Temirqazyq

Qoǵamda úlken serpilis tý­ǵy­zyp, qyzý talqylanyp jatqan El­basymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy elimiz úshin jańa kezeńge aýqymdy jol ashyp otyr. Rasynda, HHI ǵa­syr­da keskin-kelbetimizdi saqtap, ult­tyq mádenıet, tarıhı jadyny jańǵyrtý elimizdiń rýhanı ómirinde adastyrmaıtyn temir­qazyq ispetti baǵdar ekeni belgili.

Maqalanyń mazmuny elimiz­diń rýhanı qazynasyn eselep, tamyrly tarıhymyzdy túgen­deýge tolaıym tabys ákelgen «Má­denı mura», «Halyq − tarıh tolqynynda» syndy baǵdar­la­malarmen sabaqtasyp, Elba­synyń Ulytaýda bergen suh­batymen, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵynda sóılegen sózi­men jáne «Uly Dala ulaǵat­tary» kitabymen úndes shyqty.

Rýhanı jańǵyrý, bul – ótken tarıhymyz ben búgingi ómirimiz, baıandy bolashaǵymyzdyń úı­lesimdi toǵysy. Bul toǵysý – tarıh, tulǵa jáne týǵan jerdiń jarasymy arqyly baıandy bolmaq.

Tarıhty tulǵalar jasaıdy degen túsinik bar. Tarıh dege­nimiz, túptep kelgende, týǵan jerge tabanyn tiregen, oǵan qor­ǵan bolǵan tolaǵaı tulǵalardyń taǵdyry. Uly dalanyń qahar­mandyq tarıhy epıkalyq sanany, ǵajaıyp dastandardy týdyrdy. Jyr-dastandarymyzda bas keıipker ádette batyr bolady, ol týǵan jerin qorǵap dańqy shyǵady, atajurty úshin arpalysady. Sondyqtan, qasıetti týǵan jer – tulǵanyń temirqazyǵy.

Ǵundar zamanynan jetken áıgili ańyzda Móde qaǵannyń ultaraqtaı jerin dushpanǵa bermeı, týǵan topyraǵyn qorǵap qalǵany madaqtalady. Bul týraly Elbasy el gazeti «Egemen Qazaqstanda» jaryq kórgen «Uly Dala ulaǵattary» atty kitabynda: «Qazaqtyń qasıetti jeri – bizdiń asqaq rýhymyz, baǵa jetpes baılyǵymyz, máńgilik muramyz. Baǵzy tarıhymyzdyń bastaýynda turǵan zańǵar qaǵan Módeniń aram pıǵyldy aıar jaýǵa tulparyn, Jaratqan qosqan jubaıyn da el tynyshtyǵy úshin qıǵanymen, kindik qany tamǵan jerin bermeı, qaskóı jaýmen qyrǵyn soǵysqa túsip, jeńiske jetýi – qanymyz ben janymyzdaǵy halyqtyq qasıet, ómirlik ósıet» dep jazǵan edi.

Osy ómirsheń ózekten bastaý alatyn epıkalyq dástúr, sanany silkindirgen saryn, jyraýlyq kod keshegi Súıinbaı, Jambyl aqyndar jyrlaǵan batyrlar jyryna deıin ulasyp keldi. Máselen, Súıinbaı kózi kórgen Suranshy men Saýryqty elin, jerin qorǵaǵan ǵajap sıpattaǵy erler etip, epıkalyq órnekpen asqaqtatady. Osylaısha aqyn-jyraýlar «týǵan jerge týyn tikken» erlerin el jadynda máńgi jańǵyrtyp, epıkalyq keńistikke kóterdi. Sondyqtan, Iolyqtegin jyrlaǵan Kúltegin men Jambyl jyrlaǵan Suranshy, О́tegenge deıingi batyrlardyń beınesi bir-birine uqsas. Kúńirenip kún túbine jortqan Kúlteginge uran bolǵan kıeli bóri Súıinbaı jyrynda bórili baıraq bolyp kóteriledi, Shalkıiz ben Móńkede kókjaldy bastaıtyn abadan tulǵasynda somdalady. Osylaısha qasıetti uǵymdar alys ǵasyrlardan jetse de, bir-birinen  shalǵaı óńirlerde jyrlansa da úndes, saryndas keledi. Sebebi, abyz jyraý men batyr babanyń – tulǵanyń arman, maqsaty ortaq, olardyń muraty – týǵan jerdi qorǵaý, eldi jeruıyq mekenge qonystandyrý, «qoı ústine boztorǵaı jurmyrtqalaǵan» ǵajaıyp zamanǵa jetkizý.

Dúnıede tarıhty jasaýshy ulttar bolady, jazatyn ulttar bolady. Túrki jurty tarıhty jasaǵan, sonymen birge  óz tarıhyn tasqa qashap jazǵan kemel el. Dańqty babalarymyz Máńgilik el arman-ańsaryn máńgi tasqa qashap qaldyrǵan, týǵan jerdiń ár tasyna qaharmandyq tarıhyn bádizdep jazyp, oıýmen órnektegen oıshyl halyq. Osylaısha Baıqaldan Balqanǵa deıingi baıtaq qonystyń árbir ta­sy tańbalanyp pasporttalǵan, ony kóziniń qarashyǵyndaı saq­ta­ǵan babalar amanaty bizge ulas­qan.

Tuǵyrly tulǵa ǵumyrly tarıhty jasasa, kerisinshe, tarıh ta tegeýrindi tulǵany týdyrady. Lıderdiń erekshe harızmasy týraly «Qutty bilikten»: «Bóri bastasa qoılar da ulıdy, qoı bastasa bóriler de qurıdy» degen ataly sóz qalǵan, bul túrki jurtyna keń taralǵan baıyrǵy támsil. Muny biz tereń tarıhymyzdyń taǵylymynan jaqsy bilemiz. Árbir dáýir týdyrǵan daraboz tulǵa uly dala tarıhyn jańa beleske kóterip otyrdy. Kóshpeli qoǵam óziniń kóshbasshy jetekshileriniń artynan erdi. Sol sebepti túrki tarıhyn ilgeri súırep, dáýir dońǵalaǵyn alǵa jyljytqan qadaý-qadaý tulǵasyz  tutas tarıhty taný qıyn. Abaı «Edınısa bolmasa, ne isteıdi óńkeı nól» degende osyny meńzese kerek.

Tulǵa men týǵan jerdiń to­ǵys­qan jerinen kıe bastalady. Týǵan jer men tulǵany jalǵastyrýshy – el men jerdiń shejiresi. She­jire – ótken arýaqty búgingi ur­paqpen sabaqtastyrýshy kıeli ata tarıh. Jazýshy Gabrıel Gar­sıa Markes «Adam men jerdi týystyryp turǵan arýaq» degen paıymyn beker aıtpaǵan.

Elbasy Ulytaýdaǵy Áýlıe­bulaqta bergen suhbatynda Qazaq eliniń tórt tarap, segiz qıyryn qasıetti qaqpa sekildi kıeli jerler qorshap turǵany týraly bylaı degen edi: «Ulytaý – óte qasıetti jer. Ulytaý dep atalýy­nyń óziniń tarıhı máni bar. Qa­zaqtyń en dalasynyń qaı shetine barsań da osyndaı qasıetti jerler tabylady. Shyǵysqa barsań – Berel qorǵany bar, Ortalyqqa kelseń – Ańyraqaı shaıqasy ótken jer bar. Batysqa barsań – Altyn Ordanyń handary turǵan Saraıshyq sııaqty qasıetti meken bar, Ońtústikke barsań – Túrkistan tur».

Babalar «Edil – úıdiń esigi, Jaıyq – úıdiń japsary, Túr­kistan uly tórimiz» dep Uly dala­nyń tutastyǵyn orda beınesin­de sý­rettegen. Tórt tarabyn qa­zaq­­tar mekendep otyrǵan asqaq Altaı – túgel túrkiniń altyn taǵy, Áziret qonǵan Qara­taý men Qo­ja Ahmet Iаsaýı ty­nym tapqan Túrkistan – musyl­man álemi­niń uly tóri, Qorqyt ata­nyń qutty qonysy Syr boıy – oǵyz jurtynyń ordaly osha­ǵy, Uly­taý – dáshti qypshaq­tyń kindigi,  Saraıshyq – Al­tyn or­danyń bo­saǵasy ispetti. Son­dyq­tan, Alash­tyń aımańdaı aqyny Maǵjan Jumabaıuly «Kóp túrik enshi alysyp tarasqanda, qazaqta qara shańyraq qalǵan joq pa?!» dep tap basyp jyrlaǵandaı, qa­sıetti Qazaq jeri ordaly oǵyz-qyp­shaqtyń, alty san alashtyń ata jurty, arǵy-bergi tarlan tarıh­tyń kýágeri bolyp shyǵady. 

Atameken epıkalyq sanada aı­shyqtalady, týǵan jer qany­myzdyń túıirshiginde, jany­myzdyń túkpirinde, tarıhı sanamyz ben tanym-túısigimizdiń tereń qatparynda qattalady. Bul turǵydan alǵanda, týǵan jer turǵan jermen ólshenbeıdi. «Bal­qan, Balqan, Balqan taý, o da bizdiń barǵan taý», «Qyzyn – Qyrymǵa, ulyn Urymǵa qondyrdy» sekildi tuspaldy uǵymdar, syr­ly sóz oramdary tarıhı jady­nyń sergektigin, kóshpeli qaýym­nyń geografııalyq keńistik týraly uǵymynyń baıtaqtyǵyn kór­setedi. Jeruıyqty ǵundar izdedi, qasıetti О́túkendi kók túr­kiler mekendedi, Jıdeli-baı­syndy Qazaq ordasy ańsar etti. Áıgili «Manas» jyrynda «Qań­ǵaı, Qańǵaı, Qańǵaı dep, Qańǵaılaǵan uran bar, Altaı, Altaı, Altaı dep, Altaılaǵan uran bar» deıdi. Osylaısha jyrshy túrktiń túpmekeni О́túken – Qańǵaıdy jyrlaıdy, Orhon da­rııasynyń tolqynynda júzip júrgen balyqtardy sýretteıdi. Mine, tarıhı tanym, jyrshyǵa kod arqyly ulasqan tereń túsinik. En­deshe, kıeli jerler Qazaqstanmen shek­tel­meıdi, qasterli mekender el she­karasymen tuıyqtalyp qalmaıdy.

Ata tarıh, shejireli epos, qa­sıetti jerler – urpaqqa udaıy kúsh be­retin shýaqty ener­gııanyń qýatty kózi. Muny mıf deımiz, kıe deı­miz, dástúr sabaq­tas­tyǵy deımiz. Urpaq sanasyna «Ashına», «Erge­neqon», «Qor­qyt» sekildi ańyz­dar taralyp, búgingi urpaqpen úıle­simdi únde­sip, túrki tarıhyn dúr sil­kintip tur. Máselen, Qorqyt qanshama alys jurttardy aralap ketken qadym zamannyń qarııa keıip­keri. Biraq onyń ardaqty aty atal­ǵanda Altaıdan Ana­dolyǵa deıingi jaıylǵan túrki jur­tynyń júregi dir etip, bir sátte basy birigip, baýyr bolatyny anyq. Mine, kod, uran degen osy­naý tiri tarıh. Endeshe, adam­zattyń aqyl-oı qazynasyna olja salyp, álemdik órkenıetke úlken úlesin qosqan Uly dalanyń asyl muralaryn qaıta zerdeleý tur­ǵysynan rýhanı jańǵyrýdyń mańyzy da aıryqsha ekeni anyq.

Darhan QYDYRÁLI