Zań jobasynyń merzimine nazar aýdarsaq, 2025 jylǵy qyrkúıekte usynylǵan aldyńǵy nusqada naqty engizý ýaqyty kórsetilmegen edi. Demek QNDRA men Úkimet bul máseleni bıyl túbegeıli sheshýge nıetti. Jańartylǵan redaksııa retteýshi qurylymdardyń aıasyn keńeıtedi. QNDRA men Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi «elektrondyq úkimet» júıesi arqyly jumysty úılestirip, basqarmaq. Buǵan baılanys ortalyǵy men aqparattyq-anyqtamalyq qyzmet te qosylady. Atalǵan qurylymdardyń naqty qyzmetin Úkimet aıqyndaıdy.
Sonymen qatar TJM óńirlermen birlesip, sý tasqyny, jer silkinisi men orman órtteri qaýpi bar aýmaqtardy anyqtaý tártibin bekitedi. Al táýekeli joǵary óńirlerdiń tizbesin ázirleý tolyqtaı Úkimettiń quzyrynda qalady. Jergilikti atqarýshy organdardyń mindeti de keńeıedi. Endi olar tek kelgen zalaldy emes, tabıǵı apat kezinde tólenetin ótem mólsherin de esepke alýǵa tıis.
Saqtandyrý júıesinde qosymsha qurylymdar da qarastyrylǵan. Azamattardyń múlkin mindetti saqtandyrýmen mamandandyrylǵan memlekettik qor aınalysady. Onyń janynan baılanys ortalyǵy men aqparattyq-anyqtamalyq qyzmet jumys isteıdi. Bul júıeniń de naqty uıymdastyrý tártibin Úkimet belgileıdi.
Jańa modelde saqtandyrý jarnalarynyń mólsheri de aıqyndalǵan. Eń tómengi syılyqaqy – 0,5 AEK, eń joǵarysy – 5 AEK. 2026 jyly bir aılyq eseptik kórsetkish 4 325 teńge bolǵandyqtan, saqtandyrý tólemi shamamen 2 100 teńgeden 21,6 myń teńgege deıin bolady. AEK kólemi jyl saıyn ósetindikten, 2027 jyldan bastap bul soma da ulǵaıady. Buǵan qosa 0,2%-dan 0,65%-ǵa deıingi óńirlik koeffısıentter qoldanylady.
Tájirıbe kórsetkendeı, saqtandyrý polısterine degen qyzyǵýshylyq kóbine apattan keıin kúrt artady da, ýaqyt óte báseńdep qalady. Jer silkinisin jıi sezetin almatylyqtar sekildi, elimizdiń turǵyndary da dúmpý bolǵan sátte ǵana saqtaný qajettigin eske alady. Alaıda arada biraz ýaqyt ótken soń bul másele qaıtadan umytylady. Buǵan deıin joıqyn sý tasqynyn bastan ótkergen óńirlerde de saqtandyrýǵa degen belsendilik aıtarlyqtaı joǵary emes. Sonyń saldarynan naryq tarylyp, saqtandyrylǵan turǵyn úılerdiń úlesi tómen kúıinde qalyp otyr.
IýNISEF derekterine qaraǵanda, el aýmaǵynyń 75 paıyzy tabıǵı apattar qaýpi joǵary aımaqqa jatady. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń málimetinshe, sý tasqyny qaýpi bar óńirler qataryna respýblıkalyq mańyzy bar eki qala men alty oblys kiredi. Al seısmıkalyq turǵydan qaýipti aımaqta eki qala jáne 13 oblys ornalasqan. Táýekeli salystyrmaly túrde tómen óńirler retinde Astana qalasy, Aqmola, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblystary atalady. Soǵan qaramastan elimizdegi turǵyn úılerdiń 3,2 paıyzy ǵana erikti túrde saqtandyrylǵan.
Halyqaralyq Moody’s agenttiginiń sarapshylary elimizdegi saqtandyrý kompanııalarynyń rentabeldiligi shamamen 20 paıyzǵa deıin artýy múmkin ekenin aıtyp otyr. Al Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi 2030 jylǵa deıin táýekelge negizdelgen qadaǵalaý júıesin tolyq engizýge arnalǵan jol kartasyn ázirlegen. Bul ózgerister saqtandyrý salasyn Eýropada qoldanylatyn Solvency II júıesine jaqyndatyp, kompanııalardyń tólem qabilettiligi men kapıtalynyń jetkiliktiligin baqylaýdy kúsheıtedi. Qandaı da bir tótenshe jaǵdaı týyndasa, ótemaqy arnaıy qurylǵan saqtandyrý pýlynan tólenedi. Turǵyn úı búlingen jaǵdaıda tólem 500 myń teńgeden bastalsa, tolyq qıraǵan kezde 10 mln teńgege deıin jetedi.
Mundaı qarajat búlingen úıdi jóndeýge jetkenimen, tolyq qıraǵan baspananyń ornyna aýdan nemese oblys ortalyǵynan jer satyp alyp, jańa úı turǵyzýǵa ne páter alýǵa jetkiliksiz bolýy múmkin. Eger turǵyn úıdiń tolyq naryqtyq qunyn óteý qajet bolsa, qosymsha saqtandyrý polısin rásimdeý talap etiledi.
Sarapshy Nurjan Jantóreev elimizde ońtústik pen shyǵysta seısmıkalyq qaýipti óńirler bar ekenin, bul rette mamandar eldiń ortalyǵynda da, batysynda da aıtarlyqtaı eleýli dúmpýlerdi birneshe ret baıqaǵan. Onyń aıtýynsha, el aýmaǵynyń 70%-ǵa jýyǵy apatty qaýip-qater aımaǵynda jáne bul aıtarlyqtaı eleýli qaýip. El kóleminde turǵyn úılerdiń nebári 3,2%-y ǵana tabıǵı apattardan saqtandyrylǵan.
QNDRA usynǵan zań jobasy birinshi kezeńde zań tujyrymdamasy bazalyq tólemderdi júzege asyrýdy kózdeıdi. Budan ári saqtandyrý júıesin zardap shekken óńirde bazalyq turǵyn úı satyp alýǵa tólemder jetkilikti bolatyndaı etip qaıta baptaý josparlanyp otyr. Bul tásilder buǵan deıin Túrkııa men Rýmynııada qoldanylypty. Mundaı tetikter bıýdjetten júktemeni alyp tastaýǵa ǵana emes, zardap shekkenderdi jedel tólemdermen qamtamasyz etýge de múmkindik beredi. Eger zilzaladan birneshe júz myń, tipti mıllıondaǵan adam zardap shekse, eshqandaı memlekettik rezerv qalpyna keltirýge jetpeıtinin túsiný kerek.
N.Jantóreevtiń aıtýynsha, turǵyn úıdi mindetti saqtandyrýdyń turaqty júıesin qurý – óte kúrdeli ári qıyn mindet ekenin, ony iske asyrýǵa birneshe jyl kerek. Túrkııadaǵy tabıǵı apattardan mindetti saqtandyrý tetigi memleket-jekemenshik áriptestikke negizdelgen. Jergilikti saqtandyrý kompanııalary ózderiniń satý arnalary arqyly saqtandyrý syılyqaqylaryn tikeleı jınaýmen aınalysýy múmkin ekeni osyǵan deıin aıtylǵan. Tabıǵı apattardan mindetti saqtandyrýdy engizý úderisinde ónimniń marketıngtik quramdas bóligine basa nazar aýdarý qajet ekenin Ulttyq banktiń sarapshylary da aıtady. Jergilikti halyqtyń tabys deńgeıi sııaqty aımaqtyq jáne tabıǵı-geografııalyq erekshelikter saqtandyrý syılyqaqysyn ádil jáne birkelki júktemeniń paıdasyna esepteý kezinde eskerilýge tıis.
– Jergilikti saqtandyrý kompanııalary ózderiniń fılıaldar, bólimsheler, ınternet-resýrstar arqyly saqtandyrý syılyqaqylaryn tikeleı jınaýmen aınalysýy múmkin. Budan ári jınalǵan syılyqtar memlekettik saqtandyrý kompanııasyna beriledi. Táýekeldi iske asyrǵan jaǵdaıda zardap shekkenderge tikeleı tólemder de saqtandyrý kompanııalary arqyly júzege asyrylady. Aıtalyq, eger páter 25 mln teńge tursa, al mindetti saqtandyrý tek 5 mln teńge shyǵyndy ǵana jabady. Táýekelderdiń shekteýli tizbesi boıynsha taǵy 20 mln teńgege qosymsha ótemaqy satyp alýǵa jáne táýekelder tizbesin keńeıtýge, sondaı-aq turǵyn úıge zaqym keltirgeni úshin ǵana emes, sonymen qatar tehnıkamen jıhaz nemese jóndeý úshin de tólem alýǵa bolady, – deıdi N.Jantóreev.
Turǵyn úıdi saqtandyrý segmentinde qordalanyp qalǵan másele kóp. Qyzyl syzyqtyń ústine salynyp ketken úıler ortalyqtan shalǵaı óńirlerde ǵana emes, Almatyda da bar. Zań boıynsha Úkimet mundaı úılerge ótemaqy berýge mindetti emes. Biraq memlekettiń áleýmettik mártebesi tótenshe jaǵdaılardyń tutqyny bolyp qalǵandardyń bárine járdemdesýdi mindetteıdi.
