Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Zaıyrlylyq dinniń memlekettik bılikten bólingenimen, qoǵam ómirinen ajyratylǵanyn bildirmeıdi. Kerisinshe bul ustanym – barlyq azamattyń ar-ojdan bostandyǵyn qamtamasyz etetin, eshbir dindi ústem nemese kem sanamaıtyn quqyqtyq júıe. Ata zańymyz elimizdi zaıyrly memleket dep jarııalaı otyryp, árbir adamnyń senimine qurmetpen qaraýdy ári dinı alaýyzdyqqa jol bermeıtin orta qalyptastyrýdy basty maqsat tutady.
Osy oraıda jańa Konstıtýsııadaǵy zaıyrlylyq qaǵıdaty men onyń erekshelikteri jaıynda sala mamandarynyń pikirin bilgen edik. «Nur-Múbarak» Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıteti Dintaný kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Býrhanadın Abdılhakımniń aıtýynsha, burynǵy zamandarda ıslam, hrıstıandyq, býddızm sekildi álemdik dinder paıda bolyp, olar memlekettiń ómirinde mańyzdy ról oınaǵan. Orta ǵasyrlarda dinniń saıasatqa aralasqan kezi de, saıasattyń dindi qoldanǵan ýaqyty da kóp edi. Alaıda XVIII ǵasyrdaǵy fransýz tóńkerisinen keıin jańadan qurylǵan Fransııa respýblıkasynda din saıasattan alastatylyp, zaıyrlylyq qaǵıdaty alǵash ret ómirge kele bastaǵan.
«Din memleketten bólingen» degen qaǵıdat osy ýaqytta resmı túrde aıqyndaldy. Keıin Eýropanyń basqa da elderinde, sodan soń aqyryndap musylman memleketterinde din men memlekettiń bóliný úderisi bastaldy. Máselen, qazirgi tańda Islam yntymaqtastyǵy uıymyndaǵy 57 musylman eliniń kópshiliginiń konstıtýsııasynda din men memleket arasy bólingen degen anyqtama bar», deıdi B.Abdılhakım.
Onyń aıtýynsha, Pákistan, Mysyr, Malaızııa, Indonezııa sekildi birqatar musylman memleketinde sharıǵat zańdary ishinara quqyqtyq zańdarmen qatar qoldanylady. Sondaı-aq eki teokratııalyq memleket bar. Olar – Saýd Arabııasy men Iran Islam Respýblıkasy. Al ózge musylman elderinde, sonyń ishinde burynǵy keńestik respýblıkalardyń bárinde din men memlekettik bılik arasy tolyqtaı bólingen.
«Zaıyrlylyq ustanymy ne degen saýalǵa toqtalsaq, mundaı elde eshbir dinı senimge artyqshylyq berilmeıdi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, din memlekettiń isine aralaspaıdy, memleket te dinniń isine aralaspaıdy. Zań qabyldaǵanda, memlekettik organdar sheshim shyǵarǵanda tek quqyqtyq negizderge súıenedi. Dinı zańdar men pátýalar qoldanylmaıdy. Bul negizi elimiz úshin jańalyq emes. 1995 jyly qabyldanyp, áli de kúshin joımaǵan qazirgi Konstıtýsııamyzda da bul qaǵıdat bar. Al aldaǵy ýaqytta kúshine enetin jańa Ata zańymyzda bul ustanym naqty shegelenip berilip otyr», deıdi dintanýshy.
Degenmen B.Abdılhakım zaıyrlylyq qaǵıdaty qoǵamnyń, adamdardyń dinnen alystaýyn, kúndelikti ómirde din ustanbaý degendi bildirmeıtinin aıtady. Ata zańǵa saı, árbir azamattyń belgili bir dindi ustanýy, senim erkindigi – onyń konstıtýsııalyq quqyǵy. Kez kelgen adam dindar bola alady, alaıda memlekettik qyzmetinde ol tek zań aıasynda ǵana jumys isteýge mindetti.
«Aıtalyq, teorııalyq turǵydan alǵanda, ákim bolsyn, mınıstr bolsyn, qandaı da memlekettik qyzmetshi belgili bir dindi ustanyp, qulshylyǵyn jasaı alady. Bes ýaqyt namazyn oqyp, qajylyǵyna baryp, dindar bolýy múmkin. Alaıda ol jumysyna barǵan kezde qyzmetin zaıyrly zańdar negizinde ǵana atqarady. Iаǵnı memlekettik organdardyń jumysyna din aralaspaýy kerek», deıdi ol.
Dintanýshy Konstıtýsııa turǵysynan elimiz Islam memleketi bolmaǵanymen, tarıhı dástúrimiz ben konfessııalyq ustanymymyz jaǵynan «musylman eli» sanalatynymyzdy aıtady. О́ıtkeni resmı statıstıkaǵa saı, halqymyzdyń 80 paıyzdan astamy Islam dinin ustanady. Qazaq jerinde talaı ǵasyrlar boıy Islam dini saltanat qurǵany málim. Oǵan uly tulǵalaramyzdyń ómiri, qazaq jerindegi tarıhı eskertkishter men jádigerler jaqsy dálel. Tarıhqa zer salsaq, halqymyzdyń ótken ómirinde sharıǵat zańdary men ıslam dástúrleriniń mańyzdy oryn alǵanyn kórý qıyn emes.
«Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Saýd Arabııasyna barǵanda ýmra qajylyǵyn jasap, Qaǵbaǵa kirgenin bilemiz. Bizdiń halqymyzdyń rýhanı baǵyty Islam dinimen sabaqtasqan. Bul elimizdiń zaıyrlylyq sıpatyna qaıshy emes ári ony joqqa shyǵara almaıdy. Halqymyz din ustanǵannan teokratııalyq memleket bolyp ketpeımiz», deıdi dintanýshy.
B.Abdılhakımniń aıtýynsha, qazirgi tańda elimizde Konstıtýsııamyzǵa saı memleket pen dinniń bólek bolý qaǵıdaty, ıaǵnı zaıyrlylyq ustanymy tolyqqandy jumys istep jatyr. Bul eldiń qaýipsizdigi úshin asa qajet. Terrorızm, ekstremızm ıdeıalarynyń taralýyna, túrli destrýktıvti dinı aǵymdardyń alshań baspaýyna zań turǵysynan qatań qadaǵalaý bolǵany durys.
Sonymen qatar radıkaldy dinı ıdeologııalarmen qosa, zaıyrlylyq ustanymyn da dástúrli dinge qarsy radıkaldy sıpatta qoldanýǵa jol berilmeýi kerek ekenin tilge tıek etti. Árbir adamnyń din ustanýy, elde meshit-medreseniń salynyp, jumys isteýi tolyqqandy zań aıasynda júzege asatyn bolsa, oǵan ruqsat. Alaıda keıbir azamattar tarapynan ata-babamyzdan ustanyp kelgen dástúrli din talaptarynyń ózin artyq kórip, ony joqqa shyǵarýǵa talpyný áreketi bar ekenin, ári muny «zaıyrly elmiz» dep búrkemeleıtini belgili. Bul, árıne, memleketimiz usynyp otyrǵan dinı senim erkindigin joqqa shyǵarý ári zańǵa qaıshy is ekeni belgili.
Osy oraıda din salasyndaǵy memlekettik saıasat boıynsha sarapshy Erjan Baıboldyń aıtýynsha, ar-ojdan erkindigi – árkimniń týabitti ári ajyramas quqyǵy. Bul dinı jáne ózge de nanym-senimderdi qamtıdy. Sondaı-aq eshqandaı dindi ustanbaý da ar-ojdan erkindigine kiredi.
«Ar-ojdan erkindiginiń ishki qyry quqyqtyq turǵydan absolıýtti sıpatqa ıe ári shektelmeıdi. Al osy quqyqty syrttaı bildirý, ıaǵnı is-áreket arqyly júzege asyrý ózge adamdardyń quqyqtary men zańdy múddelerine áser etýi múmkin. Osyǵan baılanysty ar-ojdan erkindigin júzege asyrý quqyǵy tek zańmen ári qajetti shekterde ǵana retteledi. Mundaı jaǵdaıda zaıyrlylyq qaǵıdaty aıryqsha mánge ıe. Bul – barlyq adamǵa ar-ojdan erkindigin teń dárejede júzege asyrýyna jaǵdaı jasaıtyn quqyqtyq tetik. Bul óz kezeginde qoǵamdyq qatynastardyń teńgerimdi damýyn, qoǵamdyq kelisimniń saqtalýyn qamtamasyz etedi», deıdi ol.
Al Jetisý oblystyq din isteri basqarmasy Din salasyndaǵy máselelerdi zertteý jáne ońaltý ortalyǵynyń óńirlik maman-teologi Janserik Ádilǵazıevtiń aıtýynsha, zaıyrlylyq qaǵıdaty – qazirgi zaman talaby, óıtkeni ol ǵylym-bilimniń qaryshtap damyp, adam sanasynyń keńeıgen ýaqytynda qajettilikti óteıtin júıe.
«Zaıyrlylyq uǵymynda barshamyz biletindeı, din memleketten bólek, ıaǵnı memleket eshbir dindi resmı nemese mindetti dep jarııalamaıdy, kerisinshe adamnyń óz qalaýyna qaldyrady. Zaıyrlylyqtyń taǵy bir maǵynasy – tózimdilik. Biz sııaqty kópetnosty, kópdindi memleketke tózimdilik ımmýnıtetin qalyptastyrý durys júıe. Qazirgi zamanǵy quqyqtyq memleket qurý jolynda zaıyrlylyq qaǵıdaty erekshe mańyzǵa ıe. Elimizdiń jańa konstıtýsııalyq reformalary bul júıeni naqtylap, qoǵam ómirindegi rólin kúsheıtti. Ol din men memlekettiń araqatynasyn rettep, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn teń dárejede qamtamasyz etýge baǵyttalǵan», deıdi ol.
Teologtiń aıtýynsha, jańa Konstıtýsııadaǵy ózgerister zaıyrlylyq qaǵıdatyn is júzinde júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Ol bilim berý salasyn da qamtıdy. Iаǵnı memlekettik oqý oryndarynda dinı úgit-nasıhat jasalmaıdy, bilim berý ǵylymı jáne zaıyrly negizde júzege asyrylady.
«Zaıyrly memleket dinı senim bostandyǵyn tolyqtaı qamtamasyz etedi. Azamattarymyz meshitke, shirkeýge nemese basqa da dinı oryndarǵa erkin baryp, óz senimin ustanyp, qulshylyǵyn jasaı alady. Memleket olardyń quqyqtaryn qorǵaıdy ári dinı kemsitýshilikke jol bermeıdi», deıdi J.Ádilǵazıev.
Jalpy alǵanda, jańa Konstıtýsııadaǵy zaıyrlylyq qaǵıdaty – elimizdiń demokratııalyq, quqyqtyq memleket retindegi damýynyń aıqyn kórinisi. Bul qaǵıdat qoǵamdaǵy ártúrlilikke qurmetpen qarap, birlik pen tatýlyqty saqtaýǵa qyzmet etedi. Sondyqtan ony túsiný men qurmetteý – árbir azamattyń ortaq mindeti.
