Baǵymyzǵa qaraı ótken 3 aı ishinde álemdik naryqtaǵy munaı baǵasy $54-dyń mańaıynda oryn alyp turdy. Sonyń arqasynda statıstıkanyń aǵymdaǵy málimetterinde I toqsandaǵy ekonomıkamyzda óndirilgen ishki jalpy ónim, 2016 jyly osy mezgilde 0,2 paıyzǵa kemise, bıylǵy jylǵy osy kezeńde 3,4 paıyzǵa ósken, bul josparlanǵan mejeden ájeptáýir joǵary. Aǵymdaǵy baǵamen eseptegende 9%-dan asyp, 10,2 trln teńgeni quraǵan. Al dollarmen ólshegende, bul kórsetkish ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 20 paıyzǵa molaıyp, 31,6 mlrd dollarǵa teńelgen.
Osyndaı ahýal barysynda, ónerkásip salasyndaǵy tabıǵı ónim kólemi byltyr osy kezeńde 0,8 paıyzǵa quldyrasa, bıyl 5,8 paıyzǵa ósip otyr. Aýyl sharýashylyǵy óndirgen ónim kólemi 2,9 paıyzǵa, qurylys kólemi 7,1 paıyzǵa ósti. 2016 jylmen salystyrǵanda IJО́-niń qurylymy da oń ózgeriske ushyraǵan. О́ndirilgen taýar kólemi 34,4-ten 35,5 paıyzǵa kóterilip, qyzmet kórsetý úlesi 59,2-den 57,1 paıyzǵa tómendegen. Mundaı qurylymdyq ózgeris taýarlarǵa degen álemdik baǵalardyń qymbattaýymen jáne ósý qarqynynyń údetilýimen túsindiriledi.
Syrtqy saýdada oń ózgerister oryn alǵan. Atalǵan merzimdegi Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymy ótken jylǵy merzimmen salystyrǵanda 24,2 paıyzdan asyp, 16,8 mlrd dollarǵa teń bolypty. Munyń ishinde eksport 30 paıyzǵa molaıyp, 10,8 mlrd dollar bolsa, ımport 15,1 paıyzǵa ósip, 6 mlrd dollarǵa jetken. Sonymen qatar, syrtqy saýdanyń oń teńgerimi ótken jylǵy osy kezeńde 3,8 mlrd dollardy qurasa, bıyl bul kórsetkish 4,8 mlrd-ty quraǵan.
Statıstıka komıtetiniń málimetine nazar salsaq, elimizde osy jyldyń
I toqsandaǵy ortasha jalaqysy 140265 teńgege jetip, byltyrǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 5,6 paıyzǵa kóterilgen. Dollarmen eseptegendegi teńgeniń kúsheıýiniń nátıjesinde el turǵyndarynyń jalaqylary men tabystary naqty eseppen edáýir ulǵaıyp, 77355 teńgeni qurap, ataýly eseppen 10,4 paıyzǵa, al shynaıy eseppen 2,4 paıyzǵa ósken.
Alaıda, osydan 4 jyl burynǵy kórsetkishterge: jan basyna shaqqandaǵy 15 myń dollar IJО́ jáne ortasha jalaqy 700 dollardan asyp túsken jetistikterdi qaıtarý úshin alǵan qarqyndy eseleı túsip, teńge baǵamyn nyǵaıta berýimiz qajet ekeni árkimge de túsinikti dep oılaımyz. Buǵan qosa, ekonomıkanyń qarqyndy damýy burynǵysha shıkizatqa, ásirese, munaıǵa táýeldi bolyp otyrǵany qynjyltady. О́ıtkeni, ekonomıkamyzdyń jetistikteri syrtqy faktor – álemdik munaı narqyna táýeldi. Ol bolsa, ózgermeli, búgin bylaı, erteń olaı degendeı...
Aýyl sharýashylyǵynyń ahýaly qalaı degen suraq ısi qazaqty mazalary sózsiz. Sóz basynda aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimi 2,9 paıyzǵa ósti degen edik, alaıda, jaqynyraq úńilsek, bári oıdaǵydaı deı almaımyz. Ranking.kz agenttiginiń jarııalaǵan málimetine súıensek 2016 jylmen salystyrǵanda I toqsandaǵy shet elge eksporttalǵan et ónimderiniń kólemi 45 paıyzǵa quldyrap, nebári 1,6 myń tonnany quraǵan. Negizinen, Qazaqstanda óndiriletin etti ımporttaýshy Reseı Federasııasy bolyp tabylady. Onyń Qazaqstannyń jalpy et ónimderiniń eksportyndaǵy úlesi 94,5 paıyzdy nemese 1,5 myń tonnany quraıdy. Alaıda, byltyrǵy osy kezeńmen salystyrǵanda Reseıge eksporttalatyn et ónimderiniń kólemi 15 paıyzǵa kemigen. Basqa memleketterge eksporttalatyn et ónimderi de kúrt qysqarǵan. Máselen, Tájikstanǵa eksport 6 esege kemise, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Qytaıǵa birde-bir tonna et jóneltilmegen.
Sóz oraıynda eske sala keteıik, 2011 jyly iri qara mal salasyn damytý arqyly Qazaqstannyń et ónimderin eksporttaýyn eselep ulǵaıtý jaıly Úkimet qaýlysy qabyldanǵan edi. Soǵan sáıkes, 2011-2015 jyldarda et ónimderiniń eksportyn ulǵaıtý nátıjesinde, 2016 jyly 60 myń tonna, kelesi 5 jyl saıyn 180 myń tonna et eksporttaý mejelengen bolsa, 2016 jyly bar bolǵany 12 myń tonna et ónimderi eksporttalypty.
Saıyp kelgende, máseleniń túpki sebebi nede desek, másele elimizdegi mal sharýashylyǵynyń usaqtalyp, ýaq sharýashylyqqa aınalýynda jáne egin sharýashylyǵymen burynǵydaı birlesken kásiporyn bola almaýynda dep aıtýǵa bolady. Sonyń saldarynan et ónimderiniń shynaıy ózindik quny óte qymbat bolǵandyqtan, onyń eksporttyq baǵasyn da aýyldaǵy óndirýshiler men deldaldar kóterýge májbúr bolyp otyr. Jedeldete júrgiziletin usaq sharýashylyqtardy kooperasııalaýdan úmitimiz zor.
Jangeldi ShYMShYQOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
