Osylaı dep senimmen aıtýymyzǵa dáleldi negizge quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin saralaý barysynda anyq kóz jetkizdik. Ásirese, zańdylyqty qadaǵalaý salasynda ózgelerden ozyq turǵan quzyrly organ – prokýratýranyń qazirgi tańda iske asyryp jatqan jumystary nazar aýdartady. О́ıtkeni, ár quqyq qorǵaý organynyń keleli qyzmeti jalpy qylmystyń tómendeýine, tártiptiń kúsheıýine jol ashady.
Árıne, adamzat jaratylǵaly beri qylmystyń nebir túri jasalyp kele jatqany ras. Oǵan qansha jerden shekteý qoıylǵanymen, bireý bilip isteıdi, bireý bilmeı isteıdi degendeı, qosaq arasynda qosa ketetinderi de jasyryn emes. Sonda baıqasańyz, mundaı jumystardy ádil atqarýda damyǵan elderdiń prokýratýra organdary adam quqyǵyn qorǵaý úshin jumys isteıdi. Mundaı elderdegi prokýratýranyń basty mindeti – qylmystyq ister bo-
ıynsha zańdylyqty qamtamasyz etý. Olar sot pen polısııanyń arasyndaǵy súzgi qyzmetin atqarady. Tergeýdiń kemshilikterin joıady. Kináliniń áreketine shynaıy baǵa beredi.
Bul jumystardy atqarý aıtýǵa ǵana ońaı. О́ıtkeni, kóbine dálel jetkilikti bolyp tursa da, tipti kináli adam moıyndap tursa da, qylmystyq is aılap tergeledi. Soǵan baılanysty jábirlenýshiler, kýálar óz jumysyn ysyryp qoıyp, aptalap tergeý oryndarynda júredi. Endi bizdiń elimizdegi quqyq qorǵaý organdarynyń qazirgi qanatqaqty jobasyna oraı dáleldenip turǵan ister ári ketse bir aptada tergelip, tıisti sheshimderi shyǵatyn boldy. Árıne, bul arada egjeı-tegjeıli zertteýdi qajet etetin kúrdeli isterdiń orny bólek.
Qylmystyq ister qaralǵanda taraptar nelikten renish bildiredi? Olar kóbine zańdylyqtyń saqtalmaıtyndyǵyn aıtady. Mine, qazirgi kúnde osy kemshilikterdi boldyrmaý úshin Joǵarǵy Sot pen Bas prokýratýra birlesip, IT tehnologııasy boıynsha jasalǵan zańdylyqty qadaǵalaý jobasy keńinen óristedi. Atalǵan osy «zańdylyq» júıesinde Qylmystyq kodekstiń barlyq normalary sıfrlanǵan. Sonda úkimnen, ıakı sheshimnen ketken qatelikter bolsa, olardy kompıýter birden kórsetedi.
Bul qandaı qatelikter? Jaza tym qatal nemese negizsiz jeńil emes pe, rejim túri qanshalyqty dál tańdaldy, dúnıe-múlikti tárkileý kerek pe, qosymsha jaza qalyp qoıǵan joq pa, taǵy basqa 100-den astam parametr boıynsha salystyrý júrgiziledi. Mine, osy baza arqyly 2016 jyly 40 myń úkim tekserýden ótken. Sonyń nátıjesinde 559 úkim túzetilgen. Demek, joǵaryda atalǵan daý-damaıdy zańdy sheshýde bul joba qajettiligin kórsetip-aq tur. Sondyqtan ol kelesi jyldyń basynan qoldanysqa tolyqtaı engizilmek. Sonda sot sheshimderindegi qatelikter men kemshilikter birden azaıǵan soń bitpes daý-damaı da kúrt azaıady degen úmit bar.
Ákimshilik quqyq buzýshylyq isterdiń sany jyl saıyn 4 mıllıonnan asyp jyǵylady eken. Hattamalardy 64 memlekettik organ toltyrady. Bul salaǵa is júzinde búkil memlekettik apparat pen árbir tórtinshi turǵyn tartylǵan. Degenmen, aıyppuldardyń tólenýi tómen. Isterdiń 60 paıyzy jol erejesine qatystylyǵy jasyryn emes. Al jol polısııasy qyzmetkeri toltyrǵan hattama joǵalyp qalýy yqtımal. Sonyń kesirinen oryndalmaı turǵan aıyppuldar kóp. Adamdar shetelge shyǵa almaı, quqyqtary shekteledi. Jemqorlyqqa soqtyrýy da múmkin. Mine, endi júrgizýshi jol erejesin buzsa, polısııa qaǵazǵa emes, planshet arqyly elektrondy hattama toltyrady. Elektrondy hattamany joǵaltý nemese qoldan jasaý múmkin emes. Ol prokýratýranyń Ákimshilik isterdiń biryńǵaı reestrinen birden kórinedi. Nátıjesinde rásimdeý men aıyppul tóleýge bar-joǵy 3-5 mınýt qana ýaqyt ketedi. Demek, Elbasy tapsyrmasyna saı qylmystyq prosesti izgilendirý barysynda daý-damaıdy da azaıtý isi osylaısha jolǵa qoıylary haq.
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»
