Osydan 7 jyl buryn respýblıkalyq bıýdjet esebinen Ertis aýdanyndaǵy Belovod toptyq sý qubyryn qaıtadan qalpyna keltirý jónindegi sheshimge qol jetip, aýyldyqtar qatty qýanyp edi. Sodan, 2010 jyly elimizde qabyldanǵan «Aýyz sý» baǵdarlamasy aıasynda oblystaǵy «Belovod jáne Maı toptyq sý qubyrlaryn qaıta qurý» týraly ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý jumystary bastalǵan-dy. Biraq, merdigerler baǵdarlamaǵa saı kelisimsharttaǵy mindetterdi atqara almady ma, álde jobalar barysy durys túzilmedi me, áıteýir jol ortada qala berdi. Arada eki jyl ótken soń baryp, Belovod sý qubyry jańadan qabyldanǵan «Aqbulaq» baǵdarlamasy boıynsha qaıta qolǵa alynýy tıis boldy. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń málimetinshe, alǵashqy kezderi Belovod toptyq sý qubyry jobasyna jaýapty – «OST-Proekt JShS», merdiger – astanalyq «Spesplastvodstroı» BK JShS bolyp bekitilipti. Qurylystyń jalpy quny merdigerlik kelisimshart boıynsha – 5,7 mlrd teńge. Uzyndyǵy 388,4 shaqyrym bolatyn sý qubyry Ertis aýdanyn qamtıdy. Ekinshi joba Maı aýdanyndaǵy toptyq sý qubyry boıynsha. Bas merdiger − Astanadaǵy «Sentrstroı-komplekt NS» JShS. Jobanyń jalpy quny 6,4 mlrd teńge.
Al, 2013 jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Sý resýrstary komıtetiniń birqatar jumys túrin jáne kólemin ońtaılandyrý sharalaryn júrgizýine oraı Ertis aýdanyndaǵy jobany qarjylandyrý toqtatylypty. 2014 jyly atalmysh komıtet «Qazaq sý sharýashylyǵy» mekemesimen jańa kelisimshartqa otyrady. Eki aýdandaǵy toptyq sý qubyry qurylysy 2015 jyly paıdalanýǵa beriledi dep josparlandy. Al, qarapaıym aýyl halqy bolsa taza aýyz sý qashan jetedi degen úmitpen áli kútip júr.
Iá, osyndaı úmitpen biz de jýyrda shalǵaıdaǵy Ertis aýdanyna baryp qaıttyq. Isa Baızaqov atyndaǵy aýylda ornalasqan kópten qurylysy júrip jatqan Belovod toptyq sý qubyrynyń Ertis ózeninen sý alatyn negizgi sý jınaý stansasyna keldik. Bir aýdannyń aýyldaryn sýmen qamtamasyz etý úshin osynshalyq alyp stansanyń ne úshin qajet bolǵanyna tańǵalasyń. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń oblystyq bólimshesiniń basshysy Jumageldi Qojanovtyń aıtýynsha, byltyr jeltoqsan aıynda toptyq sý qubyrynyń 1-shi kezegi iske qosylǵan. Sý qubyryn qaıta jańǵyrtý jumystaryna 2015 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 759 mıllıon teńge bólinipti. Bul kúnderi 2 sorǵy stansasy, 2 rezervýary bar sý tazalaý stansasy jumys istep tur. Qýattylyǵy 10kV elektr ótkizý jelisi ornatylyp, 2 keshendi transformatorlyq qosymsha stansa salynypty. Sý qubyry tartyldy, aýdandaǵy 14 aýylǵa qubyr arqyly taza aýyz sý baryp tur. Nátıjesinde 109 shaqyrym qubyr tóselipti. Biraq, túıindi másele munymen bitken joq. Sý qubyry tartylǵan aýyldarǵa jergilikti ákimdikter endi joba jasap, qujattar daıyndaıdy. Sý taratýshy toraptar jasalyp toptyq sý qubyrynyń magıstraldy júıelerine qosylýy qajet. Birinshiden, jańa joba boıynsha aýyldarǵa beriletin taza aýyz sýdyń ózindik quny qymbat. Eger 2010 jylǵy baǵa boıynsha 1 tekshe metr sýdyń baǵasy 67 teńgeni qurasa, jer asty sýlaryn paıdalanǵan jaǵdaıda (salystyrýǵa blokmodýldik sý baǵasy alynǵan) sýdyń ózindik quny 250-300 teńgeni quramaq. Aýyldar úshin bul óte tıimsiz. Bizben birge jolsaparǵa barǵan fılıaldyń jergilikti jerdegi bólimshe qyzmetkeri Ánýarbek Keńesbaevtyń aıtýynsha, jańa ereje boıynsha qubyrmen kelgen sý aýyldaǵy ár úıge tartylyp, sý shyǵynyn esepteıtin qondyrǵylar qoıylýy tıis.
Sý qubyrlarynyń aldaǵy jaǵdaıy alańdatarlyqtaı kúıde, eriksizden jobany sý qubyrlaryn júrgizýden múlde habary joq mamandar jasaǵan ba dep topshylaýǵa týra keledi. Bir-birinen tym alysta ornalasqan aýdannyń ár aýylyna sý qubyryn tartý ońaı emes. Qysy qatty óńirde sý qubyrlarynyń qatyp qalýy da múmkin. Bastysy, jergilikti jurtty jınap, qoǵamdyq tyńdaý ótkizý qajet edi.
Ertis, Maı aýdandarynyń toptyq sý qubyrlaryn qaıta qurý jumystaryna arnalǵan tenderlerdi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Sý resýrstary komıteti júrgizedi. Biraq, tenderlik komıssııada jergilikti sý qubyrlarynyń jaǵdaıyn biletin ne aýdannan, ne oblystan ókilder qatyspaǵan. Tipti jergilikti basshylyq óz aýdandarynda júrgizilip jatqan qurylys barysynyń qalaı júrip jatqanynan habarsyz bolǵan. Qajetti aqparattarmen tanysýǵa merdiger uıym ruqsat bermegen kórinedi. Nátıjesinde jurtshylyq qazir bul jobalarǵa kúmánmen qaraıtyn boldy.
Jobalar orta jolda qalmaı ma degen kúmánmen «Nur Otan» partııasynyń jergilikti fılıaly oblystyq máslıhat otyrystarynda Ertis aýdanyndaǵy sý qubyry máselesin qarap, turaqty nazarǵa alyp otyr. Turǵyndar bolsa, úılerine sý jetkizetin toraptar tartý isinde jergilikti bılikten úmit kútedi. Jaz da ótip barady. Toraptardy bir-eki aıda ár úıge jetkizip úlgere almasy anyq. Baızaqov aýylynda ózimiz kórgendeı sý qubyry aýyldyń shetine kelip tur. Ár úıge qashan jeteri belgisiz. Basqa aýyldar da solaı. Magıstraldy jeliden aýyldarǵa deıin aýylishilik taratý jelilerin qosý úshin qudyqtar basyna arnaıy burýlar salynypty. Burap qalsań-sý aǵady.
− Árıne, aýyl bizdiki ǵoı. Sondyqtan, qazirden bastap aýyldaǵy ár turǵynnyń úıine sý jetkizip berý jumystary bastalady. Qazir aýyldarymyzǵa ońtústikten turǵyndar kóship kelýde. Jergilikti kásipkerler de demeýshi retinde aýyl úılerine sý jetkizý úshin qoldaý, kómek beredi degen senim bar, − deıdi aýdan ákimi Serik Batyrǵojınov.
Jalpy, Belovod toptyq sý qubyrynyń qurylysy 1970 jyly bastalyp 1979 jyly iske qosyldy. Torapty sý jelileriniń uzyndyǵy 1840 shaqyrym bolsa, onyń 420 shaqyrymy Ertis aýdanynyń aýmaǵynda. Bizdiń oblystyń Ertis, Aqtoǵaı aýdandaryn, Kókshetaý oblysy, Omby oblysy aýyldaryn aýyz sýmen qamtamasyz etetin alyp sý qubyry boldy. Keńes ókimetiniń 9 jyl boıy salǵan qurylysynyń arqasynda qýaty saǵatyna 50 myń tekshe metrge jetti. Sý toǵandary, 1, 2-shi sý kóterý sorǵyshtary bar, syıymdylyǵy 3000 tekshe metr bolatyn 2 sý saqtaıtyn oryn, sýdy hımııalyq jolmen tazartý beketi, turǵyn úıler kesheni, ákimshilik jáne óndiristik nysandar Ertis aýdany aýmaǵynda ornalasty. Sodan, 1997 jyly elektr qýatynyń tólemderine qaryzy úshin Belovod toptyq sý qubyry jumysyn toqtatady.
Sý resýrstary jónindegi komıtet «bastapqyda josparlanǵan 388 shaqyrym qubyrdyń qalǵan 281 shaqyrymy tóselmeıdi degen de sheshim shyǵarsa kerek. Sebebi, sý qubyry ótýge tıis bul aýyldardaǵy turǵyndar sany az depti. Sý bolmasa aýylda el qala ma? Mysaly, biz jol ústinde burylǵan Aqbekeı aýylynda 5-6-aq úı qalsa da, ońtústikten el kóship kele me degen úmitpen, sý qubyry tartylypty.
Belovod sý qubyry jobasynyń 226 shaqyrymdy quraıtyn ekinshi kezegi de bar. Sýdy kútip taǵy da 16 aýyl otyr. Birinshi kezeginiń ózin 7 jyl júrip, 14 aýylǵa sý jetkizip áýpirimdep ázer shyqqanda, kelesi kezeginiń oryndalýy ekitalaı sııaqty. Jospar boıynsha sý qubyrynyń ekinshi kezegi bıylǵy jyly tapsyrylýy kerek bolatyn. Biz maqala jazý barysynda «Qazsýsharýashylyǵy» mekemesine de habarlastyq, jurtshylyqpen baılanys bóliminiń qyzmetkeri Azamat Bıtan «Belovod» toptyq sý qubyrynyń birinshi kezegi aıaqtaldy, aýylǵa sý qubyrlaryn tartyp berdik, maqala gazetke shyqqanda aıtsańyz eken degen qysqa jaýap jazyp jiberipti.
Al, 6 mlrd teńge qarajatqa jasalady degen Maı aýdanyndaǵy toptyq qubyrdyń qurylysyn júrgizgen merdiger kompanııaǵa qatysty qazir sot tergeý-tekserý amaldary júrgizilýde. Bıylǵy jylǵa bul nysanǵa 115 mıllıon teńge bólinipti. Qurylysty jalǵastyratyn kompanııany anyqtaýǵa konkýrs jarııalanbaq. Al kelesi jyly toptyq qubyrdyń ekinshi kezegi bastalady. Onyń jobalyq qujattary ázirlenýde. Jýyrda qujat memlekettik saraptamaǵa joldanbaqshy eken.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy,
Ertis aýdany
