Ejelgi dástúrimizdegi kindik sheshe tańdaý, besik jyrynyń rýhynda tárbıeleý, til syndyrý hám ustartý, sanamaqty úıretý, taıǵa mingizip, aıdarynan jel esip, at oınatar, dalany dúbirleter er bolar ma ekensiń deý, janýarlar men qustardyń, tórt túlik ataýlynyń dybys shyǵarý erekshelikterin úıretý, uıańdyqqa baýlý, úlkenge izet kórsetý jáne qarııany at ústinen túsirip alý, kisi aldyn kespeý, bet jyrtyspaý, «qýsynyp sóılemeý, qulshynyp jemeý» sııaqty jaqsy qasıetterdi bolmysyna darytady.
О́mirdiń bazary, qyzyqty tirshiliktiń, halyq tiliniń ejelgi kenishteriniń qasıetti ordasy – aýyl. Án óneri, aıtys óneri, ertegishilik, dastanshyldyq, jyrshylyq, oıynshylyq, at báıgesi, balýan kúresi – aýyldyń rýhanı kelbetin aıqyndaıdy. Iа bolmasa ulttyq salt-dástúrler, oıyn-saýyqtar, meıramdar, turmystyq ádet-ǵuryptar, ydys-aıaqtar, kıim-keshekter, at-ábzel, úı janýary ataýlary, oıý túrleri, ásemdik buıymdary, ulttyq taǵamdar, kıiz úı aýyl beınesin elestetedi.
Negizinde, HIH ǵasyr basynda ınjener I.Shangın Nura boıynda shoǵyrlanǵan 4 myń kıiz úı kórgenin jazǵan. Esil-Nuradaǵy «Toǵanastyń 92 kólinde qalyń el bolǵan. Qazaq aýylynyń sáýleti qandaı deseńizshi! Bular aýyl balasynyń ult tarıhyna, dástúrli mádenıetine, etnografııasyna qatysty bilim-biligin tolyqtyryp baıytady. Bir mysal. 10-12 úıi ǵana bar shap-shaǵyn aýylda Shákárimniń shejiresin eshkimge tis jarmaı oqıtyn ózi ápendi, ańqaý, maıdanger Qabdesh aqsaqal: «Mıym shaǵyp, kózim qaraýytyp, qulaǵym shýyldap, ókpem syryldap, júregim qaǵyp, asqazanym kúıip, tizem qaltyrap, baltyrym syzdap, segizkózim siresip, tabanym qyzyp» dep, neshe alýan frazeologızmderdi tizetin-di. Qabyl deıtin atamyz kóripkel, ertegishi edi. El abyzy Áýtálip tutas aýyldyń janashyr, qaıyrymdy qamqory boldy. O kisi attyń ústinde júrse de ákem kádeli sybaǵasyn maǵan aparǵyzatyn. Jaryqtyq, tógildirip batasyn berýshi edi.
Qazaq: «Jylqynyń eti de – jel, súti de – jel, ústi de – jel» dep qurmettegen. Aq aýyldyń sáni joq,Toptalyp jylqy úıezdep, Noqtaly qulyn kúıezdep, Tartqan jeli bolmasa, − degen Dýlat Babataıulynyń lebizinde aýyl ajary aıqyn órnektelgen. Myńdy aıdaǵan qazaqtyń ataqty baılary biróńkeı aqboz, ne biróńkeı qarakók, ıa bolmasa biróńkeı súlik qaradan jınaǵan, iriktegen. Sebebi, baıtaq dalanyń óńin teńizdeı tolqyǵan boıaý-tústermen kelistire túsý maqsatynda. Bu da aýyl balasyn tańǵajaıyp bir kórkemdik kózqarasyn qalyptastyrady emes pe.
Aýyl balasy – «jalań aıaq jar keship, qyzyl aıaq qyr keshken» tabıǵat perzenti. Jastaıynan jaratylys syryna, úlkenderdiń tájirıbesine ortaqtasady, halyq tilinen sýsyndaıdy. О́simdikter álemimen, jándikter dúnıesimen etene jaqyndasady. Kóredi, ustaıdy, kóńiline túıedi. Zadynda, qazaq tilinde bes myńdaı ósimdik ataýlary bar. Aıtalyq, Kókshetaýdyń Abylaı han áýleti qonystanǵan Elikti taýynyń Jińishke atalatyn toǵaıynda tórt túlik súısinip jeıtin shóptiń 50 túri bar eken. Osylardy qazaq qoǵamynyń balaýsa balǵyndary bilip ósti, qasıetterin aıyra bildi.
Aýyl balasy ystyqqa da, sýyqqa da, ashtyqqa da, eńbektenýge de aıryqsha tózimdi. Ári kórgish, ári sezimtal! Zattylyǵy qandaı!
Sahna sańlaǵy Serke Qojamqulovtyń: «Týǵan jerim – meniń tuńǵysh teatrym. Osynda talaı shyǵarmaǵa keıipker bolarlyq neshe túrli adamdar boldy... Aýyldastarymnyń minez-qulqyn, júris-turysyn, sóıleý mánerin, dramalyq notasyn úırendim, sabaq aldym. Solardy aınytpaı jasaýǵa, daýystaryn dál salýǵa tyrystym» degeni bar.
Bul kúnde ataqtylar týǵan aýyldardyń taǵdyry oılandyrady. Bes myń jyldyq tarıhy bar Botaı, Keńes Odaǵynyń Batyry, akademık Málik Ǵabdýllın týǵan Qoısalǵan, akademık Ebineı Bóketov dúnıege kelgen Daǵanaty, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kákimbek Salyqov týǵan Eńbek jáne basqa da aýyldar, Abaısha aıtqanda, «elsiz jer de turǵandaı haqqa múlgip».
Beıimbet Maılın «Gúldense aýyl – gúldenemiz bárimiz!» dep málimdegen-di. Endeshe, respýblıka aýmaǵynda altyn besik aýylǵa jan-jaqty qamqorlyq jasaý, ahýalyn jaqsartý – aýyl balasyn, ıaǵnı adam kapıtalyn órkendetý degen sóz!
