14 Tamyz, 2017

О́nim óndirýshi utylmaýy kerek

201 ret kórsetildi

Tabys tabýdyń, kún kórýdiń joly san qyrly. Allanyń aq jolynan taımaı, adal ispen aınalysatyndar da, qýlyǵyna quryq boılamaıtyn, aıla-sharǵysy mol, kezi kelse qyrǵıdaı qaqshyp ketetinder de aýyrdyń astymen júrip-aq mal taýyp, urty maılanatyndar da joq emes. Baı, kedeı demeı ózine «kerek» bolsa, kún men túndi elemeı, bireýdiń múlkin qaqshyp ketip júrgender de, jaıaý urylar da, qaraý pendeler de az kezdespeıtin boldy.

Daǵdarys kelgennen beri ońaı olja­ǵa «kenelgisi» keletinder qalada da, dalada da sabylyp júr. Qalada qaltaǵa tússe, aýylda óristegi maldy aıdap ketip jatady. Tipti aıaýshylyq tanytpaı, ózim sekildi adamnyń taban aqy, mańdaı teriniń «jemisi» demesten, taý taǵysyndaı jylqy, sıyrdy atyp alyp ketetinder de tóbe kórsetip júr.

Iá, nesin jasyraıyq, aýyldy diń­ke­le­tip otyrǵan sondaı ury-qarylar men del­daldar, alypsatarlar. Olar óndirgen ónimdi álgiler arzan baǵaǵa alyp, bylaı shyǵa qymbatqa satyp júredi. Tipti ondaılar ónim óndirýshilerdi bazar mańyna jolatpaı, syrttan kútip alyp jatady. Sol kezde ekeýi saýdalasqan bolady. Bá­ri­bir óndirýshiniń sózi ótpeıdi, alý­sh­y­-
­nyń aıy ońynan týady.

Taıaýda bir aýyl azamatymen tildes­ke­nimiz bar. Onyń aıtýynsha, ónimin deldaldarǵa bergennen basqa múmkindigi bolmaıdy eken. Sebebi, qala bazarynan alyp qoıǵan orny joq. Bolǵan kúnde de ol jerdiń óz zańy bar kórinedi. Bu­ǵan qosa aqsha tólep alatyn san túrli qu­jat ­­ta olardyń tıtyǵyna tıedi. Sondaı qy­rýar mashaqatqa bas qatyryp, áýrege túskenshe alypsatarlardyń suraǵan baǵasyna berip, qutylýdy maqul kóredi. Árıne,  shyqqan shyǵyn ótelip jatsa, áńgime basqa. Taban aqy, mańdaı ter aqtalmasa, ol da aýyr azap. Sondaı tirlikten eńbegi esh bolǵan biraz azamattar aýyldy tastap qaladan jumys izdeıdi eken. Zamanǵa qaraı kóligiń, ónim óndirýge qajet tehnıkań bolmasa, isiń ilgeri baspaıdy. Jalpy, Tabıǵat-Ana­nyń ystyǵy bet qaryǵanda, qystyń aq borany uıytqyp, qyzyl shunaq aıaz qys­qanda egin salyp, mal baqqan aýyl jur­tyna degen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jasap jatqan qamqorlyǵy kóp jaǵdaıda jete bermeıtini aqıqat. Ony utymdy uıymdastyrýǵa tıis jer­g­i­likti jerlerdegi keıbir ákim-qara­lar aýyl men aýdannyń arasyndaǵy jı­nalysqa baryp kelýmen ýaqyttaryn ót­­kizedi. Qazir aýyl ákimderine kór­se­ti­lip jatqan senim-múmkindikter, er­kin­­dikter, jetip artylady, kózin tapsa qar­­jydan qysylmaýyna bolady. Sony tı­imdi paıdalana almaı, eski súrleýden shyǵa almaı júrgender barshylyq.

Iá, isker ákimder de joq emes. On­daı azamattar alaqandaı aýylyn qoı­yp, eldik tirlikke de óz úlesterin qo­sýda. Osy jerde myna bir pikirdi orta­ǵa sala ketsek deımiz. Bir ujymǵa bi­rigip eńbek etý máselesi kóterilip jat­qanda jergilikti jerdegi ákimder syrttaı baqylaýshy bolmaı, halyqpen qoıan-qoltyq aralasyp, ár istiń tetigin tabýǵa, problemany sheshýge jumǵan judyryqtaı kirisse, qazaq jeriniń ús­tin­degi baılyqqa jurtty kenelteri sóz­siz. Anaý keńes zamanynda ketpen u­stap-aq tórtkúl dúnıege tanylǵan Ybyraı Jaqaev, aqtyly qoı ósirgen Jazylbek Qýanyshbaev sol jerústi baılyǵynyń qazynasyn qoparyp halyqty aq kúrishpen, sapaly etpen qamtamasyz etkenin úlkender biledi, tarıhtyń betinde saırap tur.

Elbasy kooperatıv qurý arqyly birlikte jumys isteýdi kóterip, ol qazir qanat jaıyp keledi. Bul shashyrańqy tirlikten ortaq iske uıytqy bolýdy uıys­tyrady. О́z tirligimen júrgender en­digi jerde kooperatıv arqyly, qolyn uzar­tatyny anyq. Bazarlarǵa bara almaı­tyndar óz ónimin kooperatıvke senim tapsyrady. Bul ónim sapasynyń artýyna da jol ashady. Burynǵydaı deldaldarǵa bermeı, óziniń baǵasyn qoıa alady.  Mundaı ıgi is júzege asyp jatsa, shóp basyn syndyrmaı kóleńkede, jyly jerde otyryp baııtyndardyń  ózi ónim óndirýshiler qataryna qosylar edi. Qalaı desek te, aýyl jurty beınettiń  zeınetin kórip, ónimin jol boıynda satýdan qutylady.

Naryq zamanyna erte kóshken elder ónim óndirýshi men tutynýshynyń ara- jigin anyqtap, árqaısysynyń jumys tásilin belgilep bergen. Buǵan bir mysal keltirer bolsaq, issaparmen 2001 jyly AQSh memleketinde bolǵanymyzda bir fermerdiń eńbegimen tanysqanymyz bar. Sony kórip osyndaı úlgili is bizdiń ota­nymyzda da ornaıtynyna sengenbiz. Biz júzdesken fermer sıyr baǵýmen aı­na­lysady eken. О́ndirgen ónimin óz aıaǵymen alýshyǵa aparmaıdy. Tıisti oryndar jasasqan kelisimshart boıynsha kelip, alyp ketedi. О́nim baǵasy da ortaq kelisim negizinde júzege asyrylady eken. Al jem-shópti daıyndaıtyn jeke fermer. Oǵan aqshasyn tóleseń bolǵany. Osyndaı úlgini óz elimizde ornyqtyrsaq, qazaq jeriniń mol baılyǵy óz jurtymyzda ǵana emes, ózgelerge de jetip, halyqtyń turmysy jaqsarar edi. Kem-ketigi kóp aýyl boı jazyp, adamdarynyń ajary ashylar edi. Bir sózben aıtqanda, ónim óndirýshi utylmaýy kerek. Bul qazir elimiz úshin basty másele bolyp tur.

Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Amanatqa adaldyq

Ádebıet • Keshe

Jantórın jańalyǵy

Kıno • Keshe

Azattyq úshin arpalysqan

Tarıh • Keshe

Dıllıan Ýaıt qaharyna mindi

Kásipqoı boks • Keshe

Uqsas jańalyqtar