Taǵy bir-eki kún kúte turyńyz, mindetti túrde múlkińizdi daıyn qylamyz», dedi telefonnyń arǵy jaǵynan shyqqan daýys. Kútpegende qaıda baryp, ne isteı qoımaqpyn, jaraıdy, kúteıin dedim, men de amalsyzdan. Ýádeli kúni jańaǵy fırmanyń ókili taǵy telefon soqty. Taǵy da keshirim surady, taǵy da bir kúnge keshigetinderin aıtyp, shydaı turýymdy ótindi. Men taǵy da shydadym. Shydamasqa amal da joq. Qoıshy, áıteýir, úsh kúnde daıyn bolady degen dúnıe alty kúnde ázer daıyn boldy.
Bizdiń ómirimizden mundaı mysaldardy jıi kezdestirýge bolady. Onyń negizinde sol baıaǵy ózimizge jaqsy tanys jaýapsyzdyq, iske degen nemquraıdylyq jatqany barshamyzǵa belgili. Bir kezderi, elimiz naryqtyq qatynastarǵa endi kóship jatqan zamandarda jeke kásipkerlik damyǵan kezde bári de tamasha bolady, olardyń arasynda básekelestik týyndaıdy, al ol bıznesmenderdi óz jumystaryn ýaqytyly ári sapaly atqarýǵa ıtermeleıdi degen bolatyn keıbireýler. Nege ekenin bilmeımin, sodan beri arada shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de sol aıtqan «tamasha kún» áli de týa qoıǵan joq. Jeke menshigińiz dáýirleýdeı-aq dáýir-
ledi. Ony olardyń materıaldyq jaǵdaılaryna qarap ta ańǵara berýge bolady. Kottedjińiz de solarda, avtokóligińiz de solarda, basqa ıgilikterińiz de solarda – dúnıeni jalpaǵynan basady. Al óz salasy boıynsha halyqqa qyzmet kórsetýge kelgende sol baıaǵy shalaǵaılyq. Jalpy, bizde óz mindetin tııanaqty atqaryp, kópshiliktiń rızashylyǵyna bólenip jatqan qandaı da bir jeke menshik kompanııa bar ma eken ózi? Bar bolsa qalsa, sany qansha eken?
Osy oraıda sonaý keńestik zamanda, dálirek aıtqanda, sosıalızmińizdiń saýdasy bitkeli turǵan jyldardyń birinde sol kezdegi ortalyǵymyz Máskeýden shyǵatyn gazetterdiń birinen, álde «Izvestııa», álde «Pravda», umyttym, oqyǵan bir qyzyqty maqala esime túsip otyr. Onda reseılik jýrnalıst Japonııada bolǵanda óziniń sol eldiń qus ósiretin bir fermeriniń jumysymen tanysqanyn jazypty. Sonda másele qalaı bolǵan deısiz ǵoı.
Jańaǵy tilshi qus fermasyna kelip onyń qojaıynynan óziniń sharýashylyǵymen tanystyrýdy ótinedi. Japonııalyq fermer qarsylyq bildirmesten kelisedi. Sóıtip, ekeýi qus turatyn qoraǵa keledi. Kelse jyp-jınaqy qora men onyń ishinde jaǵalaı jemin terip jep júrgen qustardy kóredi. Biraq jan-jaǵyna qaraǵan reseılik (bálkim, bıznesten habary bolmaǵandyqtan keńestik degen durys shyǵar) qorańyz óte jaqsy eken, sonda bul qustardyń jemin qaıda saqtaısyz degen suraq qoıady. Oǵan japon jigiti ol meniń mindetim emes, ony, ıaǵnı jemdi pálenshe ákelip beredi dep taǵy bir japon bıznesmeniniń atyn ataıdy. Keńestik jýrnalıst te óziniń qus sharýashylyǵynan az-muz maǵlumaty bar ekenin sezdirgisi kelip, al endi bulardyń jumyrtqasyn qaıda saqtaısyz, dep odan ári qazbalaıdy. Sol kezde japonııalyq kásipker osynyń esi durys pa degendeı munyń betine bajyraıa qarapty da, jumyrtqany kim saqtap otyrady, ol buzylyp ketpeı me, ony pálenshe kelip alyp ketedi dep ekinshi bir bıznesmenniń aty-jónin aıtady. Keńestik jýrnalıst bolsa, ustalǵan jeriń osy shyǵar dep alaqanyn ýqalaıdy. Sóıtedi de «Al, ol kelmeı qalsa qaıtesiń? Jumyrtqalaryń shirip ketedi ǵoı?» dep suraqty tótesinen qoıady. Áý basynda japon kásipkeri munyń suraǵyn onsha túsine qoımaıdy, sonda da bolsa «Nege kelmeıdi, keledi», dep jaýapty qysqa qaıyrady. Reseılik te qadalǵan jerinen qan ala túsedi: «Aýyryp qalsa qaıtesiz?». «О́zi aýyryp qalsa, áıeli ákeledi». «Áıeli de aýyryp qalsa she?». «Onda balasy ákeledi». Túbi óziniń qaıtkende de jeńetinine senimdi reseılik «Eger ol úıde bir adam qaıtys bolsa qalaı bolady, onda jem jetkizilmeı, jumyrtqa jınalmaı qalady ǵoı», dep odan ári indete túsedi. Anaý bolsa «Bireý qaıtys bolǵan kúnniń ózinde de sol úıdiń bir múshesi ýaqyt taýyp jemdi qaıtse de jetkizip beredi», dep jaıbaraqat qana jaýap qaıtarady. Osylaısha órbigen aradaǵy áńgimeden keıin reseıliktiń oıynda ne jatqanyn uǵa bastaǵan fermer oǵan mán-jaıdy túsindirýge kirisedi. Bizdiń eldegi jaǵdaı sizderdegideı emes, bizde árkimniń óz kásibi bar jáne sol kásiptiń arqasynda bútindeı bir otbasy kún kóredi. Sondyqtan olar dúnıede ne bolyp jatsa da kezdesken kedergige qaramastan óz kásibin minsiz atqarýǵa tyrysady. Aıtalyq, menimen baılanys ornatqan kásipker meniń taýyqtaryma jemdi ýaqytynda ákelmese nemese jumyrtqany der kezinde jınap alyp ketpese, men olardan bas tartamyn da, basqa kásipkerlerdiń qyzmetine júginemin. Al, men sııaqty fermerlerge qyzmet kórsetýge daıyn turǵan kásipkerler tolyp jatyr. Shyndyǵyna kelgende, eshkimniń de «jep otyrǵan nanynan» aıyrylǵysy kelmeıdi. Sondyqtan da olar ómirde qandaı oqıǵalar oryn alyp jatsa da, óz mindetin shashaý shyǵarmaı oryndaıdy. О́ıtkeni onyń búkil tirshiligi sol kásipke qarap tur, deıdi japon azamaty.
Mine, kúnshyǵys elindegi iske degen kózqaras. Al, bizde she? Bizdiń is bıznespen qanshalyqty sáıkesedi eken, osy?..
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
