Daýdyń basy demografııalyq ahýaldan bastalyp, Batysta úshten bir bala azamattyq nekeden týylatynyna tirelip, demograf ultymyz qalaı kóbeıse de, qyzdarymyz oń jaqta otyryp bolsa da balaly bola bersin degenge saıǵan. Kezinde bul pikirtalas «Saıgez» telebaǵdarlamasynan birneshe ret kórsetildi. Demograf aǵamyzdyń qazir kózi joq, biraq sózi aına-qatesiz muraǵattarda qaldy. Sondyqtan, oı burmalanýyna jol berile qoımas.
Demograf azamattyq neke shaqyrmasań da ózi-aq esikten kirip, bizdiń ómirimizge aralasyp ketti deı kele, muny zańdastyrýdyń múmkin emestigin, bul tek qana adamnyń ar-ojdanynyń synaǵy ekendigin alǵa tarta otyryp, óz ýájin bylaı dáıektegeni este: «Kerek deseń, bizdiń ata-babalarymyzdyń nekesi de – azamattyq neke. Olar eshqandaı AHAJ bólimine barmaǵan. Nekesin qıdyrǵan da júre bergen. ...Talǵardan Tarazǵa kóshpekshi bolyp, úıdi sataıyq desek, meniń ákem men sheshem ekeýiniń de zańdy nekede turǵan qujaty joq! Ne isteımiz? Ákem: «Oı, senderdiń qaǵazdaryńnyń quny maǵan bes tıyn. Dúnıede sender barsyńdar. Odan artyq maǵan eshteńeniń keregi joq» dep ursyp tastady».
– Iá, eshqandaı qaǵaz da, qujat ta adamı jaýapkershilikke kepil bola almaıdy. Biraq, aınalyp kelgende, zańdy nekelesý adamǵa qansha degenmen jaýapkershilik júkteıdi emes pe? Elimizde nege ajyrasýlar kóbeıip ketti? Siz meniń ata-anam eshqandaı nekege turmasa da tatý-tátti ómir súrdi, óziniń tapqan balalaryn jaýapkershilikpen tárbıeledi deısiz. Ol kezde qazirgi olqylyqtyń ornyn dalanyń jazylmaǵan zańdary, buzylmaǵan dástúri toltyrdy ǵoı. Al zaıyrly qoǵamda ómirde joq qaǵazdyń, qujattyń, jaýapkershiliktiń ornyn qalaı toltyrýǵa bolady? – dedik biz.
Eger er azamattyń sany az, ómiri áıelderge qaraǵanda tómen bolsa... onyń ishindegi dúdámal erkekter men kóbeıip ketken kári qyzdardy ne isteımiz? О́mirdiń zańy osylaı. Bul jerde eshqandaı moral aıtýdyń qajeti joq. Demek, qoǵamnyń bul dertin jeńildetetin jáne emdeıtin tek qana – azamattyq neke. Boldy. Siz on jerden aıtyńyz, on jerden qarsy kelińiz, endi ony eshkim toqtata almaıdy. О́ziniń deńgeıine jetpeıinshe toqtamaıdy. Azamattyq nekeniń úlesi Shyǵys elderinde 33-34 paıyzdy quraıdy eken. Al endi bizde 10-12 paıyz, áli óziniń tolyq deńgeıine jetken joq. Biraq, jetedi!.. Árıne, aıtý paryz, tazalyq ta, moral da kerek. Biraq demografııa óz zańdylyǵymen alǵa jyljı beredi, – dedi Maqash Tátimov.
– Keshirińiz, Maqash aǵa, – dedik biz, – Qazaqstanda 22 paıyz nekesiz týǵan balalar bar. Al Amerıkada ol kórsetkish – 38 paıyz! Mysaly, sol nekesiz balalardan ákeleri bas tartyp otyr. Zańdastyrylýdan qashqandardy alaıaqtar deımiz. Azamattyq nekeniń eń qaýipti jeri sol. 22 paıyz degen, bul – ult úshin óte qaýipti...
Sodan keıin óz tarapymyzdan myna ýájdi alǵa tarttyq... Kórshi Reseıde jyl saıyn 400 myń bala nekesiz týady eken. Akademık Rybakov Túrkııadaǵy forýmda muny qasiretti másele retinde álem jurshylyǵynyń nazaryna saldy. «400 myń bala, árıne, bul resmı derek... onyń syrtynda qanshama bala bylaı týyp jatyr» dep ashyndy... Forýmda 50 eldiń aýzy dýaly aqsaqaldary – qalaı bolǵanda da otbasy qundylyǵy men halyqtyq dástúrdi saqtaý, adamdardyń jaýapkershiligin nyǵaıtý kerek degen mámilege keldi...
– Sizdiń bul sózińiz de oǵan eshqandaı kedergi jasaı almaıdy. Máselen, sol azamattyq nekeden balany týǵyzbaı qoısaq, qazaqtyń týý koeffısıenti 28-den 22-ge túsip qalady. Sizdiń sózińizdiń moraldyq quny – on myńdap, júz myńdap dúnıege kelem dep jatqan balalardyń jolyn jaýyp tastaýmen teń!
Budan soń, tipti, gasterbaıterlerden de bala qushaqtap qalyp jatqan qyzdarymyz aıtyldy. Azamattyq nekeden bastalǵan pikirsaıys aralas nekege aýysyp, biraq demograf munyń ulttyń demografııalyq qaýipsizdigine úlken qater tóndiretinine kelisti. Kórshilerimizde qazir 40 mıllıon jas boıdaq jigit bar, ıaǵnı, uzyn-sany eldegi qyzdardan kóp. Qazir olarda ne jumys, ne otbasy joq. 40 mıllıonnyń 1 ǵana paıyzy – 400 myńy Qazaqstanǵa ense, eldiń búkil demografııalyq sýretin sózsiz buzyp jiberedi, dedi ǵalym.
Árıne, demograf retinde Maqash aǵamyzdyń ustanymymen kelisýge de bolar, kelispeýge de bolady. Jazmyshqa qarsy turýǵa kimniń qudireti jetedi. Alaıda, ulttyń uly saıasaty qan tazalyǵyn saqtap, boıjetkenderimizdiń baıansyz baqytyna baǵdar bolmas pa? Kóldeneń kók attydan bolsa da sábı súısem deıtin sharasyzdyqtan týǵan sharanalar erteń óspeı me? Men kimmin degen suraq kókeıin tespeı me?
Bizdi taǵdyrdyń tezinen, tarıhtyń ózinen sýyryp alyp shyqqan dala demokratııasy men óz demografııasy emes pe edi?!
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
