«Esepti jyly bıýdjet kiristeriniń kólemi ulǵaıyp, kórsetkish 109,1 paıyzǵa artyǵymen oryndaldy. Shyǵystar 98,3 paıyz ıgerilip, 8 trln 501 mlrd teńgege atqaryldy. Al áleýmettik salaǵa 4 trln teńgege jýyq qarajat bólingen bolsa, bul jalpy shyǵystardyń jartysy. Olardyń ishki jalpy ónimdegi úlesi byltyrǵy jyly 7,2 paıyzǵa jetti. Sol sııaqty bıýdjet tapshylyǵy 741 mlrd teńgeni qurady. Bul jospardan 161 mlrd teńgege tómen», dedi Úkimet atynan 2016 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepti tanystyrǵan Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov.
Onyń aıtýynsha, 2016 jylǵy bıýdjettiń atqarylýynyń basty sıpattary – syrtqy teris faktorlar men ekonomıkamyzdaǵy qıynshylyqtarǵa qaramastan, áleýmettik jáne ekonomıkalyq ósýge qolaıly jaǵdaılar jasaý bolyp tabylady. Al bul maqsattar «Nurly jol» jáne basqa da memlekettik baǵdarlamalardyń, daǵdarysqa qarsy qosymsha jedel sharalardyń oryndalýynyń arqasynda iske asqan. Sol sebepten de aldaǵy ýaqytta shyǵystardy qarjylandyrýdaǵy kepildendirilgen transferttiń úlesi 2020 jyly birtindep 2 trln teńgege deıin azaıatyn bolady.
Sondaı-aq, mınıstr óz baıandamasynda salyqtyq ákimshilendirýdi jaqsartý barysynda eki mańyzdy máseleni sheshý qajettigin atady. Onyń bir qyry – bızneske qolaıly jaǵdaı týǵyzý bolsa, ekinshisi – memlekettik bıýdjet kiristerin ulǵaıtý. Kórshi eldermen de kedendik statıstıkanyń alshaqtyǵyn joıý maqsatynda jumystar júrgizilýde. Sonymen qatar, ımporttyq taýarlardyń barlyq túrlerine tańbalaýdy engizý isi de ilgerileýde. Búginde osy másele týraly jańa kelisimniń jobasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııasynda talqylanýda, tańbalaýǵa jatatyn taýarlardyń tizimi komıssııanyń keńesimen bekitiledi dep kútilýde.
«Budan basqa, Qylmystyq kodekske izgilendirý aıasynda tıisti ózgerister daıyndaldy. Bul ózgerister memleket múddesin qorǵaı otyryp, ekonomıka salasyn qylmystan aryltýǵa baǵyttalǵan. Salyqtyq baqylaýda da bıznestiń is-áreketine aralaspaý prınsıpin qoldanatyn bolamyz. Osy aıtylǵan sharalar bıýdjet kiristeriniń ósýine, kóleńkeli ekonomıkanyń azaıýyna, salyq ákimshilendirýdiń jaqsarýyna kómektesedi dep senemiz», dedi B.Sultanov.
Esepti talqylaý barysynda bıýdjet qarajatynyń ıgerilmeý sapasynyń ósýi, tıimsiz paıdalanýy da sóz boldy. Aıtalyq, ótken jyly 268 mlrd teńge shamasyndaǵy qarajat tıimsiz jumsalǵan. Bul 2015 jylmen salystyrǵanda eki esege az. Sondyqtan da bıýdjet shyǵystarynyń tıimdiligin túbegeıli arttyrý úshin biraz jumystar atqarý josparlanyp jatqan kórinedi.
Birinshiden, kvazımemlekettik sýbektilerdiń bıýdjetpen qarym-qatynasy. Sońǵy jyldary osy sýbektilerge berilgen jarǵylyq kapıtaldyń somasy ulǵaıyp, negizgi somalar úsh ulttyq holdıng arqyly ekonomıkany ártaraptandyrýǵa berilgeni belgili. Osyǵan baılanysty óz oıyn bildirgen Baqyt Sultanov joǵaryda kórsetilgen qarajatty azaıtý kerek degen usynystar da aıtylǵanyn atap ótti. Ol úshin josparlaý ádisin ózgertip, bıýdjetke qarjy-ekonomıkalyq negizdemede kórsetilgen somanyń bárin birden josparlamaı, kezeń-kezeńimen qarastyrylýy qajet eken.
Otyrysta Qarjy mınıstrinen keıin Ulttyq Bank tóraǵasynyń orynbasary Alpysbaı Ahmetov pen Esep komıtetiniń tóraǵasy Nurmuhambet Ábdibekov sóz alyp, ótken jylǵy bıýdjettiń atqarylýy jónindegi esepterin baıandady. Al talqylaý barysynda depýtattar aıtqan eskertpeler men usynystardy eskere otyryp, Esep komıtetiniń 2016 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepteri boıynsha qosymsha baıandama ázirleý jóninde sheshim qabyldandy. Sóıtip, Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda qosymsha baıandama jasaý Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi Sergeı Ershovqa tapsyryldy.
Senat depýtattary Májiliste maquldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qyrǵyz Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa jaǵdaıynda ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn qabyldady.
Qujatty tanystyrǵan Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov kelisimge 2016 jyldyń 26 jeltoqsan aıynda Sankt-Peterbýrg qalasynda qol qoıylǵanyn atap ótip, Qyrǵyzstannyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy ıntegrasııa jaǵdaıy úshin 100 mln AQSh dollary kóleminde qarjylaı kómek kórsetý kózdeletindigin jetkizdi.
Mınıstrdiń aıtýynsha, bul qarajat Qyrǵyz Respýblıkasynyń aýmaǵynda atalǵan eldiń EAEO sheńberindegi «jol kartasy» aıasynda jobalardy júzege asyrýǵa jumsalatyn kórinedi. Iаǵnı, bul kómek qyrǵyz ýchaskesindegi kedendik ınfraqurylymdy jaqsartýǵa, Qyrǵyz Respýblıkasynyń sanıtarııalyq, veterınarııalyq, fıtosanıtarııalyq júıelerin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq tarapyna sáıkes keltirý úshin beriledi dep naqtylanǵan.
Depýtattardyń talqylaýynan ótip, qabyldanǵan qujattyń kelesi biri – «Prokýratýra týraly» zań jobasy boldy. Prokýrordyń ókilettikteri (quqyqtary men mindetteri), onyń jaýapkershiligi naqty jazylǵan zań jobasyn tanystyrǵan Bas prokýrordyń orynbasary Marat Ahmetjanov prokýrorlardyń tekserister taǵaıyndaýy úshin negizder men olardyń talap qoıýymen sotqa júginý negizderi tııanaqtalǵanyn alǵa tartty. «Qadaǵalaýdyń úsh nysany bar: zańdy kúshine engen quqyqtyq aktilerdi tekserý, taldaý, baǵalaý kózdeledi. Sonymen qatar, prokýrordyń quqyqtyq aktiler júıesi túzetilip, naqtylandy jáne qadaǵalaýdyń «aldyn ala eskertý» jáne «uıǵarym» sııaqty aktileri alynyp tastaldy», dedi M.Ahmetjanov.
Atalǵan zań jobasyna qatysty qosymsha baıandama jasaǵan Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń múshesi Dýlat Qusdáýletov qujattaǵy «zańǵa túsindirme berý» degen prokýrorlyq den qoıý aktisiniń mazmuny ózgertilgenine toqtalyp ótti. «Osy quqyqtyq akt qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý maqsatynda, sondaı-aq, daıyndalyp jatqan quqyqqa qarsy is-áreketter týraly málimetter bolǵan kezde engiziledi. Sonymen qatar, narazylyq bildirýge jatpaıtyn quqyqtyq aktilerdiń túrleri aıqyndaldy jáne prokýrorlyq qadaǵalaý aktilerin qabyldaýdyń negizderi men saldarlary belgilendi. Sondyqtan da qadaǵalaý (den qoıý) aktilerin májbúrlep oryndatý sot tártibimen ǵana júzege asyrylatyn bolady», dedi Senat depýtaty.
Otyrys barysynda Májiliste maquldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine densaýlyq saqtaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn depýtattarǵa Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanov tanystyrdy. Al Tóraǵa Q.Toqaevtyń daýysqa salý nátıjesimen Senat Reglamentiniń 58-tarmaǵyna sáıkes shyǵarylǵan qaýly negizinde zań jobasy eki oqylymda qaralyp, qabyldandy.
Jalpy otyrys aıasynda Májiliske qaıta jiberilgen qujat «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jol júrisi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy boldy. Atalǵan qujat jóninde Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń tóraǵasy Serik Aqylbaı baıandama jasap, zańnyń áli de bolsa jetildirilýi tıis tustary bar ekendigin aıtty jáne Májiliske keri qaıtarylatyndyǵyn málimdedi.
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»
