kafedrasynyń dosenti Zeınolla Tóleýbaev.
Búgingi urpaq úshin janyn pıda etken azamattarymyz eshqashan umytylmaq emes. Olardyń erligi el esinde. Sharaǵa jınalǵan qaýym rýhanı sýsyndap, tarıh qoınaýyn taǵy bir paraqtap qaıtty.
Aıan ÁBDÝÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
