Úkimet alty aıda atqarylǵan jumysty qorytyndylap, áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydaǵy damý deńgeıimizdi jarııalady. Nátıje jaman emes, IJО́ kórsetkishi 4,2 paıyzǵa artqany málimdeldi. Degenmen, naǵyz synaq kezeńi áli alda syńaıly. Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń Úkimet múshelerine «bosańsýǵa bolmaıtynyn» eskertip, olqylyqtardy túzeýdi tapsyrǵany da osyǵan dálel. Úkimet basshysy keıbir kemshilikterdi kórip otyrǵanyn aıtyp, bıýdjet qarjysynyń shyǵys bóliginiń oryndalýyna monıtorıng júrgizý qajettigin tapsyrǵan edi. Ol qandaı kemshilikter desek, «taıaqtyń ushy» bıýdjet qarjysyn ıgerý jaıyna kelip tireledi eken.
Iá, «pálenshe paıyzy» ıgerilmeı qalǵan degen sózden qutylatyn kún týmaı tur. Bul másele bıylǵy jyldyń basynda Elbasynyń qatysýymen ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda da biraz synǵa alynyp, talqyǵa túsken bolatyn. Memleket basshysy Úkimetke bıýdjetten bólingen qarjynyń bir tıynyn da rásýa qylmaı, tıimdi ıgerýdi eskertken. Sebebi, ýaqytynda ıgerilmeı qalǵan qarjy jyldyń sońynda «áıteýir ıgerilýi kerek eken» degen syltaýmen, orynsyz jumsalyp ketý qaýpi de joq emes.
«Bólingen qarjyny ıgerý» degen termın bar. Jyl boıyna aqshany almaı keledi de, jyldyń aıaǵynda qarjy ıgerilmedi dep aıtpasyn dep qarjyny qaıda bolsa da shashady. Iаǵnı, tek ıgerildi degen qorytyndy alý úshin osyndaı qadamǵa barady», degen edi Memleket basshysy keńeıtilgen jıynda. Osy oraıda Prezıdent bul másele qadaǵalaýda bolýy tıis ekenine basa nazar aýdardy. «Qarjy ıgerilmegen jerde bul aqshany alyp, ıgerýge qaýqarly baǵyttarǵa jiberý kerek. Bıýdjetti qorǵaǵan kezde árbir mınıstrlik túrli baǵyttarǵa qarjy surap keledi. Demek, osynyń barlyǵy negizsiz talaptar bolǵanyn bildiredi. Olardy qarjyny ıgerýge májbúrleýdiń qajeti joq. Kelesi jyly osy vedomstvoǵa tıisti somada qarjyny qysqartý kerek», dep tapsyrǵan. Árıne, bul ótken jyldyń sońynda ıgerýsiz qalǵan qarjyǵa qatysty aıtylǵan. Biraq bıylǵy jartyjyldyqtyń qorytyndysynda da ıgerilmegen somalar anyqtalyp otyr.
Bıylǵy jartyjyldyqtaǵy bıýdjettiń oryndalýy jaıyna taǵy bir oralaıyq. Qarjy mınıstrliginiń málimetterine súıensek, bıýdjetterdiń barlyq deńgeılerinde kiristerdiń ósý qarqyny qamtamasyz etilgen. Biraq bar másele sol shyǵystarda bolyp otyr. Shyǵystar ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda jarty trıllıonǵa ósken. Eseptep kórińiz, bul kórsetkish 2010 jyldyń bıýdjeti kóleminen 200 mlrd teńgege kóp. Endi sol shyǵystardyń ıgerilý jaıyna jekeleı toqtalaıyq. Respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 4 406,3 mlrd teńgege, ıaǵnı, 99,2 paıyzǵa ıgerilgen. 4,9 mlrd teńge únemdelip, 30 mlrd teńge ıgerilmegen. Bul atqarylǵan shyǵystardyń jalpy kóleminiń 0,7 paıyzyn quraıdy.
«Qarajatty ıgerý kezinde ónim berýshilerdiń sharttyq mindettemelerdi oryndamaýy, ótkizilmegen konkýrstar jáne olardyń uzaq ótkizilýi, is-sharalardy ótkizý merzimderin keıinge qaldyrý faktileri áli de baıqalady», deıdi Qarjy vıse-mınıstri Berik Sholpanqulov. Vıse-mınıstr bıýdjet qarjysyn neǵurlym kóp ıgermegen memlekettik organdardyń tizimin de jarııalady. Máselen, Mádenıet jáne sport mınıstrligi – 7,2 mlrd teńgeni, Qarjy mınıstrligi – 7,1 mlrd teńgeni, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi – 4,1 mlrd teńgeni, Bas prokýratýra – 2,7 mlrd teńgeni, Energetıka mınıstrligi 2,2 mlrd teńgeni ıgermegen. Al bul ıgerilmeýlerdi boldyrmaý úshin bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshileri men jergilikti atqarýshy organdar konkýrstardy ótkizýdi, sharttardy jasasýdy jáne olardy ýaqtyly oryndaýdy sozbaýǵa tıistigin eskertti. Árıne, bul rette bıýdjet zańnamasynyń buzylmaýy taǵy bar.
Úkimet otyrysynda aıtylǵan málimetterde, 64 respýblıkalyq bıýdjettik baǵdarlamalar boıynsha jyl sońynda ıgerilmeý somalary qalyptasý qaýpi bar ekeni de aıtyldy. Ol baǵdarlamalar boıynsha 119 mlrd teńgege kelisimsharttar áli jasalmaǵan. Olardyń ishinde 19 mlrd teńge halyqaralyq qarjy uıymdarymen birlesip júzege asyrylatyn jobalar boıynsha bólinbegen soma eken. Bul jaǵdaı memlekettik organdardyń halyqaralyq uıymdarmen jumys jasaýǵa yntalary joq ekenin kórsetip otyrǵandaı. «Olarǵa bıýdjetten tikeleı qarajat alǵan, árıne, ońaıyraq» deıdi Qarjy mınıstriniń orynbasary B.Sholpanqulov.
Jergilikti bıýdjetterdiń shyǵystary da tolyq qamtylmaǵan. Máselen, 474,1 mlrd teńge somasynda óńirlerge bólingen nysanaly transfertter 96,5 paıyzǵa ıgerilip, 15,5 mlrd teńge ıgerilmegen. Onyń ishinde, 6,3 mlrd teńge – Astana qalasyna, 3,6 mlrd teńge – Almaty qalasyna, 1,7 mlrd teńge – Qyzylorda oblysyna, 1,1 mlrd teńge Aqmola jáne Jambyl oblystaryna tıesili. Igerilmeýdiń negizgi sebebi jumys kestesinen qalys qalý, sharttardy kesh jasasý jaǵdaılarymen túsindirilgen.
Bul rette ótken jyldyń qorytyndysyna nazar aýdarǵan jón. Qarjy mınıstrliginiń aqparatyna súıensek, shyǵyndar boıynsha jospardyń oryndalmaýy – 145,9 mlrd teńgeni, sonyń ishinde Úkimettiń paıdalanylmaǵan rezervi – 75,6 mlrd teńgeni, únem – 34,3 mlrd teńgeni, ıgerilmeý 36 mlrd teńgeni quraǵan. Sondaı-aq, memlekettik tapsyrysty oryndaýǵa bólingen 12 mlrd teńge paıdalanylmaı qalǵan, 2016 jyly áleýmettik-ekonomıkalyq mindetterdi sheshýge bólingen bıýdjet qarajatynyń tıimsiz paıdalanylǵan somasy 267,9 mlrd teńgeni quraǵan. Bastysy, ıgerilmeýdiń negizgi sebepteri jylda qaıtalana beretini de, bul salaǵa shynymen monıtorıng júrgizip, naqty sheshimder qabyldaýdy qajet etetindeı.
Árıne, jalpylaı alǵanda, búkil bıýdjet shyǵysynyń 0,7 paıyzy ǵana ıgerilmegenine shúıligý «tıyn sanaǵandaı» bolyp kórinýi múmkin. Biraq josparly túrde bıýdjetten bólingen qarjynyń árbir tıynynyń óz sheshetin máselesi bar ekenin esten shyǵarmaǵan abzal. Tipti, qazirgideı jahandyq ekonomıka daǵdarys dertinen tolyq aıyǵa almaı otyrǵan keleńsiz kezeńde arqany keńge salýǵa bolmasy anyq. Al ótken jyly álemdik taýar naryǵyndaǵy qolaısyz konıýnktýra, munaı sektorynda óndiris kólemderiniń qysqarýy Ulttyq qorǵa túsetin túsimderdiń azaıýyna ákep soqqanyn, Ulttyq qorǵa túsetin túsimder 10,8 trln teńgege nemese 2015 jylmen salystyrǵanda 8 eseden kóp
Dınara Bitik,
"Egemen Qazaqstan"
