Áriptesimniń baıandaýynsha, álemdik munaı monopolısi Saýd Arabııasy «qara altynnyń» álemdik naryqtaǵy baǵasyn kúrt quldyratý arqyly AQSh taqtatasynan munaı men gaz óndire bastaǵan kompanııalar jumystaryn ýaqytsha toqtatýǵa májbúr etkenimen, osydan aryǵa shamasy kelmeıtin túri bar. О́ıtkeni, AQSh kompanııalary munaı baǵasy kúrt quldyrap ketken sońǵy birer jyldyń ózinde óndiristerin doǵarǵanymen, ýaqytty bosqa jibermepti. Olar ǵalymdardyń kómegimen taqtatastan neǵurlym arzan baǵaǵa munaı men gaz óndiretin tipten jańa tehnologııaǵa qol jetkizip úlgergen. Sóıtip, endigi kezekte AQSh-ta bastalyp ketken taqtatas tóńkerisin ártúrli amaldarmen tejep otyrýdyń ózi ońaı bolmaıtyn túri bar.
Sonymen, álemde taqtatas (slanes) tóńkerisi bastalyp ketti deıik. AQSh-ta bastalǵan bul úderistiń kúni erteń bizge de jetip kelmesine kim kepil?!
Bulaı dep oı qozǵaýymyzǵa sońǵy kezderi myqtap beleń ala bastaǵan myna faktorlar sebep bolýda: Birinshiden, jańa tehnologııalar qazir barynsha jedel taralý ústinde. Oǵan sol tehnologııalardyń jedel taralýyna yqylasty bolyp otyrǵan bıznes túrtki bolýda. Máselen, osyndaı nıettegi AQSh kompanııalarynyń jańa tehnologııalary qazir basqa elderge de qoljetimdi bola túsken.
Ekinshiden, taqtatastyń mol qory tek AQSh-ta ǵana emes, basqa elderde de bar ekendigi anyqtalýda. Eýropalyq elderdiń arasynda osyndaı kólemdi qor Germanııadan tabylyp, ony óndirýge AQSh-tyń ExxonMobil kompanııasy shaqyrylǵan. Derekterge qaraǵanda, Germanııadaǵy slanestiń anyqtalǵan qorynan 1,3 trıllıon tekshe metr gaz óndirýge bolady. Bul eldiń «kógildir otynǵa» degen qajetin 13 jyl boıy óteýge jetedi. Sondaı-aq, kórshimiz О́zbekstanda da taqtatastyń mol qory bar ekendigi anyqtalǵan.
Jalpy, halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń málimeti boıynsha álemde kádimgi munaıdyń 1,3 trıllıon barrel qory bolsa, taqtatas munaıynyń qory 5 trıllıon barrel dep esepteledi. Sarapshylardyń birqatary osy qordyń basym bóligi AQSh-ta shoǵyrlanǵan dep eseptese, endi bir sarapshylar Qytaı men Reseı qory da odan kem túspeıdi dep sanaıdy. Bul týraly áli bir ortaq tujyrymnyń bolmaýyna taqtatas qorlarynyń álemde áli tolyq zerttelmegendigi áser etip otyrsa kerek.
Endi biz ózimizge keleıik. Qazaqstanda taqtatastyń mol qorynyń bar ekendigi osydan kóp buryn, ótken ǵasyrdyń 50-60-jyldarynyń ózinde anyqtalǵan bolatyn.
Geologııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri Borıs Sırelsonnyń derekteri boıynsha, Qazaqstandaǵy taqtatas qory 5-6 mıllıard tonnany qurasa, sonyń 4-4,5 mıllıard tonnasy bir ǵana Kendirlik ken ornynda (Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Zaısan aýdany), qalǵan eleýli bóligi Baıǵoja (Ońtústik Qazaqstan) jáne elimizdiń batysyndaǵy Oral mańaıy ken oryndarynda shoǵyrlanǵan. «Bul ken oryndaryndaǵy taqtatas qory jerdiń betki qabatynda, ıaǵnı 10 metrge deıingi tereńdikte jatyr. Jer betine taıaý ornalasqandyqtan kezinde olardy karerlik tásilmen-aq óndirýge bolady dep eseptelgen. О́kinishke qaraı, elimizde sońǵy onjyldyqtarda taqtatasqa qatysty geologııalyq barlaý jumystary júrgizilgen joq. Sondyqtan, jerdiń tereń qoınaýlarynda ne bar ekendigin biz bile bermeımiz», deıdi B. Sırelson.
Osydan 15 jyldaı ýaqyt buryn, «Egemen Qazaqstanǵa» qyzmetke endi ornalasyp jatqan kezimde poıyzda kele jatyp, bir myqty geologpen áńgimelesken edim. Ol kisiniń aıtýy boıynsha, Zaısandaǵy taqtatastyń qory óte mol. «Ol qor Zaısan men Aıagózge deıingi aralyqta jer astyndaǵy taý sekildi sozylyp jatyr», degen edi sol geolog.
B.Sırelson aıtyp otyrǵan Kendirlik ken orny – Zaısan aýdanynyń aýmaǵynda jatqan shaǵyn jer. Al geolog aǵamyz aıtqan jerdiń kólemi óte úlken. Sondyqtan, bul jerde B.Sırelson Zaısandaǵy taqtatastyń naqty anyqtalǵan kólemi, al geolog aǵamyz boljamdy kólemi týraly áńgime qozǵady dep uǵamyz. Iаǵnı, tereń barlaý jumystaryn júrgizetin bolsa, Zaısan taqtatasynyń qory qazirgidegiden áldeqaıda mol bolýy múmkin.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
