Jeńildiń astymen, aýyrdyń ústimen...
«Jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten tartady» demekshi, el jumyssyzdyqqa, qarjylyq daǵdarysqa tap bolǵan kezde qarjy pıramıdalary da qaptap ketetini zańdy. Alaıda, qazir sonshalyqty qysyltaıań kez emes. Izdeseń jumys ta tabylady. Biraq kóptegen adamdardyń qarjy pıramıdasynyń qarmaǵyna túsýine ne túrtki bolyp júr?! Jurtshylyq jeńil jolmen aqsha tabýǵa qunyǵyp ketken be deısiń osyndaı kezde.
Adamzat tarıhyndaǵy eń iri qarjy pıramıdasyn 1960 jyly amerıkalyq olıgarh Bernard Medoff uıymdastyrdy. «Ǵasyr pıramıdasy» atanǵan bul alaıaqtyq júıe 40 jyldyq ǵumyrynda 50 mıllıard qarjyny qurdymǵa jiberip, 3 mıllıon adamdy kúızeliske ushyratqan. Ýoll-strıtti dirildetip jibergen ǵasyrdyń eń iri qarjy pıramıdasynyń kúıreýi 2007-2008 jyldardaǵy Amerıkadan bastaý alǵan qarjy daǵdarysymen tuspa-tus keldi. Bul pıramıdaǵa talaı amerıkalyq bankter men halyqaralyq qorlar aqsha salǵan desedi...2009 jyly Bernard ustaldy. Onyń aıla-sharǵysynan ábden kúıgen Nıý-Iorktiń soty Bernardty birden 150 jylǵa sottap jiberdi. Bul týraly bıyl «Ljes. Velıkıı ı Ýjasnyı» degen fılm de shyqty.
Al TMD elderindegi eń úlken qarjy pıramıdasy «MMM» kompanııasy boldy. Álemdegi úlkendi-kishili básekelesterinen oq boıy ozyp, shyrqaý bıikke kóterilgen pıramıda 15 mıllıonǵa jýyq salymshy jınaǵan. Onyń negizin qalaǵan Sergeı Mavrodı ustalyp, tutqyndaldy da. Biraq jazasyn ótep shyqqannan keıin de ol birneshe qarjy pıramıdasyn qurastyrdy. Reseı bıligi tarapynan talaı ret qýdalaýǵa ushyrasa da onyń pıramıdasy bertinge deıin jumysyn jalǵastyra berdi.
Al Qazaqstanda 1994 jyldary daǵdarys etekten tartqan tusta «Smaǵulov jáne Ko» degen shyǵyp, ańǵal halyqtyń 630 mıllıon teńgesin úptep ketkenin bilemiz. Onyń negizin qalaýshy N.Smaǵulov 35 myń adamdy aldaǵan desedi. Byltyrlary «Optovka» degen shyǵyp, jurtshylyqtyń qaltasyn sypyrdy. «Qnet» degen atyshýly kompanııa da túkke turǵysyz zattaryn satyp, talaıdy qaqpanyna túsirgeni málim.
Mine, kórip otyrǵandaı, qarjy pıramıdalarynyń jurtshylyqty baılyqqa kenelteıin degen oıy joq. Olardyń maqsaty – ózgeniń esebinen ózderiniń qaltasyn qampaıtý.
Tuzaqqa túsiretin túzilim
Qarjy pıramıdasynyń qurylý syzbasynyń ózi adamdy arbaıdy. Munda árbir adam pıramıda qurýǵa kirisedi. Eń tómengi satysy – júıege jańadan kirgen adam. Ol baıı kele, pıramıdanyń ushar basyna jetip, bas aınaldyrarlyq tabysqa keneledi-mys.
Zertteýlerge súıensek, qarjy pıramıdalaryn eki topqa bólip qarastyrýǵa bolady. Alǵashqysy, qarjy pıramıdalary ózderi qurǵan júıemen jumys isteıdi. Al ekinshisi, áý basta zań sheńberinde qarjy ınstıtýttary bolyp qurylyp, keıin birtindep pıramıdaǵa aınalǵandar. Bular mıkrokredıttik uıymdardyń atyn jamylyp jumys isteıdi, jarnamasyn júrgizedi. Sol sebepti eshqandaı kepilsiz, belgili bir talap-shartsyz shaǵyn nesıe beremin nemese kásipkerlik quryp beremin degen jarnamashyl uıymdardan aıaq tarta júrgen abzal.
Qarjy pıramıdalary adamdardy arbaýdyń nebir aıla-sharǵylaryn meńgergen. Qazirgi tańda elimizde «Questra Holdings Inc.» kompanııasynyń dáýreni júrip tur. Bulardyń «joǵary paıyzdyq mólsherlememen syıaqy beremiz» degen qurǵaq ýádesine sengen ańǵal jurt atalǵan kompanııaǵa eýrolap qarjysyn salyp jatyr.
«Kvestra» ózin salymshylaryna ınvestısııalyq kompanııa retinde tanystyrady. Klıentterine usynatyn syıaqysy da qomaqty. Mysaly, «Kvestranyń» eń arzan «White» paketi boıynsha €90 kóleminde ınvestısııa salsańyz, ol qarajatyńyz ertegi batyrlaryndaı sát sanap ósedi. Aptasyna – €4, aıyna – €16, al jylyna €187 tabys tabasyz. Bul endi sumdyq ósim. Apta saıyn telefonyńyzǵa aqshańyzdyń kóbeıip jatqany týraly habarlama kelip turatynyn qaıtersiz?! Biraq munyń bári – vırtýaldy qarjy.
«Kvestra» kompanııasy týraly aqparatty ınternetten biz de izdestirdik. Biraq kompanııany jarnamalaǵan birneshe beınerolıkter men túrli-tústi fotosýretterden basqa eshteńe tappadyq. Jarnamalyq saıtta Questra World kompanııasynyń lısenzııasy, basshylyǵy, mekenjaıy jáne baılanys nómirleriniń kórsetilmeýi de kúmán týǵyzady.
Elimizdiń Bas prokýratýrasy Ulttyq bankpen, Ishki ister mınıstrligimen, Memlekettik kirister komıtetimen birlesip, «Questra Holdings Inc.» kompanııasynyń qyzmetin jan-jaqty zerttegen. Sóıtse, «Kvestra» Kabo-Verde Respýblıkasynda ornalasqan «Atlantic Global Asset Managment» kompanııasynyń enshiles kásiporyny bolyp shyqqan. Olar «klıentterin» kompanııanyń ókilderi men veb-saıty arqyly tartady eken.
Bas prokýratýranyń Qylmystyq qýdalaý zańdylyǵyn qadaǵalaý departamenti bastyǵynyń orynbasary Baqyt Abaevtyń málimetinshe, búginde «Questra Holdings Inc.» kompanııasynyń is-áreketine qatysty qylmystyq ister qozǵalyp jatyr. Aıtalyq, Qyzylorda oblystyq IID-men birge, bıyl naýryzda kompanııaǵa qatysty Qylmystyq kodekstiń 217-baby boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserý bastalǵan. Mamyr aıynda Qyzylorda oblysynyń quqyq qorǵaý organdarymen «Kvestraǵa» qatysty taǵy da 3 qylmystyq is qozǵapty.
Atalǵan qylmystyq ister Bas prokýratýranyń nusqaýymen bir óndiriske biriktirilip, tergeýdi júrgizý úshin Ishki ister mınıstrligine joldanǵan. Qazirgi kezde keshendi tergeý amaldary júrgizilip jatyr.
Qarjy pıramıdalaryn qurý jáne olarǵa basshylyq etýmen aınalysqan «Kvestra» ókilderine qatysty osyndaı qylmystyq istermen Jambyl, Batys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Almaty oblystarynyń ishki ister departamentteri de aınalysyp jatyr.
Al Ulttyq banktiń málimeti boıynsha, «Kvestra» qarjylyq uıymdardyń tizimine engizilmegen. Olardyń depozıt qabyldaýǵa, ashýǵa jáne banktik esep shottardy júrgizýge lısenzııasy da joq. Avstrııa, Belgııa, Chehııa, Slovenııa jáne Ulybrıtanııa sekildi elderdiń ulttyq bankteriniń resmı saıttarynda «Kvestraǵa» aqsha salýǵa qatysty eskertýler aıtylǵanyn biz de kópshilikke eskertip qoıaıyq.
Alaıaqtar aýyzdyqtalýy tıis
Qarjy pıramıdasy júıesimen alaıaqtyq jasaıtyn úlkendi-kishili kompanııalardyń kóbeıip ketýine baılanysty elimiz osydan úsh jyl buryn Qylmystyq kodekstiń 217-babyna qarjy pıramıdasyn qurý men oǵan basshylyq etýge qatysty jaza túrin engizdi. Osy bap boıynsha, kimde-kim qarjy pıramıdasyn qursa, oǵan basshylyq jasasa, qylmystyń aýyrlyǵyna baılanysty múlkin tárkileýmen qosa, on eki jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady.
Budan bólek, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 150-babynda qarjy (ınvestısııalyq) pıramıdasy qyzmetiniń jarnamasyn shyǵarǵan, taratqan jáne ornalastyrǵan azamattar ákimshilik jaýapkershilikke tartylatyny aıtylǵan.
Qarjy pıramıdalarynyń is-áreketi qanshalyqty qaýipti ekenin quzyrly organdar aıtyp-aq keledi. Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik kirister komıteti basqarmasynyń bas sarapshysy – asa mańyzdy ister boıynsha aǵa ofıser Juma Erdenniń aıtýynsha, barlyq qarjy pıramıdasyna ortaq birneshe belgi bar. Olar bank depozıtteriniń jyldyq paıyzynan áldeneshe asyp túsetin joǵary kiristi ýáde etedi. Biraq tabysty qaıdan alatynyn, negizgi baǵyt-baǵdaryn, ınvestısııasyn ashyq kórsetpeıdi. Tek ańǵal halyqty jınap alyp, ádemi sóılep, merekelik bezendirgen býkletter taratyp, qysqa merzim ishinde joǵary mansapqa qol jetkizetini týraly tátti «ertegiler» aıtýmen shekteledi.
Tıisti organ qor naryǵynda joǵary kiristerdi ýáde etken osyndaı kompanııalardy teksergen kezde, olardyń eshqandaı da bırja naryǵynda satylym júrgizbeıtinin, tek jańa salymshylar esebinen qarjysyn kóbeıtip otyrǵanyn anyqtaǵan. Sondyqtan mańdaı termen kelgen árbir tıyn ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketpes úshin saq bolǵan jón, deıdi Juma Erden.
Túıin
Qarjy tabýdyń pıramıdalyq tásili – burynnan dáleldengen aldamshy júıe. Mundaı kompanııalar belgili bir josparyn oryndaǵan kezde kókke ushqandaı ushty-kúıli joq bolyp ketedi. San soǵyp, jer sıpap qalatyn baıaǵy qarasha halyq. Álemdegi eń myqty degen ınvestısııalyq kompanııanyń ózi jylyna 30 paıyz syıaqy berýi múmkin. Al qarjy pıramıdasynyń ýáde etetin ústemesi aıyna – 20 paıyz. Mundaı «batpan quıryq» bolǵan emes, bolmaıdy da. Eger aqshańyz sonshalyqty asyp-tasyp jatsa, naryqta aty belgili, qarjy júrgizýge quqy bar ınvestısııalyq kompanııalarǵa nemese ekinshi deńgeıli bankterge salyńyz.
Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
