Jat jurttyń jigitin súıip, jar bolýǵa baılam jasaǵansha boıjetkender uzaq júrdi. Kútti. Sol aralyqta qaragózdiń júregin jaýlap alsa, jarylqasa qaıda qaldy qazaqtyń jigitteri? Áıeldiń baqyty – boıjetip, etegin japqannan keıin turmys quryp, ana ataný. Ana atanyp, perzent súıýge tıis arý jipsiz baılanyp jigitti kútkenimen, ýaqyt, fızıologııalyq múmkindigi kútpeıdi. Tistenip alyp, turpaıy sózderdi qarsha boratyp, buıryq shyǵaryp otyrǵan aýzy júırik jigitter kóńil bildirip, sóz salmaǵan soń, amalsyz ózge ulttyń jigitine kete barady.
Orysqa shyqqan da, túrikke tıgen de, arabtyń alaqanynda júrgen de, nemispen nekege turyp jatqandar da jeterlik. Qaısysy bolsa da, úlgi alatyn, jarnama jasaıtyn dúnıe emes. Biraq sońǵy kezderi daý-damaıy órship turǵan qytaılyq «kúıeýbalalar» men afrıkalyqtarǵa kelgende, bizdiń qoǵam tym qatal-aq: olardy «atyp», «asyp tastaıdy». Urynarǵa qara tappaǵan keıippen qara kúshi tasyǵan keı jigitter «qytaıǵa tıgen qyzdardy ne isteýge bolady?» dep kádimgideı bas qatyryp oılanady...
Osy baıbalamnyń ishinde qytaıǵa tıgen qazaq qyzdarynyń statıstıkasy da belgili boldy. Sońǵy alty jylda 253 qazaq qyzy qytaı azamatyna turmysqa shyqqan. Al taza etnıkalyq qytaılyqpen nekege turǵany – 34 qyz, qalǵany – Qytaıdaǵy óz qandastarymyzben shańyraq kótergen. Marqum Maqash Tátimov aǵamyz kózi tirisinde: «Qytaıdyń 50 mln erkeginiń bir-aq paıyzy, ıaǵnı bes júz myńy Qazaqstanǵa kelse, olar qazaqtyń demografııalyq ortasyn buzyp jiberýge qaýqarly» dep zar qaqsaıtyn. Árbir erkek pen áıel – qazaq ultynyń genofondy. Al genofondqa túbirimen qarsy demografııalyq genosıd «saqtanǵandy ǵana saqtaıdy».
Árıne, qyz bitkenniń bári E.Sıdorkındi essiz ǵashyq etip, sońynan sabyltyp Qazaqstanǵa izdep kelýge májbúr jasap, qazaq ónerine qatar júrip qyzmet etken Gúlfaırýs Ismaılova emes. Aralas nekede turǵannyń bári shetel asyp jatqan joq. Qazaq qyzdarynyń ne sebepti jat jerdiń jigitterine turmysqa shyǵyp jatqanyna erinbeı áleýmettik zertteý júrgizetin bolsa, ondaǵan, bálkim júzdegen sebebi anyqtalǵan bolar edi. «Eksportqa» ketip jatqan epti qyzdar týraly aıtylatyn ertegilerdiń sıýjeti de standartty: óz elinen teńin taba almaı, aqboz atty hanzadaǵa jolyǵyp, bir ezýinen bal, bir ezýinen maı aǵyp, baqytty ómir súrip jatyr. Shirkin, solaı bolsa ǵoı. Ata-anasynyń kóńilin jyǵyp, týǵan-týysyn jerge qaratyp, tóńireginiń talqysyna túsip, jat jurtqa jetiskennen ketpeıtini jáne ol jaqta júrip te ertegideı ómir keshpeıtini belgili dúnıe. Aralas nekede bolǵan bir ápkemiz «tili, dini basqa adammen birge ómir súrý únemi streste júrýge májbúrleıdi» degen edi. Bilgen soń aıtady da.
Tanys sińlilerdiń biri qarashaı jigitine kúıeýge shyǵatyn boldy. Otyzdy ortalap qalǵan, belgili kompanııalardyń birinde táp-táýir qyzmet istep júrgen kórikti qyzǵa bári de salǵan jerden óre túregelip «munyń ne?» desti. Ásirese ata-anasy, baýyrlary er toqymyn baýyryna alyp týlady. «Úshinshi múshelimdi toltyryp, qyryqqa aıaq basqan meni qazaq jigiti endi kerek ete qoımas. Qyzdar ár jigitke bir úmitpen qaraıdy, al olar úılenýge asyqpaıdy. Kimdi kútetinin, neni kútetinin bilmeısiń. Sezimin bildirýge qorqatyn, jaqsy kóretinin aıtýǵa jigeri jetpeıtin, batylsyz jigitterden sharshadym. Jumysym bar, kóligim bar, jaǵdaıym bar, otyzdan asqansha osynyń bárin óz qolymmen jasadym, endigi jerde ne jumysy joq, ne jaýapkershiligi joq, shirik-shirik ınomarkasymen túnimen taksıletip, óz kúnin áreń kórip júrgen jigitke qalaı kúıeýge shyq deısińder?» degende, aspanǵa shapshyp ál bermeı otyrǵan týystary úndeı almaı, kózimen sher shuqydy. Qazir eki balanyń anasy. Qap taýynyń arǵy jaǵynan da, bergi jaǵynan da qaptap kelip jatatyn eriniń týystarynyń kóńilinen shyǵyp, dástúrin ustanyp, sol eldiń saltyna saı jasaǵan qyzmetine qaı-qaısysy da dán rıza. Bastysy, baqytty. Al, zaty áıel bolyp jaralǵan soń ol baqytty bolýǵa laıyqty. Qyz balasy kimge turmysqa shyqsa da, otbasynyń sharty bireý ǵana – syılastyq, jubymen syılasyp ómir súrý. Jaınaǵan jastyq shaǵy tóbesinen aýyp bara jatqan soń baqytty bolýǵa talpyndy, tapty, ol úshin kináli emes.
Áńgime tipti de qazaq qyzdarynyń sheteldikke turmysqa shyǵýy týraly emes. Qyz balany kemsitý, áıel zatyn tómen tutý mentalıteti shyǵysqa tán sıpat bolsa da, ajyrasýy atymen joq, záýde bir «talaǵy» aıtyla qalsa, qulaqqa turpaıy emes, tań-tamasha estilgen dástúrli qazaq otbasylyq ınstıtýty buryn-sońdy eri qyzyn qara esekke teris mingizip, dál osylaı laǵnettegen qaradúrsin kepti basyna eshqashan kımegen bolar?!
Zaman basqa, oqıǵa bólek bolsa da, tektik, ulttyq oılaý júıesi kúshti halyq qandaı zaýal tónse de, zamana yǵyna qulamaı zatyn, tamyryn saqtaıdy. Jan-jaǵyn jaıpap kele jatqan jahandaný úrdisinde bolmaı qoımaıtyn jat árekettiń bárinen ata dástúrden nár alǵan myqty ımmýnıtet qana qorǵaıtyny belgili shyndyq. Aralas nekeniń astarynda saıasat jata ma, qyz jatjurttyq jigitpen jarasym taba ma, sheteldikke turmysqa shyǵatyn qyzdyń quqyǵy zańmen shektele me, bári de sol úzdiksiz úrdistiń bolmashy bir kórinisi ǵana.
Jahandaný dáýirinde «nege jatqa ketesiń» degen saýaldyń ózi maǵynasyz ári kúlkili ekenin tartysty máselege oraı ún qatqandardyń ishinde jalǵyz-aq saıasattanýshy Aıdos Sarym aıtty. Saıasattanýshy qazaq jigitterin eńbekqorlyqqa, parasattylyqqa, ynjyq bolmaýǵa shaqyrdy. Ol: «Jalpy, qyzdarymyzdy eshkimge bermeımiz, oıbaı-oıbaı degenimizdiń ózi agrarlyq, arhaıkalyq sana. Iаǵnı, qyzdardy jylqymen, basqa malmen teń sanaý. Jigitter! Myqty bolsaq jumys isteıik, ynjyq bolmaıyq, ıt bolmaıyq, básekege qabiletti, bilimdi, parasatty, baı-baqýatty bolaıyq! Eshkimgi til tıgizdirmeıik, tumsyqtyǵa shoqytpaıyq, baı men bastyqqa qorlatpaıyq! Sonda qyzdarymyz eshqaıda qashpaıdy, teńin ishinen izdeıdi»,–degen qorytyndy jasady. Budan asyryp qalaı aıtýǵa bolady?
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
