«Sanany jańǵyrtýdyń» mazmunyn negizdeı otyryp, Prezıdent jańǵyrýdyń alty baǵytyn belgilep berdi. Ol – básekege qabilettilik, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy, Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy, sananyń ashyqtyǵy. Bul baǵyttardyń barlyǵy ýaqyttyń talaptaryna naqty jaýap bere alady.
Álemdik tájirıbe ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aıqyndalatynyn anyq kórsetedi. Elbasy óz eńbeginde bul máseleni de qamtyp ótedi. Bul maqalada Qazaqstan qoǵamy men árbir qazaqstandyqtyń maqsat-múddesi qamtylǵan, qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń aýqymdy jobasy jasalǵan jáne árbir qazaqstandyqtyń, tutas ulttyń HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolý kerektigi de aıtyldy.
Elbasy usynǵan jańǵyrtýlar qazaqstandyqtardy san ǵasyrlyq tarıh pen mádenıettegi, ulttyq sana-sezim men bilim salasyndaǵy rýhanı reformaǵa bastaıdy. Maqalada usynylǵan bastamalar shırek ǵasyrlyq táýelsizdigimizde oryndalǵan rýhanı jańǵyrtýlardy tolyqtyra túsedi.
Shynaıy tóńkeris – mádenı jáne rýhanı tóńkeris. Shynaıy jańǵyrý rýhanııat pen sanadan bastaý alady. Qoǵamdyq sanany aýqymdy jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan bul qujat – qazaq ulttyq múddesiniń strategııalyq baǵytyn aıqyndaıtyn jańa ıdeologııalyq tujyrymdama. Ultty belgili bir áreketke jigerlendirip, túrtki bolatyn ustanymdardyń jıyntyǵy.
Elbasy maqalasynda Qazaqstan halqynyń, qazaq halqynyń ulttyq ıdeıasy aıqyndaldy. Ol – máńgilik el, máńgilik ult, máńgilik til ıdeıasy. Maqalada halyqtyń rýhanı jańǵyrýynyń jáne jańa dúnıetanymdyq negizde Qazaqstandy Máńgilik elge, qazaq ultyn máńgilik ultqa aınaldyrýdyń joldary men tetikteri, túrli ıirimderi men kezeńderi ǵylymı-teorııalyq jáne qoldanbaly-tájirıbelik turǵydan naqty kórsetildi.
Maqalanyń basty jańalyǵynyń biri – qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý. Jańa álipbıdiń aqparat keńistiginde derbestikke jeteleıtinin atap ótken Elbasy bul másele boıynsha daıyndyqty keler jyldan bastaý kerektigin jetkizdi. Latyn álipbıine kóshirýdiń tereń logıkasy bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, sondaı-aq, HHI ǵasyrdaǵy ǵylymı jáne bilim berý prosesiniń erekshelikterine baılanysty. Mektep qabyrǵasyndaǵy balalarymyz úshin kóp qıyndyq týdyrmasy anyq. Latyn áripterin olar onsyz da úırenip jatyr. Elbasy 2017 jyldyń aıaǵyna deıin ǵalymdardyń kómegimen, barsha qoǵam ókilderimen aqyldasa otyryp, qazaq álipbıiniń jańa grafıkadaǵy biryńǵaı standartty nusqasyn qabyldaý kerektigin, 2018 jyldan bastap jańa álipbıdi úıretetin mamandardy daıyndaýǵa kirisý qajettigin atap ótti. Aldaǵy eki jylda uıymdastyrý jáne ádistemelik jumystar júrgizilýge tıis ekendigi aıtylǵan. Osy baǵytta keńester qurylyp, ǵalymdar, til mamandary jumystanyp, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń beldi mamandarymen tól álipbı nusqalarynyń jobalary usynylýda.
Bizdiń de maqsatymyz – latyn álipbıin jetik meńgergen, ıgergen maman daıyndap shyǵarý. Bizde ol jaǵynan qıyndyq týmaıdy dep oılaımyn. Sebebi ýnıversıtet ǵalymdary, til mamandary, ǵylym doktorlary bul baǵytta jumystanýǵa daıyn. Aldaǵy oqý jylynan bastap latyn álipbıin úıretetin mamandar daıarlaıtyn kýrstar ashylatyn bolady. Elbasy ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy degen bolatyn. Qazaqtyń ulttyq kody – qazaqtyń tili. Ult tiliniń taza kúıinde saqtalýynda – álipbıdiń róli zor ekendigi barshamyzǵa málim.
Ulttyq kodymyzdy saqtaý úshin biz ózimizdiń mádenı, tarıhı qundylyqtarymyzdy damyta otyryp, álemniń jaqsy qasıetterin boıymyzǵa sińirýimiz kerek. «Jaqsydan úıren, jamannan jıren» degen qanatty sózdiń tórkini osyny uǵyndyrady. Prezıdenttiń oı-pikiri babalar ulaǵatymen astasyp jatyr. Atalarymyz uly dala men uly mádenıetti mura etti. Ol – jalpyǵa ortaq qundylyq.
Elbasy rýhanı jańǵyrýdaǵy ulttyq sananyń róline basa nazar aýdaryp, birneshe mindetti aıqyndap berdi. Onyń eń negizgisi – ulttyń tereń tarıhynan bastaý alatyn rýhanı ustyndy saqtap qalý. Tarıhtyń belesterinen súrinbeı ótken qundylyqtarymyz ben ozyq dástúrimizdi tabysty jańǵyrýdyń alǵyshartyna aınaldyra bilý. Bul rette, Elbasy «Jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterimizdi qaıta túletýimiz kerek», ekenin atap kórsetti.
Tehnıkalyq, jaratylystaný ǵylymdaryna, tehnologııa salasyn damytýǵa basymdyqtar berilip keletindigi daýsyz. Ol da zaman talabynan. Qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdarsyz, ıaǵnı qazirgi zamandy jáne bolashaqty tereń túsine alatyn bilimdi adamdarsyz ıntellektýaldy ult qalyptastyrý múmkin emes ekendigi sózsiz shyndyq. Osy baǵytta Elbasynyń «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasynyń júzege asyrylatyny atalǵan sala boıynsha jańǵyrtý baǵyttaryn aıqyndap otyr. Bul joba arqyly Ulttyq aýdarma bıýrosy qurylyp, aldaǵy jyldarda gýmanıtarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boıynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyq ártúrli tilderden qazaq tiline aýdarylady.
Elbasy maqalasyndaǵy «Týǵan jer» baǵdarlamasyn engizý arqyly patrıotızmniń jarqyn úlgisin, naqty nátıjemen kórsetýdi mindettedi. Bul – mádenıetti órkendetý men ólketaný, eldi mekenderdi abattandyrý, týrızmdi damytý jáne taǵy basqa sharalardy qamtıtyn keshendi joba. «Týǵan jer» baǵdarlamasy jalpyulttyq patrıotızmniń qaınar bulaǵy bolýy tıis. Elbasymyz «Týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri», – dep teginnen-tegin aıtpasa kerek-ti. Elbasy «Týǵan jerge týyńdy tik» degen halyq maqalyna erekshe basymdyq berdi. Patrıotızm týǵan jerińe degen súıispenshilikten bastaý alady. Ýnıversıtetimizde Otandy súıýge, týǵan jerge taǵzym etýge, ultjandylyqqa tárbıeleıtin is-sharalar úzilgen emes. Oqý ornynda burynnan fılologııa, tarıh fakýltetterinde tarıhı ólketaný, ádebı ólketaný kýrstary da júrgizilip keledi.
Elbasy rýhanı oı-tolǵaý maqalasynyń bilimniń saltanat qurýy bóliminde bilim kókjıegin keńeıtýde atqarylǵan jumystarǵa keńinen toqtalyp, jemisti jetistikterdi jalpaq jurtqa jarııa etip, barsha el turǵyndarynyń armanyn aıqyndap bergendeı.
Bolashaqtyń básekesine qabiletti XXI ǵasyr jastaryn tárbıeleý bilim berý salasynyń basty nazarynda. Soǵan saı ustaz – izdenimpaz ǵalym, tynymsyz eńbekker, ortanyń uıtqysy, jan-jaqty sheber, tereń qazynaly bilimpaz, gýmanıst, belsendi patrıot bolǵanda ǵana qoǵamnyń myqty da bilikti, joǵary mádenıetti, jan-jaqty damyǵan, shyǵarmashylyǵy joǵary jeke tulǵany qalyptastyryp tárbıeleıtinimizge M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti de nyq senimdi.
«Jańa jaǵdaıda jańǵyrýǵa degen ishki umtylys – bizdiń damýymyzdyń eń basty qaǵıdasy» degen Elbasy maqalasy zaman kóshinen qalmaı, álem kóz tikken, damyǵan ozyq elder qatarynan oryn alý úshin jahandyq básekege qabilettilikti arttyryp, «ómir úshin ózgere bilý kerektigin, oǵan kónbegender tarıhtyń shańyna ilese almaıtynyn» uqtyrǵandaı.
Ashat IMANǴALIEV,
M. О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
ORAL
