– Bul Náziken Alpamysqyzy. О́zi halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda muǵalim kórinedi, – dedi bireý kóp kóńilindegi saýaldy oqyǵandaı.
– Solaı ma? Men aqyn shyǵar desem... Ekonomıst bolsa, munda neǵyp júr? – degen jas jigittiń sózi bul joly da jaýapsyz qalmaǵan.
– Ekonomıst bolsa qaıtedi? Bálkim, bul qyzdyń da ádebıetke bir qatysy bar shyǵar. Tipti sen oılaǵandaı, aqyn bolýy da ǵajap emes. Qarashy, shirkin, ózi de tunyp turǵan poezııa emes pe?! О́tkende osy perızatty Gera (Belger) aǵamyzdyń ózi «álem ádebıetin tereń biletin áıel zatyn buǵan deıin kórmep em. Al Názikenmen sóılesseń, jan saraıyń keńip, bir rahattanyp qalasyń», – dep onyń syrtynan súısinip otyrǵan, – dedi bastapqy adam taǵy da.
Nesin, jasyraıyq, syrt symbatymen ǵana emes, bilim-biligimen de álgindeı marqasqa azamattardy aýzyna qaratyp otyrǵan Náziken atty arýǵa sol sát qyzyǵa qarap qalǵanymyz da ras.
Kóp uzamaı sol Náziken Alpamysqyzymen, onyń jan álemimen jaqynyraq tanysýdyń da múmkindigi týǵan. Olaı deıtinim, respýblıkalyq basylymdardyń birinde onyń bir betke jýyq jyr toptamasy jarq ete qaldy.
Aty-jónine syrttaı qanyq bolǵan soń, gazettiń álgi betine eriksiz úńilsek te, jurttyń mamandyǵy ekonomıst eken degen sózi de esimde, sodan bolar, alǵashynda basyma onyń jyrlary áýesqoı bireýdiń uıqas qýalaǵan jaı shatpaǵy shyǵar degen de oı kelgen.
Áıtse de bul kúdigim kóp uzamaı-aq seıilip sala berdi.
Júrektiń ózi biler kimge qularyn,
Búırektiń ózi biler kimge buraryn.
Kóńildiń ózi biler neden qalaryn
Saǵyńnyń ózi biler neden synaryn – deıdi aqyn.
Qudaı-aý, salǵan betten mynadaı kesek-kesek oıǵa tap bolamyn dep kim oılaǵan. Onda da jylt etken maıy joq qarakesek et sııaqty, qaradúrsin taqpaqqa emes, sóz qudiretiniń túıinin óziń shesh deıtin tuńǵıyq oıǵa tunshyǵyp qalǵandaısyń. Kelesi «Qyzyl shetenniń» de mánine boılaǵan adamǵa aıtary mol bop shyqty. Onda Náziken sizdi eriksiz tabıǵattyń tylsym syryna qanyqtyrady. Aqynmen birge siz Alataýdyń sonaý bir zańǵar shyńyna shyǵasyz. Sol jerde qyp-qyzyl tasty jaryp shyqqan kúreń shetendi kórip, qaıyspas qaısarlyqqa onymen birge qaıran qalasyz. Káne, tyńdap kórelik.
Úskirik te moıytpaǵan shetensiń,
Aptapqa da tótep bergen bekemsiń.
Ala jazdaı kórmeseń de aq nóser
Qandaı nármen jelkildep tur ekensiń? – dep óz tańdanysyn jasyra almaǵan aqyn odan ári shetenmen adamsha syrlasyp ketedi.
Kóńilim jetimsirep umtylǵanda,
Taýǵa kep jubanamyn muń tunǵanda, – dep oǵan jan álemin aqtara otyryp, ishteı túleı bastaǵanyn ózi de ańǵarmaı qalady.
Kóktemde sheten bolyp qaıta kelip,
Taýymdy jaıqaltyp bir túletermin – dep ıyǵyndaǵy aýyr oıdy silkip tastap, jan saraıyn bir tazartyp alady. Aqyn oıynyń sáýleli jarqyly sizdi de beıjaı qaldyrmaıdy. Lezde tynysyńyz keńip, jazdyń bir janǵa jaıly qońyr samaly jelpip ótkendeı kúı keshesiz.
Mine, osyndaı alǵashqy toptamasymen-aq poezııa álemine úlken daıyndyqpen, eń bastysy, zor mahabbatpen kelgen Náziken aqyn sodan beri ósý, órleý ústinde. Onyń taqyryp aıasy da barynsha keń. Birde Tumar hanymǵa aınalyp, el namysyn jyrtsa, endi birde lúp-lúp soqqan júregin alaqanyńyzǵa salyp beredi. Eń bastysy, ol neni jyrlasa da oıdy jadaǵaı aıta salmaıdy, árkim óz zerdesinen ótkizetindeı tereńnen tartady. Jan saraıynyń esigin aldyńnan aıqara ashady. Ondaıda siz de bar yqylasyńyzben aqynnyń shýaqty sátterine ortaqtasyp, kóńili jabyrqaý tartsa, birge muńdanasyz.
Bir qaraǵanda, aqyn jany sizge tym muńdylaý bop kórinýi de múmkin. Alaıda jete úńilseńiz onyń jalqynyń emes, kóptiń kóńiline tunǵan oıdy aıtatynyn baıqaısyz. Jáne jaı ǵana aıtyp qoımaıdy, qolamtada qozdap jatqan otty úrlegendeı, oı jalynyn laýlatady.
Jalpy Názikenniń boıyndaǵy ómirge ińkárlik, tula boıyna tunǵan meıirim shýaǵy, jan jomarttyǵy ár sóziniń astarynan lúpil qaǵyp jatqandaı. О́ıtkeni, nendeı taqyrypqa qalam terbese de ol óz júreginen ótkizip aıtady.
О́zimizge belgili názik jandylardyń jan álemin jyrǵa qospaǵan aqyn kemde kem. Tipti keıde áıel zatyna degen júrek bulqynysy aıtyla-aıtyla túgesilgen sııaqty da kórinedi. Alaıda ár dáýirdiń de, ár aqynnyń da bul oraıda aıtary taýsylmasy jáne anyq. Náziken aqyn da bul taqyryptaǵy jyrlardy ózindik izdenisimen barynsha baıyta túskendeı. Bul sózimizdiń aqıqatyna kóz jetkizý úshin káne, onyń «Áıel patshalyǵy» atty óleńine kezek berelik.
Sáýleli álem tórinen,
Syr-sezim tasyp tógilgen
Áıeldiń názik janynda
Bir patshalyq bar.
Paıymda:
Balaýsa balǵyn baǵynda,
Táńir bergen amanat
Senim. Úmit. Mahabbat.
Úsh piri otyr taǵynda! – deıdi ol. Aqyn odan ári áıel-ananyń el birliginiń, bereke-yrystyń bastaýy ekenin nyqtaı túsedi de:
Shuǵylaly shalqar kóńilden,
Aqjarqyn peıil órilgen.
Ananyń pák janynda
Bir patshalyq bar.
Paıymda:
Mıýaly jomart baǵynda
Táńir bergen amanat
О́nege. Sabyr. Marhabat.
Úsh piri otyr taǵynda! – dep sóz órnegin tógedi. Siz bul oımen de eriksiz kelisesiz. Kelispeske esh sharańyz joq. О́ıtkeni, bul da rııasyz shyndyq.
Náziken Alpamysqyzynyń qalam qarymy, onyń jyrlarynyń poetıkalyq daralyǵy jaıly aıtyp otyrǵan biz ǵana emes. Bizge deıin de onyń aqyndyq bolmys bitimi, jetken jetistigi, shyqqan bıigi jaıly oı tolǵaǵan qalamgerler de barshylyq. Olaı bolsa, solardyń qatarynan úsh-tórt adamǵa sóz kezegin berse, esh artyq bolmas.
Mine, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, arqaly aqyn aǵamyz Hamıt Erǵalıev bylaı deıdi: «Náziken Alpamysqyzy degen qyzdyń árqaısysy naqyl sóz bop aýyzdan aýyzǵa tarap ketkeli turǵan ǵıbratty bir qaqpaılary tańdaı juta tamsandyratyn dúnıeler»
Al uzaq jyldar juptary jazylmaı, oı-pikiri jarasqan dosy Gerold Belger bolsa «Dlıa opredelenıe ee poezıı ıa by ýpotrebıl takıe slova – orıentıry, kak nejnost, arıstokratızm, dıalektıka dýshı ı jıznelıýbıe. Voobshe ý Nazıken ızyskannyı, v vysokoı stepenı okýltýrennyı, metaforıcheskıı ıazyk... Leksıka, mıroponımanıe, mırovosprııatıe ee fılosofıchny!» – dep aǵynan jarylǵan eken.
Onyń bul sózin kórnekti ádebıetshi ǵalym Músilim Bazarbaev ta jandandyra túsedi. «Názikenniń aqyndyq talanty ózgeshe, sózderi sony. Sondyqtan da qazaq poezııasynyń sánin de, mánin de baıytatyn aqyn» dep oǵan naqty baǵa berse, keıingi urpaqtyń kórnekti bir ókili Áýezhan Qodar «Náziken az ýaqytta ózin tuńǵıyq tereń lırık retinde, sonaý skıf pen saq dáýirinen ún qatqan tekti Tomırısteı náziktigi men órligi birdeı órilgen dara tulǵa retinde kórsete bildi» dep búgingi zııaly qaýym atynan túıindi pikir aıtady.
Osy marqasqa azamattardyń bári de baıqasańyz, Názikenniń poezııa álemine ózindik qoltańbasymen kelgenine basa toqtalsa, oǵan bizdiń alyp-qosarymyz sol – Názikenniń alǵashqy tyrnaqaldy týyndysy «Shyraǵdannan» bastap «Jarqyrap aspanymda kún turǵanda» atty jınaǵyna deıingi eńbekteriniń bári de aqynnyń ashy teriniń jemisi, jan aıamas izdenisiniń nátıjesi. Iá, poezııa patshalyǵyna zor talǵammen, ólsheýsiz mahabbatpen engen Názikenniń ómir jolyna kóz salsańyz, onyń aqyn bolmaýǵa haqy da joq sııaqty kórinedi. Tipti onyń aqyndyq jolǵa túsýine Táńiriniń ózi jaǵdaı jasaǵan ba deısiń.
Eń aldymen ol bir-birine yntyq bop qosylǵan Alpamys pen Baqtylynyń jalǵyz perzenti boldy. Iаǵnı, ol ystyq mahabbattan jaralǵan. Sondyqtanda ǵoı «Bir tal qyzǵa qarap qalasyń ba? Saǵan ul súıý kerek» degen aǵaıynnyń sózine ákesi «Men osy jalǵyzymdy on ulǵa aıyrbastamaımyn»-dep jaýap beripti.
Ákesi jylqyshy edi. Soǵan oraı, taýda týyp, taýda ósken Náziken bala kezinen-aq attyń qulaǵynda oınap, boıjetti. Tumsa tabıǵattyń syryna qanyqty. Sodan da ol ózin aınala qorshaǵan ortanyń bólinbes bólshegindeı sezindi. Tabıǵattyń sony minezin de boıyna sińirdi. Kúndeı jarqyrap, aq jańbyr bop quıylý da, kól-kósir kóńil syry da sol tabıǵat bergen syı. Oǵan qosa jan saraıy keń ata-ana bergen tálim men tárbıeni naǵashysy Shaltabaı sheshenniń aqjarma ańqyldaqtyǵy da tolyqtyra túskendeı.
Iá, betinen eshkim qaqpaǵan erke qyz zerek bop ósti. Qatarynyń aldy boldy. Almatydaǵy ýnıversıtette oqyp, Máskeýden aspırantýrany bitirdi. Jas maman elge kelgen soń Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda stýdentterge tálim berdi. Osy jyldar ishinde de ósý-órleý ústinde boldy. Mamandyǵyna saı ǵylymı izdenisin de jalǵastyrdy. Ǵylym doktory, professor atandy, tókken teriniń óteýi qaıtty.
Degenmen onyń jany poezııa álemin ańsady. Mazasyz oılaryn qaǵazǵa túsirý ony jańa bir tylsym álemge jeteleı berdi. Samǵaıtyn keńistik te, ishtegi qyzýly oı da, zapyrandaı ashy muń da óleń bop órildi. Eger osy boıyn býǵan bula sezimder lyqsyp syrtqa shyqpasa, onda óziniń de órtenip ketetinin Náziken júregimen túısindi. Túısingeni sol, ol poezııany janyna ǵumyrlyq serik etip aldy. Sátti shyqqan óleń shýmaǵyna jubandy, basyna sáýleli oı kelgenine qýandy.
Tabıǵattyń aıasynda, taýdyń baýraıynda, kıiz úıdiń ishinde ósken Názikenniń halqynyń tynys-tirshiligin, salt-dástúrin, tili men dilin tereń bilýi de onyń adamı bolmysyn baıyta tústi. Osy arada bir aıta ketetin jaıt, Máskeýde ótken bir jıynda tanysyp, oı-pikir almasqan Shyńǵys Aıtmatov syndy zańǵar jazýshynyń qazaq qyzynyń óz halqynyń ómiri men turmysyn tereń biletini tánti etkeni sondaı, qaısybir eńbekterin jazý ústinde ózi jete bilmeıtin, kúmándileý kóringen keıbir jaıttardy Názikenge telefon soǵyp, egjeı-tegjeıli surap alatynyn búginde bireý bilse, bireý bilmeıdi. Osy bir ǵana jaıttyń ózi de Názikenniń rýhanı baı adam ekendigin baıqatyp turǵan joq pa?!
Eń bastysy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaırtakeri, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty Náziken Alpamysqyzy búginde boldym, toldym dep, toqyrap, toqtap qalǵan joq. Izdenýden, jan álemin baıytýdan jalyqqan emes. Demek, bul onymen aldaǵy ýaqytta da sandaǵan sáýleli jyrlary arqyly júzdesemiz degen sóz. Laıym, solaı bolǵaı.
Jumagúl Solty
