Onda Elbasynyń: «Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis. Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń mádenı-geografııalyq beldeýi – neshe ǵasyr ótse de, bizdi kez kelgen rýhanı jutańdyqtan saqtap, aman alyp shyǵatyn sımvoldyq qalqanymyz ári ulttyq maqtanyshymyzdyń qaınar bulaǵy», degen paıymdary rýhanı damýymyzdyń temirqazyǵy bolmaǵy anyq. Keń-baıtaq qazaq jeriniń teriskeıinde de kıe qonyp, qut daryǵan, án men jyrdyń besigi bolǵan mekender az emes. Solardyń biri – Gúltóbe-Mamanaı táńir syılaǵan kórikti de qasıetti óńir, eldik pen erliktiń, aqyl men kemeńgerliktiń mekeni sanalady. Tolybaı synshy, Qojabergen jyraý, Seksen batyr, Toqsan bı, Dástem sal, Segiz seri, Birjan sal, Shaǵyraı sheshen sııaqty dúldilder, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Safýan Shaımerdenov sekildi sańlaq jazýshylar ósip-óngendikten aıryqsha ystyq, erekshe qymbat. Bal quraǵy, baldyrǵan taly, mólt etken kóz jasyndaı kúmis kólderi, boz jýsandy dalasy qandaı keremet deseńshi! Gúltóbe-Mamanaı degen ataýǵa baılanysty kóp jyl basshylyq qyzmet atqarǵan ultjandy azamat Shaımurat Smaǵulov mynandaı áńgime aıtyp edi.
Qojabergen jyraý 1663 jyly naýryz aıynyń basynda qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysy, Jambyl aýdany «Blagoveshenka» keńsharyna qarasty Gúltóbe degen (jurtshylyq Mamanaı dep te ataıdy) ormandy, kóldi ásem qonysta, Tolybaı synshy Dáýlenulynyń otbasynda dúnıege kelgen. Qojabergen jyraý óz zamanynda qazaq, noǵaı, qaraqalpaq, Sibir tatarlary birikken áskerin basqarǵan. Erlikpen dańqy shyǵyp, bahadúr degen qurmetti ataq alǵan. Ot aýyzdy, oraq tildi sheshen, el bastaǵan kósem atanǵan. О́zi týǵan mekende 1763 jyly qaıtys bolyp, súıegi sol mańaıdaǵy ákesiniń esimimen atalatyn Tolybaı synshy qorymyna jerlengen. Kemeńger tulǵanyń týǵan jerinde shoq-shoq bop qalampyr ıisti alqyzyl gúlder kóp ósken. Soǵan oraı ormandy, kóldi, oıly, qyrly kók shalǵyndy alqap «Gúltóbe» atalǵan dese-di. Bul qonysty Ashamaıly kereıdiń Kóshebe Taýzar urpaǵynan taraıtyn ataqty Dáýlen batyr, onyń balasy Tolybaı synshy, nemereleri Qojabergen jyraý men Qarabas tarhannyń urpaǵy Segiz seri jaılaǵan. Keıin Táshim Satypaldyulynyń shóberesi Mamanaı bıdiń esimi qosarlanyp, «Gúltóbe-Mamanaı» degen atqa ıe bolǵan. Tolybaı synshy men Qojabergen jyraý jerlengen qorym-zıratty anyqtap tabýda jergilikti ólketanýshylar Sosıal Jumabaev pen Dásten Baımuqanov kóp eńbek sińirdi. Qorym tabylysymen eskertkish belgi qoıyldy. О́ńirimizge belgili kásipker Qanat Dúısenbaevtyń qarjylaı demeýshiligimen Tolybaı synshy, Qojabergen jyraý, Segiz serilerge záýlim kesene salynyp, as berildi.
Ataqty «Elim-aı» dastanynyń avtory Qojabergen jyraýdyń ómiri, qazaq, noǵaı, qaraqalpaq halyqtarynyń birikken jasaǵyna qolbasshylyq jasaǵan ordabasy, iri tarıhı tulǵa ekendigi, ataqty «Jeti jarǵy» zańnamasyn jazýǵa qatysqan memleket qaıratkeri, qazaq halqynyń erligin, eldigin jyrlaǵan aqyn bolǵandyǵy jaıly «Daýylpaz baba Qojabergen» jınaǵynda jan-jaqty jazylǵanmen, keıingi urpaqtyń jete bile bermeýi oılandyrmaı qoımaıdy. Sol sebepti baǵdarlamalyq maqalada atap ótilgendeı, týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri bolmaq.
Sal-serilerdiń ordasy Gúltóbeden shyqqan ánshi-aqyn, batyr Dástem sal Reseıdiń otarlaý saıasatyna qarsy shyqqan. «Dástemnama» dastanynda Ermak qaraqshynyń (dastanda «Jarmaq» dep atalady) jaýyzdyǵyn áshkerelep, oǵan qarsy soǵysqan Seıdek batyrdyń erligin kesteli tilmen baıandaıdy.
Halyq aýzynda saqtalǵan «Dástemnama» dastany – qazaq halqynyń erlik shejiresiniń bir paraǵy ispettes qundy mura. Osy qonysta dúnıege kelgen, jalyndy, urandy jyrlarymen búgingi Táýelsiz elimizdiń urpaǵymen qaıta qaýyshqan jyraý babamyz Jankisi Kóshekuly jaıly jastar túgil, úlkenderdiń biletini tam-tumdap qana.
Men Taýzarda Jankisi,
Jyryma qumar ár kisi.
Uran sap atqa mingende,
Sońyma ergen bar kisi.
Jaý kelgende jasqanbaý –
Batyrlyqtyń belgisi.
Mıras bolǵan bizderge,
Babalardyń úlgisi, – dep jyrlaǵan eken jaryqtyq «Baqsary batyr» jyrynda. Munda qazaq-qalmaq soǵysynyń batyry Baqsary batyrdyń erlik joly jan-jaqty sýretteledi.
Gúltóbe-Mamanaıdaı qasıet qonǵan jerden shyqqan áıgili adamdardyń biri – Segiz seriniń atasy Shaqshaq batyr Kóshekuly. Shaqshaqtyń batyrlyǵy Reseı otarshyldaryna qarsy kúreste erekshe tanylǵan. Kezinde Maral ıshan qozǵalysyn qoldaǵan Shaqshaq bılik aıtyp, el men eldi bitistirip otyrǵan. Bizge onyń «Adamnyń jasy týraly» tolǵaý-termesi ǵana jetken. Al Salǵara Jankisiulynyń «Jıyrma besi» – el súısinip tyńdaıtyn ánderdiń biri desek, artyq aıtqandyq emes.
Gúltóbe-Mamanaıym – týǵan jerim,
Kindik kesip, kirimdi jýǵan jerim.
Jalańash, jalań aıaq jar basynda,
Kóılek sheship, kóbelek qýǵan jerim.
Jaralyp dúnıege kelgen jerim,
Jalǵannyń qyzyǵyna engen jerim.
Bosanyp altyn uıa, tar qursaqtan,
Aımalap ana sútin emgen jerim.
Kózimnen bir kezderde bul-bul ushtyń,
Orta júz Ashamaıly kereı elim.
Árkimniń týǵan jeri – Mysyr shahar,
Mekke men Medınedeı bolǵan jerim, – dep týǵan jerin jyryna arqaý etken Segiz seri Bahramuly – qazaq án óneriniń tarıhynda aıshyqty orny bar dúldúl ónerpaz. «Gaýhartas», «Ǵaını», «Maqpal», «Nazqońyr», «Alqońyr», «Qarǵash», «Aqbaqaı», «Áıken-aı», «Eligaı» sekildi kileń injý-marjan ánderdi artyna mura etip qaldyrǵan. О́mirden erte ozǵan kúmiskómeı, jeztańdaı ánshi Jánibek Kármenov buryn halyq ánderi sanatyna engen biraz ánderdi Segiz seriniki ekenin anyqtap, ózi qurastyrǵan «Qazaq ánderiniń antologııasynda» jarııalady.
«Bizdiń zamanymyz – ótken dáýirdiń perzenti, keler zamannyń atasy», degen eken ulttyń rýhanı kósemi Ahmet Baıtursynuly. Keńbaıtaq qazaq jeriniń teriskeıindegi qasıetti jerlerden shyqqan batyr, jyraý, sal-seri babalarymyz ǵasyrlar boıy armandaǵan táýelsizdiktiń qadir-qasıetin, onyń baǵa jetpes qundylyǵyn búgingi jas urpaqtyń júregine uıalatý, kókiregine qondyrý úshin maqalada usynylǵan qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń naqty jobalaryn birlesip júzege asyrsaq, týǵan elge – Qazaqstanǵa degen patrıottyq sezim naǵyz ómir ózegine aınalary sózsiz.
Qaraqat ShALABAEV,
ardager ustaz
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Qyzyljar aýdany
