OQO balamaly energııa kózderine áleýeti mol

Iаǵnı, elimizde elektr energııasynyń basym bóligin jylý jáne gaz-týrbınaly elektr stansalary óndirip shyǵarady. Búginde atmosferanyń eń iri lastaýshylaryna ken óndirý salasy, jylý jáne elektr energetıkasy, munaı-gaz kesheni kásiporyndarynyń stasıonarlyq kózderi jatady eken. 

Mamandardyń pikirinshe, HHI ǵasyr basynda Qazaqstan jal­py ekologııalyq jáne eko­no­mıkalyq jaǵdaı shartta­ry­nyń buzylýynyń jahandyq prob­lemasymen jáne sonyń sal­da­ry­nan áleýmettik ál-aýqat­tyń na­sharlaý qaýpimen bet­pe-bet keldi. Sondyqtan da bul qor­dalanyp qalǵan proble­ma­lardy sheshýdiń tıimdi jolda­ry­nyń biri elimizdi «jasyl ekono­mı­kaǵa» kóshirý bolyp tabylady. Osy oraıda, elimizde balamaly energııa alý úshin qajetti resý­rstarmen qamtamasyz etilýi tur­­ǵysynan jel, kún jáne gıdro­ener­getıkalyq energııanyń eń qo­laıly kózderi bar. Maman­dar­dyń esebinshe elimizdiń teo­rııalyq jel áleýeti – jylyna 1820 mlrd kVt saǵatqa jýyq, gı­dro­energetıkanyń áleýeti – jy­lyna 30 mlrd kVt saǵat, al kún energetıkasynyń áleýeti – jy­lyna 2,5 mlrd kVt. Bul oraıda, Elbasy EKSPO-2017 kórme keshe­nindegi Kongress-ortalyqta ót­ken Astana ekonomıkalyq fo­rý­mynyń plenarlyq otyry­synda búgingi kúni elimizde energ­e­tıkalyq salany jańǵyrtý to­lyq qarqynmen júrgizilip jat­qanyn atap ótti. «Qazirdiń ózin­de jańǵyrmaly energııa kó­zin óndiretin jıyntyq qýaty 300 mVt-ge teń elý kásiporyn bar. Sońǵy on jyldyń ishinde ta­bıǵat­ty qorǵaý sharalaryn jú­zege asyrý esebinen aýany las­taı­tyn zattar shyǵaryndysy 13 paıyzǵa, ilespe munaı gazynyń shy­ǵaryndysy 70 paıyzǵa qys­qardy», dedi N.Nazarbaev.

Halyq tyǵyz ornalasqan Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy jaǵdaı týraly aıtar bolsaq, respýblıkada energııa barynsha tapshy óńir retinde atalýda. Oblys tutynatyn energııa mólsheriniń 60 paıyzdan as­ta­myn ózge óńirlerden tasymal­daýda. Sol sebepti de tarıf jo­ǵary. Bul qarapaıym tuty­ný­­shylarǵa da, shaǵyn jáne orta bız­­nes ókilderine de aýyr­tpa­lyq túsirip otyr. О́z keze­gin­de, Ońtústik Qazaqtan oblysy respýblıkadaǵy balamaly energııa kózderi (jel, kún, ki­shi gıdroenergııa) boıynsha eń áleý­etti óńir bolyp esepteledi. Osyn­daı múmkindikterdi saralaý maqsatynda óńirde aldyn ala tehnıkalyq-ekonomıkalyq ne­­gizdeý jumystary júrgizilgen bolatyn. Nátıjesinde Ońtús­tik Qazaqstan oblysy aýmaǵynda jı­yntyq qýaty 120 MVt-ny qu­raıtyn tıimdi gıdro­ener­ge­tı­ka­lyq áleýeti bar 43 núkte anyq­tal­ǵan. Oblys aýmaǵynan 122 ózen aǵady, 41 sý qoımasy bar. Qazirgi ýaqytta óńirdegi kásip­oryn­dar men turǵyndardyń elektr ener­gııa­­syn jyldyq tutynýy shamamen aıyna 400 MVt quraıdy. Onyń 114 MVt-y (29 paıyz) ishki qýat esebinen óndirilse, 286 MVt (71paıyz) Qazaqstannyń basqa óńir­lerinen satyp alynady. Bul óz kezeginde elektr qýatynyń baǵa­syna áser etip otyr. Shaǵyn elektr stansalarynyń salynýy jáne iske qosylýy syrttan tasymaldanatyn qýatty shamamen 42 paıyzǵa qysqartady eken. Sondyqtan búgingi tań­da gıdroenergetıkalyq salany da­mytý jáne shaǵyn sý elektr stansalary jobalaryn qar­jylandyrýǵa ınvestısııa tar­tý mańyzdy. Tasymaldaý paıy­zy­nyń kórsetkishi ózgerýine ob­lystyń negizgi elektr energııa óndirýshi uıym «Shardara sý elektr stansasy» AQ-ta júr­gizilip jatqan jańǵyrtý ju­mys­tary oń septigin tıgizeri anyq. Jańǵyrtý tolyǵymen aıaq­talǵannan keıin Shardara sý elektr stansasynyń belgilengen qýa­ty 100 MVt-tan 126 MVt-qa ósedi. 

Shaǵyn elektr qýaty kózderin ornatý boıynsha aldyńǵy jylda­ry Túrkııa, Izraıl, Germanııa, Polsha memleketteriniń ókil­deri jobalarǵa qatysýǵa nıet bildirgen bolatyn. Aldyn ala aıta ketelik, keı joba tıisti mınıstrlik tarapynan qoldaý tap­pady. Mysaly, ótken jy­ly jergilikti buqaralyq aqpa­rat qu­raldary «Shymkent» áleý­met­tik-kásipkerlik korporasııasy» «ult­tyq kompanııasy» AQ-tyń málimetterine súıene otyra, Túl­kibas aýdanyndaǵy Mashat óze­nin­de eki shaǵyn GES salý úshin túrkııalyq «Endustriyel Elektrik» kompanııasymen birlesken kásip­oryn qurylǵanyn jarııa etken bolatyn. Jobalyq quny 2,1 mlrd teńge, qýattylyǵy 4 MVt bola­tyn joba halyqaralyq ere­jege saı jasalǵany da aıtyldy. Qurylys jumystaryn 2017 jyly bastap, osy jyldyń sońynda aıaqtaý josparlanǵan bolatyn. Alaıda, oblys ákimdigi bas­pasóz qyzmetiniń bizge bergen málimetine qaraǵanda, qýaty 4 MVt bolatyn túr­kııa­lyq «Endustriyel Elektrik» kom­pa­nııa­­synyń eki shaǵyn sý elektr stan­­sasynyń jobasy Energetıka mınıstrliginiń «Jańǵyrmaly ener­­­gııa kózderin paıdalaný ob­ek­ti­­lerin ornalastyrý josparyna» engizilmegen.

Jalpy, oblys boıynsha gıd­ro­energetıkalyq joba­lar­dyń birqataryn «Keles­gıdro­qu­­ry­lys» JShS júzege asyrýda. Se­riktestiktiń bul salada táji­rı­be­si bar. Qýattylyǵy 1,3 MVt bola­tyn alǵashqy sý elektr stan­­sasyn seriktestik 2001 jy­ly paıdalanýǵa bergen bolatyn. Bul shaǵyn GES myńdaǵan tur­­ǵyndardyń suranysyn qam­ta­masyz etip keledi. Al, odan 13 jyl keıin iske qosylǵan «Rys­jan» GES-i 8 myńǵa jý­yq úıdi elektr qýatymen qam­tamasyz etýde. Sondaı-aq, Sary­aǵash aýdany, Keles ózeniniń boı­ynan jalpy qýaty 5 MVt bola­tyn «Darhan», «Azamat» sha­ǵyn sý elektr stansalarynyń qury­lysyna jer telimi bólingen. «Kelesgıdroqurylys» JShS iske asyratyn bul jobanyń qa­zir­gi tańda tıisti qujattary ázir­lenýde. Al Tólebı aýdanynda qýa­ty 2,5 MVt bolatyn «Keńes» sha­ǵyn sý elektr stansasynyń qu­rylysy júrgizilýde. 

Búgingi tańda oblysta jańǵy­r­­maly energııa kózderin damytý ba­ǵy­tynda 14 joba júzege asy­ry­lýda. Onyń ishinde Saryaǵash aýda­nyndaǵy qýaty 2 MVt «Rys­jan» shaǵyn sý elektr stansasy­nan bólek Saıram aýdanynda, Shymkent qalasynda qýaty 1 MVt-tan «Ochıstnoı» jáne «Aqbaı» 2 kún elektr stansasy iske qosylǵan. «Bolashaq ene­r­gııasy» taqyrybyndaǵy EKSPO-2017 halyqaralyq ma­man­­dandyrylǵan kórmesi qar­sa­ńynda Saıram aýdanynda qýaty 2,5 MVt «Mankent» shaǵyn sý elektr stansasy iske qosylǵan bolatyn. Jyl sońyna deıin Qazy­ǵurt aýdanynda qýaty 0,975 MVt «Dostyq» shaǵyn sý elektr stan­sasy iske qosylady. Sondaı-aq, Báıdibek aýdany Júzimdik el­di mekeninde «Vetropark Júzim­dik» JShS qýaty 40 MVt bola­tyn jel elektr stansasyn sa­lý­dy josparlaýda. Jobaǵa 700 gektar jer telimi bólingen, teh­nıkalyq-ekonomıkalyq ne­gizdemesi ázirlengen. Qazirgi tań­da jobalaý-smetalyq qujat­ta­ry daıyndalýda. Al Otyrar aý­danynda «Promondıs» JShS qýaty 35 MVt kún elektr stan­sa­synyń jobalaý qujat­tary ázir­lenip, 2015 jyly mem­le­ket­tik saraptamanyń oń qory­tyn­dysy alynǵan bolatyn. 100 gek­tar jer telimi bólingen joba­ny kezeń-kezeńimen iske asyrý jos­parlanýda.

Adamzat tirshiligin energııa tutynýsyz elestetý múm­kin emes. Al energııamen qamta­ma­­s­yz etýde ekologııalyq taza qýat óndirý zaman talaby. Ma­mandardyń pikirinshe, elektr energııasyn óndirý kóle­mi­niń artýy parnıktik gazdar shyǵa­ryn­dy­laryn ulǵaıtpaýy tıis. Iаǵnı, eli­mizde jańa tehnologııalardy en­gizýdiń, qýat stansalarynda ja­ńǵyrmaly energııa kózderi men gazdy generatorlar úlesin arttyrýdyń, elektr energııasyn «joǵaltýdy» tómendetýdiń, jasyl ekonomıkany damytýdyń mańyzy zor. 

Ǵalymjan ELShIBAI,

«Egemen Qazaqstan»